ҚР Еңбек кодексінің (бұдан әрі-Кодекс) 133-бабының 1-тармағына сәйкес жұмыс беруші өз қаражаты есебінен қызметкерлерге еңбекке уақытша жарамсыздық бойынша әлеуметтік жәрдемақы төлеуге міндетті екенін білу маңызды.
Еңбекке уақытша жарамсыздық бойынша әлеуметтік жәрдемақы төлеудің негізі еңбекке жарамсыздық парақтары болып табылады.
Жәрдемақы жұмыс орны бойынша еңбекке уақытша жарамсыздық парағында көрсетілген мерзімге төленеді.
Қызметкердің еңбек жарақатына немесе кәсіптік ауруына байланысты төленетін жәрдемақы мөлшері орташа жалақының жүз пайызын құрайды.
Пп сәйкес.Кодекстің 23-бабы 2-тармағының 21-тармағы, жұмыс беруші Қазақстан Республикасының Кодексіне және өзге де заңдарына сәйкес еңбек (қызметтік) міндеттерін атқару кезінде қызметкердің өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды өтеуге міндетті.
Кодекстің 122-бабы жұмыскердің өміріне және (немесе) денсаулығына келтірілген зиян үшін жұмыс берушінің материалдық жауапкершілігін айқындайды
Қызметкердің еңбек міндеттерін атқаруына байланысты оның өміріне және (немесе) денсаулығына зиян келтірілген кезде жұмыс беруші зиянды Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген көлемде және тәртіппен өтеуге міндетті. Қызметкерде сақтандыру төлемдері болмаған кезде зиян толық көлемде өтеледі (қызметкерге кәсіптік еңбекке қабілеттілігінен айырылу дәрежесін бес пайыздан жиырма тоғыз пайызды қоса алғанға дейін белгілеуге байланысты зиян келтірілген жағдайды қоспағанда), жұмыс беруші қызметкерге жоғалған жалақысын және оның денсаулығына зиян келтіруден туындаған шығыстарды өтеуге міндетті.
Зардап шеккен қызметкерлерге жіктеуде көзделген еңбекке қабілеттілігін жоғалтуға әкеп соққан дене функцияларының бұзылу дәрежесі бойынша ТБТ дәрежесі белгіленеді:
- 5-тен 29 пайызға дейін қоса алғанда-егер зардап шеккен қызметкерге біліктілігі орташа немесе шамалы төмендеумен, не орындалатын жұмыс көлемінің азаюымен кәсіптік қызмет қарсы көрсетілмеген жағдайда немесе оның кәсіптік қызметін орындау бұрынғыға қарағанда және (немесе) зиянды және (немесе) қауіпті әсерінің азаюымен кәсіптік аурулар кезінде көбірек шиеленісті талап етсе дене функцияларының шамалы бұзылуына байланысты өндірістік фактор.
Денсаулығының бұзылуына байланысты табысынан (табысынан) айырылуына байланысты зиянның мөлшері барлық жағдайларда Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің (Ерекше бөлігі) талаптарына сәйкес жүргізілуге тиіс.
Денсаулықтың зақымдануынан келтірілген зиянды өтеу көлемі мен сипаты Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің (бұдан әрі - ҚР АК) 937-бабымен регламенттеледі.
Денсаулықтың зақымдануы нәтижесінде жоғалған табысты (табысты) айқындаудың жалпы тәртібі ҚР АК 938-бабымен белгіленген.
ҚР Азаматтық кодексінің (бұдан әрі - ҚР Азаматтық кодексі) 944-бабының 1-тармағына сәйкес жәбірленушінің еңбек (қызметтік) міндеттерін атқару кезінде жоғалтқан табысы бөлігінде зиянды өтеу еңбекке қабілеттілігінен айырылу дәрежесін белгілеу мерзіміне, бірақ ол Қазақстан Республикасының әлеуметтік қорғау туралы заңнамасында белгіленген зейнеткерлік жасқа толғаннан аспайтын мерзімге жүзеге асырылады.
Бұл ретте жоғалған табыс (табыс) бөлігіндегі зиянды өтеу сомасынан Қазақстан Республикасының әлеуметтік қорғау туралы заңнамасында белгіленген мөлшерде және тәртіппен Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорына міндетті зейнетақы жарналары ұсталады және аударылады.
Дәлелді себептер болған кезде сот зиян келтірушінің мүмкіндіктерін ескере отырып, өтеуге құқығы бар азаматтың талап етуі бойынша оған тиесілі төлемдерді біржолғы, бірақ үш жылдан аспайтын мерзімде бере алады.
ҚР АК 944-бабының 2-тармағына сәйкес қосымша шығыстарды өндіріп алу медициналық сараптама қорытындысы негізінде белгіленген мерзімдер шегінде, сондай-ақ қызметтер мен мүліктің құнын алдын ала төлеу қажет болған кезде (жолдама сатып алу, жол ақысын төлеу, арнайы көлік құралдарына ақы төлеу және т.б.) болашақ уақытқа жүргізілуі мүмкін.
ҚР АК 943-бабына сәйкес, жәбірленушінің денсаулығына немесе қайтыс болуына байланысты азаматтарға төленетін зиянды өтеу сомасы жыл сайын болжанатын инфляция деңгейінің орташа мәніне пропорционалды түрде ұлғаяды.
Есептеу Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындаған инфляцияның болжамды деңгейіне Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің деректеріне сәйкес жүзеге асырылады.
Мысалы, 19.01.2017 жылдан бастап 31.01.2023 жылға дейінгі кезеңде инфляцияның болжамды деңгейін ескере отырып, азамат Ж. - ның жоғалған табысының есебі жылдар бойынша орташа мән бойынша мынадай түрде есептелетін болады:
- 2017 жылы 47 677 теңге (орташа мәні-7%);
- 2018 жылы 47 677 теңге: 100% х 6% = 2 861 теңге. 2018 жылға арналған төлем сомасы айына 50 538 теңгені құрайды;
- 2019 жылы 53 065 теңге (орташа мәні-5%);
- 2020 жылы 57 310 теңге (орташа мәні - 8%), 58 371 теңге (орташа мәні -10 %);
- 2021 жылы 60 175 теңге (орташа мәні-5%);
- 2022 жылы 63 184 теңге (орташа мәні-5%);
- 2023 жылы 68 555 теңге (орташа мәні - 8,5%).