Кіріспе бөлім
Шығыс Қазақстан облысы Мемлекеттік еңбек инспекциясы басқармасының (бұдан әрі-Басқарма) басшысы Бақытбек Құрманбекұлы Қизатовтың 07.03.2023 ж. № 54-ө бұйрығы негізінде құрамында: төраға-К.К. Аблкайров, жұмыс тобының мүшелері: Г.К. Аманжолов, К.С. Ерғазинов, Б. Қасиманова, Т.О. Орынбеков, Е.К. Сейтов., Г.К. Тоқтасынова, А.Ш. Шәріпқазин бар жұмыс тобымен 2023 жылғы 09 наурыздан 24 сәуірге дейінгі мерзімде сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізілді (2022 жылғы 01 қаңтардан 2023 жылғы 28 ақпанға дейінгі кезең).
Басқарма өз қызметін «Шығыс Қазақстан облысының мемлекеттік еңбек инспекциясы басқармасы» мемлекеттік мекемесі туралы Ереженің (Шығыс Қазақстан облысы әкімдігінің 2017 жылғы 12 сәуірдегі №99 қаулысымен бекітілген), ҚР Еңбек кодексінің 17-бабының негізінде жүзеге асырады.
ШҚО мемлекеттік еңбек инспекциясы басқармасының басшысы Б.Қ. Қизатов осы лауазымға Шығыс Қазақстан облысы әкімінің 12.03.2021 жылғы № 63-к өкімімен тағайындалған.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау келесі бағыттар бойынша жүргізілді:
1) объектінің қызметін қозғайтын нормативтік құқықтық актілерде сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтау;
2) объектінің ұйымдастырушылық-басқарушылық қызметінде сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтау.
Сипаттама бөлігі
Индикатор: заңдық-лингвистикалық белгісіздік (түсініксіз немесе екі мағыналы және осылайша заңсыз түсіндірулерге мүмкіндік беретін Ережеде қамтылған тұжырымдама). 3 тәуекел анықталды.
1) ҚР Еңбек кодексінің 85-бабы «Демалыс және мереке күндеріндегі жұмыс»
ҚР Еңбек кодексінің 85-бабы 2-тармағының қолданыстағы редакциясына сәйкес, демалыс және мереке күндеріндегі жұмысы үшін қызметкерге оның қалауы бойынша басқа демалыс күні беріледі немесе осы Кодекстің 109-бабында көрсетілген мөлшерде ақы төленеді
Бұл мақалада қызметкердің демалыс күнін алатын күнін көрсететін уақыт шеңбері көрсетілмеген. Қызметкер демалыс күнін келесі күні немесе бір жылдан кейін ала алады.
Сонымен бірге, егер еңбек немесе ұжымдық шарттардың және (немесе) жұмыс берушінің актісінің талаптарында өзгеше көзделмесе, демалыс және мереке күндеріндегі жұмыс үшін ақы төлеу бір жарым мөлшерден төмен емес мөлшерде жүргізіледі.
Тексеру жүргізу кезінде еңбек инспекторы жұмыс берушіге демалыс және мереке күндері жұмыс үшін ақы төлеуді міндеттемеуі мүмкін, өйткені қызметкердің нақты демалыс күнін көрсетпеген өтініші бар осыған байланысты сыбайлас жемқорлық тәуекелі туындауы мүмкін.
Бұл жағдайда қызметкер бір жарым немесе бір мөлшерде ақы, сондай-ақ демалыс күнін ала алмайды, өйткені қызметкер өтініште нақты демалыс күнін көрсетпеген және дау шешілмеген күйінде қалады.
Ұсыныс. ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне ҚР Еңбек кодексінің 85-бабына мынадай өзгеріс енгізу қажеттігі туралы хат жолдансын:
Демалыс және мереке күндері жұмыс істегені үшін қызметкерге нақты жұмыс істеген уақыты үшін жалақы төленеді, сондай-ақ оның қалауы бойынша бір ай ішінде басқа демалыс күні беріледі немесе егер еңбек немесе ұжымдық шарттардың және (немесе) жұмыс берушінің актісінің талаптарында өзгеше көзделмесе, осы күні белгіленген жалақының жартысынан төмен емес қосымша ақы төленеді. ҚР Еңбек кодексінің 85-бабының 2-тармағына сәйкес демалыс және мереке күндері жұмыс істегені үшін қызметкерге оның қалауы бойынша басқа демалыс күні беріледі немесе осы Кодекстің 109-бабында көрсетілген мөлшерде ақы төленеді.
2) ҚР Еңбек кодексінің 190-бабы «Еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғаларды тергеп-тексеру материалдарын ресімдеу тәртібі және оларды есепке алу»
ҚР Еңбек кодексінің 190-бабының 2-тармағына сәйкес, акт тергеу материалдарына сәйкес және Комиссия мүшелерінің көпшілігінің пікірін ескере отырып ресімделуге тиіс.
Егер еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғаны тергеу кезінде комиссия өрескел абайсыздық зиянның туындауына немесе ұлғаюына себеп болғанын анықтаса, онда комиссия Тараптардың аралас жауапкершілігін қолданады және қызметкер мен жұмыс берушінің кінәсін пайызбен анықтайды.
Қазіргі уақытта комиссияға кінә дәрежесін дербес анықтауға мүмкіндік беретін еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғаларды тергеу кезінде қызметкер мен жұмыс берушінің кінәсінің дәрежесін анықтау әдістемесі жоқ.
Осыған байланысты мемлекеттік еңбек инспекторы қатысатын Комиссияның Тараптардың бірінің мүддесі үшін қызметкер мен жұмыс берушінің кінәсінің дәрежесін айқындауына байланысты сыбайлас жемқорлық тәуекелдері туындайды.
Сондай-ақ, егер арнайы тергеу жөніндегі комиссия мүшелерінің көпшілігі кінә дәрежесін және қызметкерді анықтау бойынша біржақты қорытындыға келсе, онда арнайы тергеу актісі көпшіліктің пікірін ескере отырып жасалады, бұл сот ісін жүргізуге және адамдарды еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау нормаларын бұзу бойынша қылмыстық жауаптылықтан алыстатуға әкеледі.
Ұсыныс. ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне ҚР Еңбек кодексінің 190-бабының 2-тармағына мынадай өзгеріс енгізу қажеттігі туралы хат жолдансын:
Акт тергеу материалдарына сәйкес және Комиссия мүшелерінің пікірін ескере отырып ресімделуге тиіс. Арнайы тергеу актісі мен материалдары жұмыс беруші мен қызметкердің кінәсінің дәрежесін анықтау үшін сотқа жіберіледі.
3) ҚР Еңбек кодексінің 193-бабы «Мемлекеттік еңбек инспекторларының құқықтары»
ҚР Еңбек кодексінің 193-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасының сақталуына мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру кезінде мемлекеттік еңбек инспекторларының келесі құқығы бар:
1) Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілеріне сәйкес Қазақстан Республикасы Еңбек заңнамасының сақталуына тексеру жүргізу мақсатында жұмыс берушілерге кедергісіз баруға;
3) жұмыс берушілерден, жұмыскерлерден (олардың өкілдерінен) өзіне жүктелген функцияларды орындау үшін қажетті құжаттарды, түсіндірмелерді, ақпаратты сұратуға және алуға;
ҚР Еңбек кодексінің 193-бабында мемлекеттік еңбек инспекторларының құқықтары көзделген, оларға сәйкес олар жұмыс берушілерден, жұмыскерлерден (олардың өкілдерінен) Қазақстан Республикасы Еңбек заңнамасының сақталуына мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру, яғни тексеру жүргізу кезінде ғана өздеріне жүктелген функцияларды орындау үшін қажетті құжаттарды, түсіндірмелерді, ақпаратты сұрата және ала алады.
Кейбір жағдайларда мемлекеттік еңбек инспекторлары басқа мемлекеттік органдардың тапсырмасы бойынша шұғыл түрде тексеру жүргізбестен жұмыс берушілерден белгілі бір ақпаратты талап етуге міндетті, ал жұмыс берушілер ақпарат беруден бас тартады, бұл сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне әкеледі.
Ұсыныс. ҚР Еңбек кодексінің 193-бабынан «Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасының сақталуына мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру кезінде» жолын алып тастау қажеттілігі туралы ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне хат жолдау, яғни жұмыс берушілер тексеру жүргізбей-ақ ақпарат беруге тиіс.
Индикатор: құқықтық актілер мен ішкі құжаттар ережелерінің қақтығысы (қатаң рәсімделген заңды жауапкершіліктен құтылу мүмкіндігі). 3 тәуекел анықталды.
1) ҚР Еңбек кодексінің 154-бабы «Әлеуметтік әріптестік келісімдерінің қолданылуы, олардың орындалуын бақылау және тараптардың жауапкершілігі»
ҚР Еңбек кодексінің 154-бабының 6-тармағына сәйкес келісімдердің орындалуын бақылауды әлеуметтік әріптестік тараптары жүзеге асырады (тиісті атқарушы органдар атынан мемлекет, белгіленген тәртіппен уәкілеттік берілген олардың өкілдері атынан қызметкерлер мен жұмыс берушілер әлеуметтік әріптестік тараптары болып табылады).
Жергілікті еңбек инспекциясы органы әлеуметтік серіктестіктің тарабы болып табылмайды.
Бірақ еңбек заңнамасының сақталуын тексеру парақтарында және ҚР Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексінің 97-бабында мемлекеттік еңбек инспекторлары Келісім нормаларының сақталуын бақылауды жүзеге асыруға және кінәлі адамдарды әкімшілік жауапкершілікке тартуға құқылы деген нормалар бар.
ҚР Еңбек кодексінің 154-бабы 6-тармағының қолданыстағы редакциясы толық болып табылмайды, осыған байланысты жұмыс берушілер осы нормаға сілтеме жасай отырып, мемлекеттік еңбек инспекторларына облыстық және салалық келісімдердің нормаларын сақтау бойынша тексеру жүргізуге кедергі келтіретін жағдайлар туындайды.
Осыған байланысты жұмыс берушілер мен мемлекеттік еңбек инспекторлары арасында келіспеушіліктер сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне әкеп соғуы мүмкін, сондай-ақ осы норма мен мемлекеттік еңбек инспекторларының Қазақстан Республикасы Еңбек заңнамасының сақталуын бақылауды жүзеге асыру жөніндегі міндеті арасында келіспеушіліктер болмауы үшін осы тармаққа түзету қажет.
Ұсыныс. ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне ҚР Еңбек кодексінің 154-бабының 6-тармағына мынадай өзгеріс енгізу қажеттігі туралы хат жолдансын:
Келісімдердің орындалуын бақылауды әлеуметтік әріптестік тараптары, сондай-ақ еңбек заңнамасы саласында мемлекеттік бақылау мен қадағалауды жүзеге асыратын мемлекеттік органдар жүзеге асырады.
2) ҚР Еңбек кодексінің 154-бабы «Әлеуметтік әріптестік келісімдерінің қолданылуы, олардың орындалуын бақылау және тараптардың жауапкершілігі»
ҚР Еңбек кодексінің 148-бабының 3-тармағына сәйкес тараптардың өкілдері:
1) Республикалық деңгейде-Қазақстан Республикасы Үкіметінің, кәсіптік одақтардың республикалық бірлестіктерінің, жұмыс берушілердің республикалық бірлестіктерінің (қауымдастықтарының, одақтарының), шағын кәсіпкерлік жөніндегі республикалық бірлестіктердің өкілетті өкілдері;
2) салалық деңгейде-тиісті қызмет салаларының уәкілетті мемлекеттік органдарының, салалық кәсіптік одақтардың, жұмыс берушілердің салалық бірлестіктерінің (қауымдастықтарының, одақтарының) өкілетті өкілдері, ал олар болмаған кезде-салалық ұйымдар;
3) өңірлік деңгейде:
облыс, республикалық маңызы бар қала, астана деңгейінде-жергілікті атқарушы органдардың, кәсіптік одақтардың аумақтық бірлестіктерінің, облыстық немесе Республикалық маңызы бар қаланың және жұмыс берушілер бірлестігінің (қауымдастығының, одағының), облыстық немесе Республикалық маңызы бар қаланың және Астананың шағын кәсіпкерлік жөніндегі бірлестігінің өкілетті өкілдері;
аудан, облыстық маңызы бар қала деңгейінде-жергілікті атқарушы органдардың, аудандық немесе облыстық маңызы бар қаланың шағын кәсіпкерлік жөніндегі бірлестіктің, аумақтық кәсіптік одақтар бірлестіктерінің өкілетті өкілдері.
ҚР Еңбек кодексінің 154-бабының 3-тармағына сәйкес өңірлік Келісімнің күші тиісті әкімшілік-аумақтық бірліктің жергілікті атқарушы органдарына, жұмыс берушілеріне, қызметкерлеріне және олардың өкілдеріне қолданылады.
Ұлттық Кәсіпкерлер Палатасы заңнамалық деңгейде келісімдер жасасу кезінде жұмыс берушілердің мүдделерін білдірмегеннен кейін облыстық келісімдерді орындауға байланысты даулы мәселелер басталды.
Жұмыс берушілер облыстық келісімдердің талаптары оларға қолданылмайды, өйткені келісімдер жасасу кезінде жұмыс берушінің өкілі болмаған, ал келісімге қол қою кезінде қатысқан өкілдер олардың уәкілетті өкілдері болып табылмайды деп мәлімдейді.
Осыған байланысты, мемлекеттік еңбек инспекторы облыстық келісімнің жұмыс берушіге қолданыста бар-жоғын анықтай алмаған кезде тәуекел туындайды. Бір жағынан, ҚР Еңбек кодексінің 154-бабының 3-тармағы облыстық Келісімнің қолданысы облыстағы барлық жұмыс берушілерге, екінші жағынан ҚР Еңбек кодексінің 148-бабына қолданылатынын көрсетеді, келісімге қол қою кезінде барлық жұмыс берушілерге оның қолданылуы үшін өкілетті өкілдермен әлеуметтік әріптестіктің барлық тараптары қатысуға тиіс.
Ұсыныс. Осы даулы мәселені реттеу мақсатында ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне ҚР Еңбек кодексінің 154-бабына мынадай түзетулер енгізу туралы хат жіберуді ұсынамыз
Республикалық деңгейдегі еңбек жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органның, салалық деңгейдегі тиісті қызмет саласының уәкілетті мемлекеттік органдарының және өңірлік деңгейдегі жергілікті атқарушы органдардың келісім жарияланғаннан кейін келісім жасасуға қатыспаған жұмыс берушілер бірлестіктеріне, жұмыс берушілерге, қызметкерлер бірлестіктеріне келісімге тиісті деңгейде қосылуды ұсынуға құқығы бар.
Көрсетілген ұсыныс бұқаралық ақпарат құралдарында ресми жариялануға тиіс.
Егер жұмыс берушілер бірлестіктері, жұмыс берушілер, жұмыскерлер бірлестіктері келісімге қосылу туралы ұсыныс ресми жарияланған күннен бастап күнтізбелік 30 күн ішінде республикалық деңгейдегі еңбек жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органға, тиісті қызмет саласының уәкілетті мемлекеттік органдарына салалық және жергілікті атқарушы органдарға оған қосылудан дәлелді бас тартуды ұсынбаса, онда келісім оларға келісімге қосылған күннен бастап таратылған болып есептеледі бұл ұсыныстың ресми жариялануы.
3) ҚР Кәсіпкерлік Кодексінің 144-бабы «тексерулерді ұйымдастыру тәртібі»
Еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғаны тергеп-тексеруді және (немесе) арнайы тергеп-тексеруді жүргізу нәтижелері бойынша комиссия Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрінің 2015 жылғы 28 желтоқсандағы № 1055 бұйрығына 2 және 3-қосымшалармен бекітілген еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғаны тергеп-тексеру актісін және (немесе) арнайы тергеп-тексеру актісін жасайды (бұдан әрі - бұйрыққа қосымшалар).
Бұйрыққа қосымшаның 5-тармағына сәйкес жоғарыда көрсетілген актілерде жазатайым оқиғаның себептерін жою үшін іс-шаралар мен мерзімдер көрсетіледі.
Кейбір жағдайларда жауапты адамдар өткізілген іс-шаралар туралы ақпарат бермейді.
Сондай-ақ, мемлекеттік еңбек инспекторларының өткізілген іс-шаралар бойынша берілген ақпараттың дұрыстығын тексеруге заңды құқығы жоқ.
Бұл жағдайда жазатайым оқиғаны арнайы тергеу барысында анықталған бұзушылықтарды жою бойынша дұрыс емес деректерді ұсынумен немесе олардың болмауымен байланысты сыбайлас жемқорлық тәуекелдері туындайды, ал мемлекеттік еңбек инспекторында қолданыстағы заңнамаға сәйкес ұйымда жоспардан тыс тексеру жүргізуге негіз жоқ, бұл өз кезегінде жалпы еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғауға әсер етеді.
Ұсыныс. ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне ҚР Кәсіпкерлік Кодексінің 144 бабының 5 тармағына келесі жаңа тармақшаны енгізу қажеттігі туралы хат жолдансын:
144-баптың 5-тармағының жаңа 9-тармақшасы
Бақылау және қадағалау субъектілерін жоспардан тыс тексерудің негіздері
9) еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғаны тергеп-тексеру актісінде және еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғаны арнайы тергеп-тексеру актісінде белгіленген іс-шаралардың орындалуын бақылау.
Индикатор дискрециялық өкілеттіктердің кеңдігі (лауазымды тұлғалардың шешімдер қабылдауы немесе өзге де әкімшілік рәсімдерді орындауы үшін негіздердің болмауы немесе белгісіздігі). 2 тәуекел анықталды.
1) ҚР Еңбек кодексінің 198-бабы «Мемлекеттік бақылауды жүзеге асыратын мемлекеттік еңбек инспекторының шешімдеріне, әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) шағымдану тәртібі».
ҚР Еңбек кодексінің 198-бабының 2-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасының Бас мемлекеттік еңбек инспекторы немесе облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың бас мемлекеттік еңбек инспекторы жеке және (немесе) заңды тұлғалардың әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) немесе актілеріне арызы (шағымы) бойынша шешім шығарылғанға дейін төмен тұрған мемлекеттік еңбек инспекторының актілерін орындауды тоқтата тұруға, күшін жоюға не кері қайтарып алуға құқылы.
Сондай-ақ, ҚР Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексінің 100-бабының 1-тармағына сәйкес шағымды қарап, шағымды қарайтын орган мынадай шешімдердің бірін шығарады:
1) әкімшілік актінің күшін жою туралы;
2) әкімшілік актінің күшін жою және жаңа әкімшілік актіні қабылдау туралы;
3) әкімшілік іс-әрекет жасау туралы;
4) шағымды қанағаттандырусыз қалдыру туралы;
5) әкімшілік істі әкімшілік органға, әкімшілік актісіне, әкімшілік әрекетке (әрекетсіздікке) жол берілген бұзушылықтарды көрсете отырып және оларды жою жөніндегі ұсыныстарды көрсете отырып, әкімшілік рәсімді жүзеге асыру үшін шағым жасалатын лауазымды адамға жіберу туралы;
6) шағымды қараусыз қалдыру туралы.
Іс жүзінде жұмыс берушілер төмен тұрған мемлекеттік еңбек инспекторының актісіне емес, оның жекелеген бөліктеріне (бұзушылықтарына) шағымданады, ал заңнама актінің ішінара күшін жоюға немесе оған өзгерістер енгізуге мүмкіндік бермейді.
«Әкімшілік рәсімдер туралы» (күші жойылған) ҚР Заңының 26-бабы 2-тармағының редакциясында шағымды қарау нәтижесінде шағымды толық немесе ішінара қанағаттандыру не шағымды қанағаттандырудан бас тарту туралы шешім қабылдануы мүмкін екендігі анықталды. Бұл ретте, егер бұл шағым берген адамның немесе оның мүддесі үшін берілген адамның жағдайының нашарлауына әкеп соқтырса, бұрын шығарылған шешімді өзгерту мүмкін емес.
Шағымды толық немесе ішінара қанағаттандыру, сондай-ақ мемлекеттік еңбек инспекторының актісіне өзгерістер енгізу мүмкіндігі үшін ҚР Еңбек кодексінің 198-бабының 2-тармағына өзгерістер енгізу қажет деп санаймыз.
Ұсыныс. ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне ҚР Еңбек кодексінің 198 бабының 2 тармағына мынадай өзгеріс енгізу қажеттігі туралы хат жолдансын:
ҚР Еңбек кодексінің 198-бабының 2-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасының Бас мемлекеттік еңбек инспекторы немесе облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың бас мемлекеттік еңбек инспекторы жеке және (немесе) заңды тұлғалардың әрекеттерге (әрекетсіздікке) немесе актілерге арызы (шағымы) бойынша шешім шығарылғанға дейін және шығарылған кезде орындалуын тоқтата тұруға, күшін жоюға, ішінара жоюға, өзгертуге не төмен тұрған мемлекеттік еңбек инспекторының актілерін кері қайтарып алуға құқылы.
2) ҚР Еңбек кодексінің 94-бабы «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы»
Жұмыс берушінің Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасында белгіленген еңбек жағдайларының жай-күйі бойынша өндірістік объектілерді аттестаттаудан өткізу жөніндегі заңнама талаптарын бұзуы,
«шағын кәсіпкерлік субъектілеріне немесе коммерциялық емес ұйымдарға – жиырма, орта кәсіпкерлік субъектілеріне – отыз бес, ірі кәсіпкерлік субъектілеріне-елу айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде ескерту жасауға немесе айыппұл салуға әкеп соғады».
Бұл норма құқық бұзушыны әкімшілік жауапкершілікке тартқан кезде уәкілетті адамға айыппұл немесе ескерту салуды таңдау құқығын береді, бұл сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтың жасалуына әкелуі мүмкін.
Ұсыныс. ҚР ӘҚБтК 94-бабының санкциясын өзгерту қажеттілігі туралы ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне хат жолдасын.
Индикатор: дискрециялық өкілеттіктердің кеңдігі (шенеуніктің және/немесе талдау объектісінің шешімдердің бірнеше түрін қабылдау немесе шешім қабылдаудан бас тарту мүмкіндігі). 3 тәуекел анықталды.
1) ҚР Кәсіпкерлік Кодексінің 144-бабы «Тексерулерді ұйымдастыру тәртібі»
«Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне кәсіпкерлік қызмет саласында жаңа реттеуші саясатты енгізу және Қазақстан Республикасы Ішкі істер органдарының жекелеген функцияларын қайта бөлу мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 30.12.2021 жылғы ҚР Заңымен 2023 жылғы 1 қаңтардан бастап тексерулер жүргізу үшін негіздер бойынша ҚР Кәсіпкерлік кодексіне өзгерістер енгізілді.
ҚР Кәсіпкерлік Кодексінің 144-бабының 5-тармағы 3-тармақшасына сәйкес жоспардан тыс тексеруге жеке және заңды тұлғалардың Қазақстан Республикасы заңнамасының талаптарын бұзу бойынша өтініштері дәлелді негіздер мен растайтын дәлелдер болған кезде негіз болып табылады.
Осы норманың ескі редакциясында (құқықтары бұзылған жеке және заңды тұлғалардың (тұтынушылардың) өтініштерін және мемлекеттік органдардың өтініштерін қоспағанда, жеке және заңды тұлғалардың, мемлекеттің, жеке және заңды тұлғалардың өміріне, денсаулығына, қоршаған ортаға және заңды мүдделеріне зиян келтіру туралы нақты фактілер бойынша жеке және заңды тұлғалардың өтініштері) қызметкерлер тек өтінішті, ал растайтын дәлелдемелерді еңбек инспекторы тексеру кезінде жинады.
Іс жүзінде өтініштерде қызметкерлер олармен еңбек шартын жасамағанын, жалақы төленбегенін, сондай-ақ жалақының құрамдас бөлігі туралы ақпарат бермегенін көрсетеді.
Осыған байланысты, Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі уәкілетті органда тексеруді тіркеуге байланысты сыбайлас жемқорлық тәуекелдері туындайды, өйткені әртүрлі ұйымдарда бірдей мәселелер бойынша тексеру үшін қызметкерлер әртүрлі құжаттарды ұсына алады. Бір жағдайда уәкілетті орган Тексеруді тіркей алады және мемлекеттік еңбек инспекторы тексеруді жүргізеді, басқа жағдайда, тексеруді тіркемегендіктен, мемлекеттік еңбек инспекторы тексеруді жүргізбейді.
Ұсыныс. ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне ҚР Кәсіпкерлік Кодексінің 144-бабының 5-тармағының 3-1) тармақшасын енгізу қажеттігі туралы хат жолдансын:
3-1) жұмыс беруші жалақыны және өзге де төлемдерді төлемеген кезде құқықтары бұзылған жеке және заңды тұлғалардың өтініштері.
2) ҚР әкімшілік құқық бұзушылық кодексінің 64-1-бабы «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы»
Әкімшілік істі жасау кезінде кінәлі адамды әкімшілік жауаптылықтан босатуға байланысты сыбайлас жемқорлық тәуекелдері туындауы мүмкін.
Осылайша, ҚР кодексініңнің 64-1-бабына сәйкес, жасалған әкімшілік құқық бұзушылық елеусіз болған жағдайда, Әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді қарауға уәкілеттік берілген судья, орган (лауазымды адам) әкімшілік құқық бұзушылық жасаған адамды ауызша ескертумен шектеліп, әкімшілік жауаптылықтан босата алады.
Ескерту. Адамды осы бапта көрсетілген негіз бойынша әкімшілік жауаптылықтан босату туралы мәселені шешу кезінде әкімшілік құқық бұзушылықты жасаудың нақты мән-жайлары, оның ішінде құқық бұзушының жеке басы, сондай-ақ қол сұғушылық объектісі, ал зиян болған кезде-оның мөлшері ескеріледі.
Еңбек заңнамасында жасалған әкімшілік құқық бұзушылықтың «маңыздылығы» ұғымының болмауы сыбайлас жемқорлық тәуекелінің туындауына жол береді.
Ұсыныс. ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне «маңыздылығы төмен» ұғымын нақтылау қажеттігі туралы хат жолдасын.
3) «Тәуекел дәрежесін бағалау өлшемшарттарын және Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасының сақталуын тексеру парақтарын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрінің 2015 жылғы 25 желтоқсандағы № 1022 және Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің 2015 жылғы 28 желтоқсандағы № 801 бірлескен бұйрығы
ҚР Кәсіпкерлік Кодексінің 144-бабының 7-тармағына сәйкес бақылаудың және қадағалаудың нақты субъектілеріне (объектілеріне) қатысты анықталған және осы жоспардан тыс тексеруді тағайындау үшін негіз болған фактілер мен мән-жайлар жоспардан тыс тексеруге жатады.
ҚР Кәсіпкерлік кодексінің 143-бабының 3-тармағына сәйкес бақылау және қадағалау субъектісіне (объектісіне) бару арқылы тексеру және профилактикалық бақылау жүргізу тексеру парақтарында белгіленген талаптарға ғана жатады.
Іс жүзінде өтініш берушілер жалақыны төлемеуге байланысты мәселелер бойынша Басқармаға жүгінеді.
Пп сәйкес.ҚР Еңбек кодексінің 1 – бабы 1-тармағының 37-тармағы, жалақы-қызметкердің біліктілігіне, орындалатын жұмыстың күрделілігіне, санына, сапасы мен жағдайларына, сондай-ақ өтемақы және ынталандырушы сипаттағы төлемдерге байланысты еңбегі үшін сыйақы.
Яғни, жалақы ұғымы ауқымды және ҚР Еңбек кодексінің нормаларын ғана емес, сонымен қатар келісімдерді, ұжымдық шартты тексеруді талап етеді, өйткені пп сәйкес.21 ҚР Еңбек кодексінің 1-бабының 1-тармағы, еңбек қатынастары-Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасында, келісімдерде, еңбек, ұжымдық шарттарда және жұмыс берушінің актілерінде көзделген құқықтар мен міндеттерді жүзеге асыру кезінде туындайтын қызметкер мен жұмыс беруші арасындағы қатынастар.
Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрінің 2015 жылғы 25 желтоқсандағы № 1022 және Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің 2015 жылғы 28 желтоқсандағы № 801 «Қазақстан Республикасы Еңбек заңнамасының сақталуына тәуекел дәрежесін бағалау критерийлерін және тексеру парақтарын бекіту туралы» бірлескен бұйрығына сәйкес ұжымдық шарттар мен келісімдерде тексеру жүргізу тексеру шарттарының 19-тармағында көрсетілген «Ұжымдық шарттың, әлеуметтік әріптестік келісімдерінің талаптарын орындау» парақтары, ал «қызметкердің өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды өтеуді қоса алғанда, жалақы мен өзге де төлемдердің толық және уақтылы төленуін қамтамасыз ету» тексеру парағының 7-тармағында қызметкердің жалақысы бойынша тексеру жүргізу, яғни әртүрлі тармақтарда және мемлекеттік еңбек инспекторы келісімде немесе ұжымдық шартта көрсетілген қызметкердің жалақысын тексере алмайды.
Бұл жағдайда кәсіпорында толық тексерілмеу қаупі туындайды және өтініш беруші жалақыны толық көлемде ала алмайды.
Ұсыныс. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрінің 2015 жылғы 25 желтоқсандағы № 1022 және Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің 2015 жылғы 28 желтоқсандағы № 801 «Қазақстан Республикасы Еңбек заңнамасының сақталуына тәуекел дәрежесін бағалау критерийлерін және тексеру парақтарын бекіту туралы» бірлескен бұйрығының 7-тармағының 2-қосымшасына өзгерістер енгізу қажеттілігі туралы ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне мынадай мазмұндағы хат жолдансын:
Қазақстан Республикасы Еңбек заңнамасының, келісімдердің, еңбек, ұжымдық шарттардың талаптарына және жұмыс берушінің актілеріне сәйкес жалақы мен өзге де төлемдердің, оның ішінде қызметкердің өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды өтеу жөніндегі төлемдердің толықтығы мен уақтылы төленуін қамтамасыз ету.
2.1 бақылау-тексеру функцияларын іске асыру. 2 тәуекел анықталды.
Индикатор: тексеру іс-шараларын жүргізу мерзімдерінің, қамтылатын кезеңнің, бақылау іс-шараларын жүргізуге уәкілетті адамдардың өкілеттіктерінің, бақылау объектілерін іріктеу өлшемшарттарының болмауы не ішінара реттеу, тексеру іс-шараларының, бақылау іс-шараларын тоқтата тұру немесе ұзарту рәсімдерінің нәтижелері бойынша шешім қабылдау.
«Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне кәсіпкерлік қызмет саласында жаңа реттеуші саясатты енгізу және Қазақстан Республикасы Ішкі істер органдарының жекелеген функцияларын қайта бөлу мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының 30.12.2021 жылғы Заңымен (бұдан әрі – заң) 2023 жылғы 1 қаңтардан бастап ҚР Кәсіпкерлік кодексіне өзгерістер енгізілді.
Бұған дейін ҚР Кәсіпкерлік кодексінде бақылау және қадағалау субъектілерін жоспардан тыс тексерудің негіздері болып табылатын норма қолданылған:
1) Бақылау және қадағалау субъектісіне (объектісіне) бара отырып, тексеру және профилактикалық бақылау мен қадағалау нәтижесінде тәуекел дәрежесін бағалау өлшемшарттарында айқындалған анықталған өрескел бұзушылықтарды жою туралы нұсқамалардың (қаулылардың, ұсынымдардың, хабарламалардың) орындалуын бақылау;
1-1) егер субъект анықталған бұзушылықтарды жою туралы ақпаратты бір реттен артық ұсынбаған жағдайларда, бақылау және қадағалау субъектісіне (объектісіне) барып тексеру және профилактикалық бақылау мен қадағалау нәтижесінде тәуекел дәрежесін бағалау өлшемшарттарында айқындалған елеулі және елеусіз бұзушылықтарды жою туралы нұсқамалардың (қаулылардың, ұсынымдардың, хабарламалардың) орындалуын бақылау және (немесе) бұзушылықтарды жойған жоқ.
Яғни, азаматтардың өтініштері бойынша жоспардан тыс тексеру аяқталғаннан кейін, жұмыс берушіде бұзушылық анықталған жағдайда, мемлекеттік еңбек инспекторы бұзушылықты жою үшін нұсқама берді.
Бұзушылық белгіленген мерзімде жойылмаған жағдайда, мемлекеттік еңбек инспекторы нұсқаманың орындалуын бақылау бойынша жоспардан тыс тексеру тағайындап, оның нәтижелері бойынша ҚР ӘҚБтК 462-бабының 3-бөлігі бойынша әкімшілік айыппұл салды.
ҚР Кәсіпкерлік Кодексінің 144-бабы 5-тармағының қолданыстағы редакциясында бақылау және қадағалау субъектілерін (объектілерін) жоспардан тыс тексеруге негіз болып табылады:
1) талаптарға сәйкестігін тексеру және бақылау мен қадағалау субъектісіне (объектісіне) бару арқылы профилактикалық бақылау нәтижесінде тәуекел дәрежесін бағалау өлшемшарттарында айқындалған, анықталған өрескел бұзушылықтарды жою туралы нұсқамалардың орындалуын бақылау;
2) егер бақылау мен қадағалау субъектісі анықталған бұзушылықтарды жою туралы ақпаратты бір реттен көп ұсынбаса және (немесе) бұзушылықтарды жоймаса, талаптарға сәйкестігін тексеру және бақылау мен қадағалау субъектісіне (объектісіне) бару арқылы профилактикалық бақылау нәтижесінде тәуекел дәрежесін бағалау өлшемшарттарында айқындалған, анықталған елеулі және болмашы бұзушылықтарды жою туралы нұсқамалардың орындалуын бақылау.
Яғни, жоспардан тыс тексеру нәтижелері бойынша бұзушылықтар анықталған жағдайда, нұсқаманың орындалуын бақылау бойынша тексеру жүргізу қазіргі уақытта қолжетімсіз болып қалды, демек, мемлекеттік еңбек инспекторы ҚР ӘҚБтК 462-бабының 3-бөлігі бойынша әкімшілік іс қозғай алмайды және жұмыс берушіні нұсқаманы орындауға мәжбүрлей алмайды. Бұл жағдайда қызметкердің құқықтары қорғалмайды.
Ұсыныс. ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне ҚР Кәсіпкерлік Кодексінің 144-бабы 5-тармағының 1 және 2-тармақшаларын Заңға өзгерістер енгізілгенге дейін ҚР Кәсіпкерлік кодексінің талаптарына сәйкес келтіру қажеттілігі туралы хат жолдасын.
Индикатор: фото және бейнетіркеу бойынша талаптардың болмауы.
ҚР Еңбек кодексінің 191-бабының 5-тармағына сәйкес, Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасының сақталуын мемлекеттiк бақылау, егер Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарда өзгеше көзделмесе, Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексіне сәйкес тексеру және бақылау субъектісіне (объектісіне) бару арқылы профилактикалық бақылау нысанында жүзеге асырылады.
Сондай-ақ, мемлекеттік бақылаудан басқа, ҚР Еңбек кодексінің 188-бабының 4-тармағына сәйкес мемлекеттік еңбек инспекторлары жазатайым оқиғаларға арнайы тергеу жүргізеді.
Алайда, ҚР Еңбек кодексінде де, ҚР Кәсіпкерлік кодексінде де жоспардан тыс тексеру немесе жазатайым оқиғаларға арнайы тергеу жүргізу кезінде фото және бейнетіркеу бойынша талаптар жоқ.
Заңнамалық нормаларда мұндай талаптардың болмауы сыбайлас жемқорлық тәуекелі болып табылады.
Ұсыныс. ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне жазатайым оқиғаларды тексеру және арнайы тергеу жүргізу кезінде ҚР Еңбек кодексіне фото және бейнетіркеуді жүзеге асыруға міндетті нормаларды белгілеу қажеттілігі туралы хат жолдасын.
2.3 Бюджет және қаржы қаражатын игеру және бөлу. 2 тәуекел анықталды.
1) Қазақстан Республикасы Қаржы Министрлігінің «Мемлекеттік мекемелерде түгендеу жүргізу қағидаларын бекіту туралы» 2011 жылғы 22 тамыздағы № 423, «Мемлекеттік мекемелерде бухгалтерлік есеп жүргізу қағидаларын бекіту туралы» 2010 жылғы 03 тамыздағы № 393 бұйрықтарына сәйкес, мемлекеттік мекеменің тауар-материалдық қорларын мекеме комиссиясы қабылдауға және есептен шығаруға тиіс.
Алайда, іріктемелі мониторинг барысында жұмыс тобы басқармада мемлекеттік мекеменің тауарлық-материалдық қорларын қабылдау жөніндегі комиссия құру туралы бұйрықтың жоқтығын анықтады. Басқарманың тауарлық-материалдық қорларын есепші өзі қабылдап, сатып алып, есептен шығарған кезде сыбайлас жемқорлық қаупі туындайды.
Ұсыныс. Мемлекеттік мекеменің тауар-материалдық қорларын қабылдау жөніндегі комиссияны құру туралы бұйрық шығару жөнінде басшылыққа ұсыныс енгізу.
2) Бюджет қаражаты есебінен қызметтік іссапарларға, оның ішінде шет мемлекеттерге қызметтік іссапарларға арналған шығыстарды өтеу қағидаларының 6-тармағына сәйкес, іссапарға жiберiлген қызметкерге iссапарға кетер алдында жол жүру ақысын, тұрғын үй-жайды жалдау бойынша шығыстарды төлеуге тиесiлi сомалар және тәулiкақы беріледi.
Осыған байланысты, мониторинг барысында Басқармада алдағы іссапар шығыстарына әрдайым аванстық төлемдер берілмейтінін анықтады. Іссапар шығындарына аванс төлемеу сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылыққа әкелуі мүмкін, өйткені іссапарға жіберілген қызметкер қаражатты басқа жолдармен іздеуге мәжбүр болады.
Ұсыныс. Бюджет қаражаты есебінен қызметтік іссапарларға, оның ішінде шет мемлекеттерге қызметтік іссапарларға арналған шығыстарды өтеу қағидаларының талаптарын сақтау, іссапарға кететін қызметкерге кетер алдында жол жүру ақысын, тұрғын үй-жайды жалдау бойынша шығыстарды төлеуге тиесiлi сомалар және тәулiкақы сомаларын беру.
Сондай-ақ, сыбайлас жемқорлық және қылмыстық құқық бұзушылық жасауға, яғни бюджет қаражатын ұрлауға ықпал ететін мән-жайларды болдырмау мақсатында әкімшілік бөлім басшысы басқарма басшысының орынбасарымен бірлесіп, ай сайын айдың 30-күніне дейін ақша алушылардың тиісті шоттарына жүргізілген төлемдер бойынша үзінді көшірмеден (5-15а нысаны) 1С бағдарламасының деректерімен салыстырып тексеруді жүзеге асырсын.
Жұмыс тобының құрамы:
Басшысының орынбасары К.К. Аблкайров
Бөлім басшысы Г.К. Аманжолов
Бөлім басшысы К.С. Ергазинов
Бөлім басшысы Б. Касиманова
Бөлім басшысы Т.О. Орынбеков
Бөлім басшысы Е.К. Сеитов
Бөлім басшысы Г.К. Токтасынова
Бөлім басшысы А.Ш. Шәріпқазин
Аналитикалық анықтамамен таныстым:
____________ Б. Кизатов «____» _________ 2023 жыл
|
Сыбайлас жемқорлық |
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін ішкі талдау қорытындылары бойынша айқындалған сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне шалдыққан лауазымдардың тізбесі
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін ішкі талдау объектісінің атауы:
ШҚО мемлекеттік еңбек инспекциясы басқармасы
|
Сыбайлас жемқорлық тәуекеліне шалдыққан лауазым |
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдері бар лауазымдық өкілеттіктер |
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдері |
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің деңгейі |
|
Басқарма басшысы Басшының орынбасары Бөлім басшылары |
шешімдер қабылдау және ұйымдық-шаруашылық функцияларды жүзеге асыру құқығының болуы |
|
|
|
Бас маман-мемлекеттік еңбек инспекторлары |
Қазақстан Республикасы Еңбек заңнамасының сақталуын бақылауды жүзеге асырады, яғни облыстың ұйымдары мен кәсіпорындарында тексерулер жүргізеді және олардың қорытындысы бойынша шешімдер қабылдайды (айыппұл салады) |
Бұзушылықтарды жасыру мүмкіндігі |
|
|
Бас маман-бухгалтер |
Мемлекеттік сатып алуды ұйымдастыру және өткізу |
Ерікті жоспарлау мүмкіндігі, бәсекелестікті шектеу ("түзетулер" техникалық сипаттамалар және біліктілік талаптарды, конкурстан тыс сатып алу тәсілін қолдану, ресми негіздер бойынша өтінімдерді қабылдамау, балдарды дұрыс есептемеу, сатып алудың күшін жою, тапсырыс беруші мен өнім берушінің сөз байласуы кезінде бағалардың демпингі), шартты орындау барысына бақылау жүргізбеу, жалған актілер бойынша төлемдер жүргізу және ТЖҚ қабылдау |
|