Әдістемелік ұсынымдар
Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексті (бұдан әрі – ӘРПК) түсіндіру бойынша)
ӘРПК әкімшілік орган (лауазымды адам) мен өзіне қатысты осы Әкімшілік органның заңда белгіленген жария функциялары іске асырылатын адам арасында туындайтын жария-құқықтық қатынастарды реттеуге бағытталған.
Осы қатынастарды реттеу сыртқы әкімшілік рәсімдермен, сондай-ақ әкімшілік сот процесімен (егер мемлекет пен адам немесе ұйым арасында жария-құқықтық дау болса) белгіленеді.
Бұл ретте ӘРПК-де мемлекеттік органдардың ішкі қызметін ғана реттейтін ішкі Әкімшілік рәсімдер туралы бөлім бар.
Бұл бөлім қазіргі уақытта біздің заңнамада, атап айтқанда 2000 жылғы 27 қарашадағы «Әкімшілік рәсімдер туралы» заңда бар нормалардан тұрады.
Осыған байланысты мемлекеттік басқару қызметінде бірқатар жаңа талаптарды белгілейтін сыртқы әкімшілік рәсімдерге назар аударған жөн.
Бұл ретте Әкімшілік рәсімдер туралы ӘРПК ережелері қолданылмайтын қатынастар тізбесі көзделеді. Аталған тізбе ӘРПК-нің 3-бабының төртінші бөлігінде келтірілген.
Сондай-ақ әкімшілік рәсімдерді жүзеге асыру ерекшеліктері Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленетініне назар аударған жөн.
ӘРПК Қазақстан Республикасының заңдарымен реттелмеген бөлігінде реттейді. Қалған жағдайларда әкімшілік рәсімдерді жүзеге асыру бөлігінде әкімшілік органдар үшін бұл салалық (арнайы) заңнамамен реттелмеген бөлігінде әкімшілік іс жүргізу кодексінің талаптарын сақтау міндетті.
Мысалы, егер Жер кодексінде жер учаскелерін алу жөніндегі өтініштерді қараудың өз мерзімі көрсетілген болса, онда Жер кодексінің мерзімдерін басшылыққа алу қажет.
ӘПРК қолданылатын «әкімшілік орган» ұғымының анықтамасы Қырғызстан, Әзірбайжан, Армения, Латвия, Грузия және басқа да халықаралық стандарттарға сәйкес Әкімшілік рәсімдер туралы заңдар қабылдаған Еуропа елдері мен бірқатар посткеңестік елдердің тәжірибесіне сәйкес келеді. Мәселен, жоғарыда аталған елдердің Әкімшілік рәсімдер туралы заңнамасында әкімшілік орган деп Мемлекеттік орган ғана емес, сондай-ақ мемлекеттік басқару саласында өкілеттіктер (жария функциялар) берілген өзге де субъектілер түсініледі.
Бұл тәсіл басқа мемлекеттік емес ұйымдар мен адамдарға мемлекеттік функцияларды беруге мүмкіндік беретін біздің заңдарымыз үшін өте қолайлы.
Барлық субъектілердің басты критерийі-әкімшілік актіні қабылдауға өкілеттік.
Мысалы, егер азамат нотариаттық қызметпен айналысу құқығын жүзеге асырғысы келсе, ол лицензия алуы керек. Бұл жағдайда лицензия Әділет министрлігі (әкімшілік орган) беретін Әкімшілік акт болып табылады.
Сонымен қатар лицензиядан басқа нотариаттық қызметпен айналысу үшін азамат Республикалық нотариаттық палатаның (РНП) мүшесі болуы тиіс. Бұл жағдайда осы ұйымға мүшелікке қабылдау туралы шешім Әкімшілік акт болып табылады және бұл жағдайда РНП әкімшілік орган болады.
«Әкімшілік рәсім» ұғымына сүйене отырып, бұл әкімшілік актіні қабылдауға немесе әкімшілік әрекетті жасауға байланысты барлық әрекеттер.
Әкімшілік рәсімнің нәтижесі әрқашан Әкімшілік акт немесе әкімшілік органның әкімшілік актіні қабылдауға байланысты емес әрекеті (әрекетсіздігі) болып табылады.
Әкімшілік іс-әрекеттен айырмашылығы, ӘРПК арнайы талаптарды белгілейді.
Сонымен, ӘРПК сәйкес әкімшілік акт ретінде әкімшілік органдардың келесі критерийлерге жататын шешімдерін түсіну керек (жиынтықта):
а) жария-құқықтық қатынастар саласында қабылданады;
б) белгілі бір адамның немесе белгілі бір адамдар тобының заңдарда белгіленген құқықтары мен міндеттерін жүзеге асырады (яғни шешім қабылдаушы үшін қандай да бір құқықтық салдарға әкеп соғады);
в) әкімшілік орган немесе лауазымды адам қабылдайды.
Бұл ретте ӘРПК жобасы шеңберінде әкімшілік акт жазбаша ғана емес, өзге де нысанда (ауызша сөйлеу, ымдау немесе сигнал беру және т.б.) қабылдануы мүмкін, өйткені актіні әкімшілік деп танудың негізгі шарты (оның нысанына қарамастан) өзіне қатысты әкімшілік акт қабылданған адам үшін құқықтық салдардың туындауы болып табылады.
Әкімшілік органдардың өтініштерді қарау тәртібін оңайлату мақсатында әкімшілік акт қолайлы және ауыртпалық түсіретін (теріс) болып бөлінеді.
Ауыртпалықты әкімшілік акт деп іске асырудан бас тартатын, әкімшілік рәсімге қатысушының құқығын шектейтін, тоқтататын немесе оған міндет жүктейтін, сондай-ақ оның жағдайын өзге де түрде нашарлататын акт түсініледі.
Өз кезегінде, әкімшілік рәсімге қатысушының құқығын жүзеге асыратын немесе өзіне жүктелген міндетті тоқтататын, сондай-ақ оның жағдайын басқаша жақсартатын акт қолайлы болып табылады.
Ұсынылып отырған әкімшілік актілердің аражігін ажырату қолайлы әкімшілік актілерді қабылдау кезінде әкімшілік рәсімдерді оңтайландыруға мүмкіндік береді, өйткені бұл жағдайда қабылданатын актінің, өтініш берушіні (әкімшілік актінің адресатын) тыңдаудың міндетті негіздемесі бойынша ӘРПК қойылатын талаптарды сақтаудың қажеті жоқ.
Сонымен қатар, мұндай айырмашылық сенім құқығын қорғау қағидатын іске асыру үшін қажет.
Атап айтқанда, қолайлы әкімшілік акт әрдайым жойыла бермейді, тек 84-баптың алтыншы бөлігінде көзделген жағдайларда ғана.
ӘРПК барлық әкімшілік органдардың орындауы үшін міндетті жаңа қағидаттарды бекітеді.
3.1. Әкімшілік рәсімдердің негізгі кезеңдері (оның ішінде әкімшілік актілерге немесе іс-әрекеттерге шағымдану)
Әкімшілік рәсім өтініш берушінің өтініші негізінде (өтініш немесе шағым бойынша) не әкімшілік органның өзінің бастамасы бойынша басталуы мүмкін.
Егер хабарлама, ұсыныс, үн қосу немесе сұрау салу келіп түссе, онда азаматтардың өтінішінің мұндай нысандары оңайлатылған тәртіппен, яғни ӘРПК 12-тарауында белгіленген ерекшеліктермен қаралады.
Бұл ерекшеліктерге мыналар жатады:
а) хабарды, ұсынысты, үн қатуды немесе сұрау салуды мемлекет жүз пайыз қатысатын мемлекеттік органдар мен заңды тұлғалар ғана қарайды;
б) хабарламаны, ұсынысты, жауапты немесе сұрау салуды қарау кезінде тыңдау өткізілмейді;
в) хабарламаны, ұсынысты, үн қатуды немесе сұрау салуды қарау қорытындылары бойынша әкімшілік акт шығарылмайды, тек өтініштің мәні бойынша жазбаша жауап беріледі.
Өтініштің, хабардың, ұсыныстың, үн қатудың немесе сұрау салудың барлық түрлеріне қойылатын талаптар ӘРПК-ің 63-бабы).
Бұл ретте шағымға қойылатын талаптар ӘРПК-ің 93-бабында белгіленген.
Өтініште формальды қателіктер жіберілген кезде әкімшілік органның оларды жою бойынша жәрдем көрсету міндеті көзделеді.
Әкімшілік органның қолайсыз әкімшілік актіні қабылдағанға дейін адамға тыңдалу құқығын беру міндеті бекітіледі (мысалы, мемлекеттік қызмет көрсетуден бас тарту).
Егер Қазақстан Республикасының заңдарында өзгеше көзделмесе, әкімшілік рәсімнің жалпы мерзімі он бес жұмыс күнін құрайды.
Әкімшілік орган әкімшілік актіні әкімшілік рәсімге қатысушылардың және (немесе) өкілдердің назарына жеткізуге міндетті, өйткені акт әкімшілік рәсімге қатысушының назарына тәртіппен жеткізілген кезден бастап қолданысқа енгізіледі.
Әкімшілік актіге, әкімшілік органның әрекетіне (әкімшілік актіні шығаруға байланысты емес) немесе оны қабылдаудан бас тартуға өтініш беруші жоғары тұрған әкімшілік органға шағым жасауы мүмкін. Жоғары тұрған органы жоқ әкімшілік органның әкімшілік актісіне (әкімшілік іс-әрекетіне) шағым дереу сотқа берілуі мүмкін.
Әкімшілік актіге, әкімшілік органның әрекетіне (әкімшілік актіні шығаруға байланысты емес) немесе оны қабылдаудан бас тартуға өтініш беруші Жоғары тұрған әкімшілік органға шағым жасауы мүмкін. Жоғары тұрған органы жоқ әкімшілік органның әкімшілік актісіне (әкімшілік іс-әрекетіне) шағым дереу сотқа берілуі мүмкін.
ӘРПК-нің 13-тарауы әкімшілік рәсімнің жалпы талаптарынан басқа әкімшілік органдар үшін қосымша талаптарды белгілей отырып, шағымдарды қарау рәсімін егжей-тегжейлі регламенттейді (барлық мүдделі тұлғаларды тыңдау, істің барлық мән-жайларын зерттеу, шағым қанағаттандырылмаған жағдайда жауаптағы негіздемелерді түсіндіру). Осы тұрғыда сотқа жүгіну алдында жоғары тұрған органға шағымдану рәсімінің міндеттілігін енгізу ведомстволық бақылауды жақсарту жөніндегі пәрменді шара болып табылады.
ӘРПК-нің 96-бабында белгіленген жағдайларды қоспағанда, адамның әкімшілік актіге шағым беруі әкімшілік актінің орындалуын тиісті шешім қабылданғанға дейін тоқтата тұрады.
Шағым әкімшілік актісіне, әкімшілік әрекетіне (әрекетсіздігіне) шағым жасалып отырған Әкімшілік органға, лауазымды адамға беріледі.
Әкімшілік актісіне, әкімшілік әрекетіне (әрекетсіздігіне) шағым жасалып отырған әкімшілік орган, лауазымды адам шағым келіп түскен күннен бастап үш жұмыс күнінен кешіктірмей оны және әкімшілік істі шағымды қарайтын органға жібереді.
Бұл ретте әкімшілік актісі, әкімшілік іс-әрекетке (әрекетсіздікке) шағым жасалатын әкімшілік орган, лауазымды адам, егер ол үш жұмыс күні ішінде қолайлы Әкімшілік акт қабылдаса, шағымда көрсетілген талаптарды толық қанағаттандыратын әкімшілік іс-әрекет жасаса, шағымды қарайтын органға шағым жібермеуге құқылы.
Егер заңда өзгеше көзделмесе, сотқа жүгінуге сотқа дейінгі тәртіппен, яғни жоғары тұрған органда (шағымды қарайтын орган) шағым жасалғаннан кейін жол беріледі. Бұл ретте жоғары тұрған орган өзге әкімшілік органды, Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес шағымдарды қарауға уәкілетті лауазымды адамды да түсінуі мүмкін (мысалы, Мемлекеттік қызмет істері агенттігі мемлекеттік қызметшілердің өз құқықтарының бұзылуы туралы шағымдарын қарауға уәкілетті).
Жоғары тұрған әкімшілік орган, лауазымды адам болмаған жағдайда әкімшілік актіге, әкімшілік әрекетке (әрекетсіздікке) сотқа шағым жасалуы мүмкін, бұл туралы Әкімшілік іс бойынша шешім қабылданған кезде әкімшілік актісіне, әкімшілік әрекетіне (әрекетсіздігіне) шағым жасалатын әкімшілік органның әкімшілік рәсімге қатысушысына хабарланады.
Шағымды қарап, шағымды қарайтын орган мынадай шешімдердің бірін шығарады:
1) әкімшілік актінің күшін жою туралы;
2) әкімшілік актінің күшін жою және жаңа әкімшілік актіні қабылдау туралы;
3) әкімшілік әрекеттің жасалғаны туралы;
4) шағымды қанағаттандырусыз қалдыру туралы;
5) әкімшілік істі әкімшілік актіге, әкімшілік әрекетке (әрекетсіздікке) шағым жасалып отырған лауазымды адамға жіберілген бұзушылықтар мен оларды жою жөніндегі ұсыныстар көрсетіле отырып, әкімшілік рәсімді жүзеге асыру үшін әкімшілік органға жіберу туралы шешімдердің бірін қабылдайды;
6) шағымды қараусыз қалдыру туралы шешімдердің бірін қабылдайды.
Шағым қанағаттандырылмаған жағдайда адам әкімшілік актіге, әкімшілік органның әрекетіне (әрекетсіздігіне) әкімшілік сотқа шағым жасауға құқылы.
Шағымды қарау мерзімі 20 жұмыс күнін құрайды.
4.1. Сенім құқығын қорғау қағидаты (ӘРПК-нің 13-бабы).
Бұл қағидат әкімшілік органның қабылданған әкімшілік актінің заңды және дәйекті болып табылатындығының «кепілі» болып табылады. Әкімшілік орган жіберген қате адамға зиян келтіре алмайды.
Мәселен, егер белгілі бір адамға (немесе адамдар тобына) қатысты қолайлы Әкімшілік акт заңсыз қабылданса, бұл ретте актінің адресатының кінәсі болмаса және осы акт өзге тұлғалардың құқықтары мен мүдделерін бұзбаса, осы қағидатты қолдануды болдырмайтын жағдайларды қоспағанда, мұндай Әкімшілік акт жойылуға жатпайды (ӘРПК-нің 84-бабының 6-бөлігінде белгіленген).
4.2. Мөлшерлестік кағидаты (ӘРПК-нің 10-бабы).
Бұл қағидат әкімшілік қалауды (дискрециялық өкілеттіктерді) жүзеге асыру кезінде ғана қолданылады.
Жеке не заңды тұлғалардың құқықтары мен бостандықтарын қандай да бір шектеуді көздейтін шаралар Конституцияда және заңдарда белгіленген мақсаттарға бағытталуға тиіс және мөлшерлес болуға, яғни өзінің мазмұнын, орнын, уақытын және қамтылатын адамдар тобын ескере отырып, олардың мақсаттарына қол жеткізу үшін лайықты, қажетті және барабар болып табылуға тиіс.
Мөлшерлестік кағидаты әкімшілік органның нақты істі қарастырылған мақсат пен қолданылатын құралдар арасындағы ақылға қонымды арақатынаста қарастыруына кепілдік беруге арналған.
4.3. Формальды талаптарды теріс пайдалануға тыйым салу кағидаты (ӘРПК-нің 14-бабы).
Бұл қағидат әкімшілік органға қосымша формальды талаптарды, оның ішінде нормативтік құқықтық актілерде көзделмеген ұйымішілік ережелерді қанағаттандыру мақсатында ғана адамдарға міндеттер жүктеуге немесе оларға қандай да бір құқық беруден бас тартуға тыйым салынатынын білдіреді.
Әкімшілік органдар өздерінің ішкі құқықтық актілерінде өтініш берушілерге қатысты талаптарды алып тастауға не егер олар елеулі болып табылса, оларды НҚА-да көздеуге тиіс.
4.4. Анықтық презумпциясы (ӘРПК-нің 15-бабы)
Әкімшілік рәсімді жүзеге асыру кезінде әкімшілік рәсімге қатысушылар ұсынған материалдар, объектілер, құжаттар мен мәліметтер (бұдан әрі – құжаттар және өзге де мәліметтер) әкімшілік орган, лауазымды адам өзгеше белгілегенге дейін дұрыс деп есептеледі.
Әкімшілік рәсімге қатысушылар ұсынған құжаттар мен өзге де мәліметтердің түпнұсқалығына негізді күмән болған кезде әкімшілік орган, лауазымды адам олардың түпнұсқалығын дербес және өз есебінен тексеруге міндетті.
4.5. Құқықтар басымдығының қағидаты (ӘРПК-нің 12-бабы)
Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдер туралы заңнамасының барлық күмәндері, қайшылықтары мен түсініксіздігі әкімшілік рәсімге қатысушының пайдасына түсіндіріледі.
4.6. Әкімшілік қалауды жүзеге асыру шектері (ӘРПК-нің 11-бабы)
ӘРПК әкімшілік қалауды жүзеге асыру тәртібін белгілейді (принцип ретінде).
Бұл ретте «әкімшілік қалау» ұғымы заң жүзінде бекітіледі, бұл ретте Әкімшілік органның, лауазымды адамның Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген мақсаттарда және шектерде олардың заңдылығын бағалау негізінде ықтимал шешімдердің бірін қабылдау өкілеттігі түсініледі.
Әкімшілік орган, лауазымды адам Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген шектерде әкімшілік қалауды жүзеге асыруға міндетті.
Әкімшілік актілерді қабылдау және әкімшілік әрекеттерді жасау әкімшілік қалауды жүзеге асыру кезінде осы өкілеттіктің мақсатына сәйкес келуі керек.
Сонымен қатар, әкімшілік қалауды жүзеге асыру пропорционалдылық принципіне сәйкес келуі керек.
Жоғарыда аталған қағидаттарды оның сипаты мен елеулілігіне қарай бұзу әкімшілік актіні немесе сот шешімін заңсыз деп тануға әкеп соғады.
Осылайша, принциптер әкімшілік органдардың шешімдерін жоғары тұрған органның немесе соттың тиімді және толық бақылауының өлшемі болуы керек.
Әкімшілік сот ісін жүргізу моделі жалпы юрисдикция соттарынан, азаматтық істер жөніндегі соттардан және мамандандырылған ауданаралық экономикалық соттардан берілген жария-құқықтық дауларды қарау үшін ірі қалалар мен облыс орталықтарында (барлығы 21 сот) жаңа мамандандырылған әкімшілік соттар құруды көздейді.
Бұл халықаралық тәжірибе, әкімшілік Әділет орын алған елдерде мұндай даулар жеке әкімшілік соттарда қаралады.
Бұл ретте Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодекс бойынша істерді қарайтын жұмыс істеп тұрған әкімшілік соттар – олардың жаңа атауы «Әкімшілік құқық бұзушылық бойынша мамандандырылған аудандық және оларға теңестірілген соттар» деп қайта аталуға жатады.
Әкімшілік дауларды апелляциялық тәртіппен облыстық және оларға теңестірілген соттар қарайтын болады.
Істерді кассациялық тәртіппен қайта қарауды Жоғарғы Соттың мамандандырылған сот алқасы жүзеге асырады.
Әкімшілік Әділет енгізу халықты мемлекеттік әкімшілік ету рәсімдеріне бағыну субъектісі ретінде ғана емес, тиісті уәкілетті мемлекеттік органдарға қатысты мәжбүрлеу рәсімдерін қоса алғанда, өз құқықтары мен бостандықтарын іске асыру үшін заңды құқықтық құралдар жиынтығына ие тең құқықты әріптес ретінде де кеңінен тартуды көздейді.
ӘРПК жобасында әкімшілік сот ісін жүргізудегі мынадай негізгі ережелер бекітіледі:
5.1. Әкімшілік істердің ведомстволық бағыныстылығы:
Әкімшілік сот ісін жүргізу тәртібімен жария-құқықтық қатынастардан туындайтын даулар шешілетін болады.
5.2. Соттың белсенді рөлі
Сот әкімшілік процеске қатысушылардың түсініктемелерімен, мәлімдемелерімен, өтінішхаттарымен, олар ұсынған дәлелдермен, дәлелдемелермен және әкімшілік істің өзге де материалдарымен шектелмей, әкімшілік істі дұрыс шешу үшін маңызы бар барлық нақты мән-жайларды жан-жақты, толық және объективті зерттейді.
Судья әкімшілік істің нақты және (немесе) заңды тараптарына қатысты құқықтық негіздемелер бойынша өзінің алдын ала құқықтық пікірін айтуға құқылы.
Сот өз бастамасы немесе әкімшілік процеске қатысушылардың уәжді өтінішхаты бойынша қосымша материалдар мен дәлелдемелер жинайды, сондай-ақ әкімшілік сот ісін жүргізу міндеттерін шешуге бағытталған өзге де әрекеттерді орындайды.
Соттың белсенді рөлі мыналарды қамтиды:
- егер тараптар ұсынған дәлелдемелер жеткіліксіз болса, дәлелдемелерді өз бастамасы бойынша талап ету;
- тараптарды татуластыруға шаралар қабылдау.
Соттың белсенді рөлінің қағидаты әкімшілік сот ісін жүргізудің аса маңызды қағидаты болып табылады.
Әкімшілік процесс пен азаматтық процестің маңызды айырмашылығы-азаматтық процесте-дәлелдемелерді жинау мен ұсынуды Тараптар жүзеге асырады және сот ұсынылған дәлелдемелерді қараумен шектеледі.
Әкімшілік - сот істі дұрыс шешу үшін барлық қажетті құжаттарды талап ету мүмкіндігіне ие бола отырып, дәлелдемелер жинау туралы бастама көтереді.
Сот талап қоюларда жіберілген формальды қателерді жоюға жәрдемдеседі, азаматтарға түсініксіз талап қоюлар түсіндіріледі және нақтыланады.
5.3. Сот ісін жүргізудің қисынды мерзімдері белгіленеді, оларды әкімшілік істің құқықтық және нақты күрделілігін, әкімшілік істі жедел қарау мақсатында жүзеге асырылатын сот іс-қимылының жеткіліктілігі мен тиімділігін (дәлелдемелер ұсыну, қамтамасыз ету шараларын қолдану, сараптама тағайындау және т.б.) ескере отырып, сот дербес айқындайды.
Бұл кезеңде сотқа әкімшілік істі жедел қарауға және дауды мәні бойынша шешетін шешім қабылдауға мүмкіндік беретін түбегейлі шаралар қабылдануы тиіс.
Бұл ретте бірінші және апелляциялық сатылардағы соттар үшін ӘРПК жобасымен істерді қараудың нақты мерзімдері белгіленеді. Әкімшілік іс ақылға қонымды мерзімде, бірақ талап қойылған күннен бастап үш айдан аспайтын мерзімде қаралады және шешіледі. Аса күрделі істер бойынша бұл мерзім соттың дәлелді ұйғарымымен қисынды мерзімге, бірақ үш айдан аспайтын мерзімге ұзартылуы мүмкін.
Бұл ретте кассациялық саты үшін істі қарау мерзімі 6 айға дейін.
5.4. Дәлелдеу ауыртпалығы әкімшілік актіні қабылдаған әкімшілік органға жүктеледі.
5.5. ӘРПК қойылатын талаптарға байланысты: 1) әкімшілік актіге дау айту туралы; 2) мәжбүрлеу туралы; 3) іс-әрекет жасау туралы талап қою; 4) тану туралы талап қоюларға бөлінетін талап қоюлардың түрлерін белгілейді.
Талаптың рұқсат етілуінің алғышарттары және белгілі бір жағдайларда тексеру көлемі талаптың нақты түрін таңдауға байланысты.
ӘРПК-дегі талап қою түрлеріне байланысты шешімдердің тиісті түрлері және әрқайсысын қабылдау ерекшеліктері көзделеді.
Тиісті құқықтық қатынастар туындаған кезден бастап бес жыл ішінде Ұсынылатын тану туралы талап қоюдан басқа, барлық талап қоюлар сотқа бір ай мерзімде беріледі.
Тәуекелдерді осындай саралаудың халықаралық тәжірибесі стандарт болып табылады және азаматтың әкімшілік соттың көмегімен уәкілетті орган іс-әрекетінің кез келген нысанын тексеруге мүмкіндігі болған кезде әкімшілік-сот қорғаудың тиімді жүйесі туралы куәландырады.
5.6. Іс жүргізу мәжбүрлеу шаралары енгізіледі: ескерту, сот отырысы залынан шығару, ақшалай өндіріп алу және оларды қолдану жағдайлары.
Бұл ретте сот шешімдерінің орындалуына тікелей сот бақылауы белгіленеді.
Судья іс қаралып жатқан процесте ақшалай өндіріп алуды дербес сала алады. Мұндай шара сот талаптарын орындамағаны, сот шешімін орындамағаны үшін қолданылады.
Ақшалай өндіріп алу мөлшері 10-нан 100 АЕК-ке дейін болады. Ақшалай өндіріп алу бірнеше рет қолданылуы мүмкін.
Мысалы, Әзірбайжан-50-ден 100 манатқа дейін, Армения – 100 000 драмаға дейін, Германия – 10 000 еуроға дейін, Грузия – 200 лари, Қырғызстан – 5 - тен 70 АЕК – ке дейін, Латвия-300 еуроға дейін, Эстония-32 000 еуроға дейін.
Ақшалай өндіріп алу түріндегі ұсынылып отырған шара, атап айтқанда, сот актісін орындауды ынталандыруға ықпал ететін болады, процеске қатысушылардың тәртіптік мінез-құлқына елеулі әсер етеді.
5.7. ӘРПК әкімшілік сот ісін жүргізуде тараптардың татуласуын көздейтін ережелерді қамтиды.
Қазіргі уақытта азаматтық процестегі татуластыру рәсімдері кез келген даулар бойынша Тараптар арасында мүмкін.
Қылмыстық процесте жәбірленуші мен қылмыстық теріс қылық немесе онша ауыр емес немесе ауырлығы орташа қылмыс жасаған, алайда өлім келтірумен байланысты емес, сондай-ақ адам өліміне немесе денсаулығына ауыр зиян келтірумен байланысты емес ауыр қылмысты алғаш рет жасаған адамдар, кәмелетке толмағандар, жүкті әйелдер, жас балалары бар әйелдер, жас балаларын жалғыз өзі тәрбиелеп отырған ерлер, елу сегіз жастағы және ол жастан асқан әйелдер, алпыс үш жастағы және ол жастан асқан ерлер арасында татуласу мүмкін болады.
Тарап әкімшілік орган болып табылатын әкімшілік сот ісін жүргізуде татуласу барлық жағдайларда мүмкін емес, өйткені әкімшілік орган заңда белгіленген өз өкілеттіктері шегінде ғана әрекет ете алады.
Осыған байланысты, егер заңнамада әкімшілік органның қалауы берілген болса, әзірлеушілерге татуласу мүмкіндігі көрінеді.
Осылайша, ӘРПК тараптар татуласу, медиация туралы, дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы келісімдер жасай отырып, өзара басқаға беру негізінде дауды толық немесе ішінара реттей алады деп белгілейді. Тараптардың татуласуы даулы жария құқықтық қатынастардың субъектілері ретіндегі олардың құқықтары мен міндеттеріне және талап қою нысанасына ғана қатысты болуы мүмкін және егер Тараптар шешім қабылдауға құқылы болса, даудың нысанасына қатысты билік ету құқығына ие болса.
Бұл ретте татуласу туралы келісім жасасу арқылы дауды реттеу туралы өтінішхат, істерді қоспағанда, сайлауға, республикалық референдумға қатысатын азаматтар мен қоғамдық бірлестіктердің сайлау құқықтарын қорғау туралы, Жергілікті атқарушы органдардың азаматтардың алқаби ретінде қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысу құқықтарын бұзатын шешімдеріне, әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) дау айту туралы кез келген іс бойынша мәлімделуі мүмкін.
5.8. Прокурордың әкімшілік сот ісін жүргізуге қатысуы қысқартылды. Прокурор істердің жекелеген санаттары бойынша (салықтық, кедендік, экологиялық, бюджеттік даулар) қатысатын болады.
5.9. Әкімшілік актімен немесе әкімшілік органның іс-әрекетімен келтірілген залалды өтеу туралы азаматтық талаптарды әкімшілік сот әкімшілік актіге немесе әкімшілік органның іс-әрекетіне дау айту жөніндегі негізгі талқылау шеңберінде де қарайтын болады.
5.10. Апелляциялық шағым үшін екі ай, сондай-ақ кассациялық шағым үшін бір ай мерзім белгіленеді, бұл бұзылған құқықтарды қалпына келтіру мерзіміне оң әсер етеді.
Қорытындылай келе, сотқа дейінгі шағымдану мен сотқа талап қою көлемін едәуір ұлғайту түрінде ӘРПК-ны қабылдаудан жағымсыз салдарлар болуы мүмкін екенін атап өткен жөн.
Бұл алғашқы рет осындай заңнамалық актілерді қабылдаған барлық елдер тап болатын сөзсіз процестер, бірақ бұл әкімшілік органдарды адамдардың өтініштерін тиісті қарауды және заңды және негізделген шешімдер қабылдауды қамтамасыз етуге ынталандырды.
Мысал ретінде Латвияның тәжірибесін келтіруге болады, онда 2004 жылы әкімшілік іс жүргізу Заңы қабылданғаннан кейін шағымдар мен талап-арыздардың үлкен ағымы болды, бірақ белгілі бір уақыт өткеннен кейін (шамамен 5 жыл) Латвияның GIZ өкілі сарапшысының ақпараты бойынша әкімшілік соттарға талап қою көлемі 30-40%-ға азайды, өйткені әкімшілік органдар адамдардың өтініштерін сапалы қарауды қамтамасыз етеді, осылайша қоғамның мемлекеттік билікке деген сенімін арттырады.
Тұтастай алғанда, ӘРПК-ның қабылдануы құқықтық мемлекет идеясына сәйкес мемлекет пен қоғам арасындағы қатынастардың жаңа сатысына, заңның үстемдігін қамтамасыз ету жөніндегі елеулі қадамға айналады, сондай-ақ елдің инвестициялық климатына қолайлы әсер етеді.
ҚР Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексі (бұдан әрі – ӘРПК) бойынша сұрақтар мен жауаптар тізбесі.
1) Сұрақ:
Әкімшілік әділет дегеніміз не?
Жауап:
Әкімшілік әділет деп азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын іске асыруды қозғайтын мәселелер бойынша азамат пен мемлекет арасында туындайтын дауларды ерекше тәртіппен қарайтын соттар мен органдар жүйесі түсініледі (жариялы-құқықтық даулар).
Мұндай құқықтық қатынастардан туындайтын даулар қоғам үшін өте сезімтал. Мысал ретінде мемлекеттік бақылау және қадағалау нәтижелері, мемлекеттік қызметтер көрсету, рұқсат беру және хабарлама жасау рәсімдері, салықтық және кедендік әкімшілендіру және т.б. болуы мүмкін.
2) Сұрақ:
ӘРПК нені реттейді?
Жауап:
ӘРПК бірнеше мақсатты көздейді.
Біріншіден, азаматтарға оларға қатысты құқықтық шешімдер қабылдау процесіне белсенді қатысуға мүмкіндік беретін кепілдіктер жиынтығын бекіту.
Екіншіден, билік органдарың дауларды жоғары тұрған органда және сотта қарау кезінде азаматтардың құқықтарын қорғаудың тиімді тетіктерін белгілеу қажет.
3) Сұрақ:
Бізде қазірдің өзінде Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодекс бар. Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекс не үшін қабылданды?
Жауап:
Атаулардың ұқсастығына қарамастан (екі атауда да «әкімшілік» сөзі қолданылады), олардың мақсаты әртүрлі.
Мысалы, Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексте негізінен азаматтар жасаған түрлі әрекеттер үшін санкциялар бар. Бұл рұқсат етілмеген жерде темекі шегу, тыныштықты бұзу, қоғамдық орындарда алкогольдік ішімдіктерді ішу және т.б. басқаша айтқанда, Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодекстің мақсаты кінәлі азаматты жауапкершілікке тарту болып табылады.
Алайда, ӘРПК алдында түбегейлі мүлде басқа міндет тұр-азаматтарды мемлекеттік органдардың билікті ықтимал теріс пайдалануынан қорғайтын тетіктерді (қағидаттар, рәсімдік кепілдіктер) көздеу.
4) Сұрақ:
Бұл ӘРПК бірегейлігі неде және оны қабылдау азаматтардың өміріне не әкеледі?
Жауап:
Бірегейлік екі маңызды құқықтық институтты бір уақытта реттеуде жатыр: Әкімшілік рәсімдер мен сот ісін жүргізу.
«Әкімшілік рәсім» бұл азаматтардың құқықтарын іске асырумен байланысты мемлекеттік органдардың кез келген қызметін біріктіретін жалпылама ұғым. Лицензия алу, тұрғылықты жері туралы анықтама алу, салық төлеу-мұның бәрі Әкімшілік рәсім.
Азаматтардың құқықтарын сақтауды қамтамасыз ету мемлекеттің бірінші кезектегі міндеті болып табылатынын ескере отырып, ӘРПК азаматтарды қорғауды қамтамасыз ететін бірқатар қағидаттар мен рәсімдік кепілдіктер бар.
5) Сұрақ:
Принциптер туралы айтқанда, «мемлекеттік органдардың кінәсі» презумпциясы сотта шешімдерге дау айту кезінде мемлекеттік орган әрқашан кінәлі болып саналады.
Жауап:
Жоқ, бұл пайым сөйлеу оралымы ретінде қолданылады. «Мемлекеттік органдардың кінәлілігі» қағидасы ӘРПК-де жоқ.
Бірақ сотта дәлелдеу ауыртпалығына қатысты арнайы ережелер бар.
Сонымен, сотта дауды шешкен кезде Мемлекеттік орган азаматтың құқығынан бас тартқан немесе шектеген шешімді негіздеуі керек. Егер орган бір нәрсені дәлелдей алмаса, онда бұл азаматтың пайдасына түсіндіріледі.
6) Сұрақ:
Азаматтардың құқықтарын сақтаудың қандай процедуралық кепілдіктері ӘРПК бекітілген?
Жауап:
ӘРПК азаматтардың мемлекеттік органдармен өзара іс-қимылы кезінде бірқатар рәсімдік кепілдіктер бекітіледі.
Бұл кепілдіктер билік органдары құқықтық шешімдер қабылдаған кезде жеке субъектілермен «кері байланысты» қамтамасыз етуі тиіс.
Мысалы, азаматтың түпкілікті шешім қабылданғанға дейін тыңдалу кепілдігі, ол қандай да бір жолмен құқықты жүзеге асырудан бас тартады немесе оны шектейді.
Сіз лицензия алу үшін органға жүгінген жағдайды елестетіп көріңіз.
ӘРПК қолданысқа енгізілгенге дейін, егер уәкілетті орган Сізді осы немесе басқа талаптарға сәйкес келмейді деп санаса, онда орган Сізден бас тартады.
Кодекстің ережелері күшіне енгеннен кейін, орган Сізге белгілі бір талаптарға жауап бермейтіндігіңізді ескертіп, осы мәселе бойынша пікіріңізді сұрауы керек.
Орган тиісті түсініктеме беру арқылы Сіз түзетуге болатын қате жіберуі мүмкін.
7) Сұрақ:
«Әкімшілік орган» деген жаңа ұғым қандай мақсатпен бекітіледі?
Жауап:
«Әкімшілік рәсімдер туралы» Заң өз қолданысын мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдардың қызметіне ғана қолданады.
Сонымен бірге, қазіргі уақытта жекелеген мемлекеттік емес субъектілерге (мысалы, мемлекеттік қызметтер көрсететін ұйымдар; табиғи монополиялар субъектілері; міндетті мүшелікке негізделген өзін-өзі реттейтін ұйымдар) азаматтардың құқықтарын іске асыруға байланысты шешімдер қабылдауға уәкілеттік берілген.
Осыған байланысты барлық билік субъектілерінің қызметіне ӘРПК қағидаттары мен кепілдіктерін тарату үшін біріктіруші тұжырымдаманы (әкімшілік орган) бекіту ұсынылады.
8) Сұрақ:
Әкімшілік акт дегеніміз не? Әкімшілік актілермен танылатын шешімдердің мысалдарын келтіріңіз?
Жауап:
Әкімшілік акт-бұл азаматтардың белгілі бір құқықтары мен міндеттерін жүзеге асыратын билік субъектісінің біржақты еркі.
Мысалы, мемлекеттік бақылау және қадағалау шеңберінде ұйғарым шығару немесе лицензия беру, сондай-ақ жерге акт беру және т.б.
9) Сұрақ:
ӘРПК сот ісін жүргізудің жаңа түрін – әкімшілік сот ісін жүргізуді енгізді. Азаматтық және әкімшілік сот ісін жүргізудің негізгі айырмашылықтары қандай?
Жауап:
Азаматтық сот ісін жүргізуде сот іс жүргізбейді, өз бастамасы бойынша дәлелдемелер жинаудан босатылады.
Сонымен бірге, жария-құқықтық дауларда тараптардың нақты теңсіздігі болжанады (мысалы, бір жағынан мемлекеттік аппарат және екінші жағынан азамат).
Осы себепті әкімшілік сот ісін жүргізуде дәлелдемелерді жинау процесінде соттың белсенділігі артады, дәлелдеу ауыртпалығы, әдетте, құқықтық шешім қабылдаған органға жүктеледі, сондай-ақ басқа да өтемақы тетіктері белгіленеді.
10) Сұрақ:
Сот қызметінің бірнеше мысалын айтуға болады және бұл соттағы адамдардың жағдайына қалай әсер етеді?
Жауап:
Процестің басынан бастайық. Мемлекеттік орган азаматқа қатысты оны қанағаттандырмайтын шешім қабылдады деп елестетейік.
Мұндай шешімге сотта дау айту үшін, ең алдымен, талаптарды тұжырымдау қажет. Мұнда проблемалар туындайды. Әр адам талап арызды дұрыс жазатын юриспруденция саласындағы білімге ие емес, ал заңгердің қызметін барлығы ала алмайды.
Мәселе күрделене түседі, егер шағым талаптарға сәйкес келмесе, онда сот оны жай ғана қайтарады.
Іс жүзінде азамат тиісті жауапкерді таңдамауы кезде жиі кездеседі. Мысалы, аумақтық әділет органдарының шешіміне дау айтудың орнына, ол Әділет министрлігін сотқа береді.
Осы проблеманы шешу үшін ӘРПК сотқа талапкерге талаптарды қалыптастыруға көмек көрсету құқығын береді және оларды ұсынудың құқықтық салдарын түсіндіреді.
Бұрынға мысалға оралсақ, сот талапкерге Әділет министрлігі емес, аумақтық орган азаматқа қатысты шешім қабылдағанын және егер азамат жауапкерді өзгертпесе, онда сот оның талаптарын қанағаттандырмайтынын ескертеді.
11) Сұрақ:
Дауды қарау процесінде соттың белсенділігі қандай?
Жауап:
Ұсынылған өзгерістердің маңыздылығын түсіну үшін, сот мұндай дауларды қалай қарастырып жатқанын білу керек.
Қазіргі уақытта азаматтардың мемлекеттік органдармен даулары азаматтық процесс тәртібімен қаралады.
Азаматтық процесте жарыспалылық принципі басым принцип болып табылады. Дау тараптары бір-біріне тең деп болжанады, сондықтан сот тараптардың бірі бұл туралы сұрағанға дейін дәлелдемелер жинау процесіне араласпайды және ұсынылған дәлелдемелер негізінде шешім қабылдайды.
Бұл идея азамат заңгерлердің тұтас қызметіне ие мемлекеттік органмен сотқа жүгінген кезде біршама өзгеше болады. Азаматтың нақты тәжірибесі бар мемлекеттік заңгерлерге дау - дамайда ұтылу ықтималдығы жоғары. Ал сот өз бастамасы бойынша дәлелдемелер жинау процесіне араласа алмайтындықтан ұтылады.
Әкімшілік сот ісін жүргізуде сот тараптардың өтініштерімен шектелмейді және іс үшін маңызы бар барлық мән-жайларды зерттейді. Сот объективті шындықты анықтай отырып, белгілі бір жағдайда кімнің дұрыс екенін дербес анықтай алады.
12) Сұрақ
Азаматтардың соттан мемлекеттік органдардың шешімдерін заңсыз деп тануды талап етуге құқығы бар қолданыстағы тәртіпке қарағанда, ӘРПК 4 талап түрін қамтиды. Талаптардың жаңа түрлері не үшін белгіленеді?
Жауап:
Жаңа талап қою жүйесі азаматтарға шешімдердің заңдылығына дау айтуға ғана емес, сонымен қатар сот алдында мемлекеттік органды белгілі бір шешім қабылдауға мәжбүрлеу туралы өтініш жасауға мүмкіндік береді.
Мысалы, азаматқа лицензия беруден бас тартылды, өйткені ол жеке шарттарға сәйкес келмейді. Мұндай шешіммен келіспеген азамат соттан бас тартудың заңдылығын тексеруді және қажетті жағдайлар болған кезде мемлекеттік органды лицензия беруге мәжбүрлеуді өтінуге құқылы.
13) Сұрақ
Қазір сот азаматтың пайдасына шешім қабылдап, мемлекеттік органды оның құқықтарын қалпына келтіруге (мысалы, жер учаскесін қайтаруға немесе әлеуметтік жәрдемақы төлеуге) міндеттейтін мәселе бар, бірақ орган сот шешімін орындауға асықпайды, кейде әдейі кешіктіреді.
Бұл проблема бойынша қандай да бір шаралар қабылдана ма?
Жауап:
Оны шешу үшін сотқа сот талабын орындамайтын мемлекеттік органдардың қызметкерлеріне қатысты ақшалай өндіріп алуды бірнеше рет қолдану мүмкіндігін беру ұсынылады.
Сот актісі қабылданғаннан кейін мемлекеттік органға оның шешімінің орындалғаны туралы сотқа хабарлау міндеті жүктелетін болады.
Егер қандай да бір дәлелсіз себептермен сот шешімі орындалмаса, онда кінәлі шенеунікке 100 АЕК-ке дейінгі мөлшерде ақшалай өндіріп алу қолданылуы мүмкін. Бұл шараны сот мемлекеттік орган сот талабын орындағанға дейін қолданатын болады.
14) Сұрақ:
Кодекспен сотқа дейінгі міндетті шағым жасау енгізіледі. Бұл сотқа жүгіну конституциялық құқығына қайшы келе ме?
Жауап:
Конституцияда әркімнің өз құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғауға құқығы бар деп белгіленген.
Алайда, сот арқылы қорғалуға конституциялық құқық сотқа дейін реттеудің міндетті сатысын белгілеу мүмкін еместігін болжамайды, өйткені, сайып келгенде, бұл шешімдердің сотқа шағымдануына кедергі болмайды.
Қолданыстағы заңнама дауды сот қарағанға дейін жекелеген шешімдерге жоғары тұрған органға міндетті түрде шағымдануды қарастырады (Экологиялық кодекс, Азаматтық іс жүргізу кодексі).
15) Сұрақ:
Сотқа дейін шағымданудың қандай артықшылықтары бар?
Жауап:
Сотқа дейінгі шағымданудың белгілі бір артықшылықтары бар.
Шағымды қарау бойынша іс жүргізу салыстырмалы түрде жеделдетілген тәртіппен жүргізілетін болады (дауларды сотта қарау процесі ретінде айлар алуы мүмкін 15 жұмыс күні), бұл уақытты үнемдеуге және сот шығындарын болдырмауға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар, сотқа дейінгі тәртіппен даулы шешімдер тек заңдылық тұрғысынан ғана емес, сонымен қатар азаматтарға үлкен құқықтық қорғауды қамтамасыз ететін мақсаттылық тұрғысынан да тексерілуі мүмкін.
16) Сұрақ:
Сотқа дейінгі шағымдану туралы сөйлесуді жалғастыра отырып, бұл аудандық органда қанағаттанарлықсыз шешім алғаннан кейін азамат бұл шешімдерге облыстың жоғары тұрған органына, одан әрі орталық органға шағымдануы керек және содан кейін ғана сотқа жүгіне алады дегенді білдіре ме?
Жауап:
Жоқ.
Шағымды қарайтын органның шешімімен (бұл жағдайда облыстық органның шешімі) келіспеген жағдайда азамат құқықтық шешімге сотқа шағымдануға құқылы.