Тұқым шаруашылығы - өсімдік шаруашылығындағы өнімділікті арттырудың негізі
Тұқым шаруашылығы-бұл өнімділік пен тазалық сияқты қасиеттерді сақтай отырып, тұқым өндірумен айналысатын өнеркәсіптік ауқымда ауыл шаруашылығында бөлінетін сала.
Тұқым шаруашылығының міндеттері
- а/ш кәсіпорындарының қажеттіліктеріне сәйкес өсірілген а/ш өсімдіктерінің сорттарын өсіру үшін жоғары сапалы сортты тұқым материалын молайту;
- тұқым материалының маңызды қасиеттерін сақтау (тазалық және өнімділік);
- ауыл шаруашылығы өсімдіктерінің ең жақсы сорттарының өнімді және биологиялық қасиеттерін жетілдіру;
- өндірісте өсірілетін сортты жақсарту міндеті;
- тұқым шаруашылығының міндеттері осы саладағы қызметтің мазмұнын анықтайды;
- мемлекеттік сорттық сараптама барысында ескірген, жаңа – ең жақсы қасиеттері мен өнімділік көрсеткіштері бар деп танылған ескі сорттарды алмастыруға бағытталған сорттардың өзгеруі (сорт алмастыру);
- сорттарды жаңарту (сортты жаңарту), сол сорттың жоғары сапалы тұқым материалымен нашарлаған қасиеттері бар тұқым материалын алмастыруды көздейді.
Бұл міндеттер селекционерлердің жұмысы арқылы шешіледі. Селекция нәтижесінде алынған өнімділігі жоғары сорттар мен будандар тұқым алқаптарында өсіріледі, сараптамадан өтеді және жаппай ауыл шаруашылығы өндірісіне енгізіледі.
Тұқымдық материалдың өсірілген сорттарының сапасы сорттық сипаттамалары мен себу көрсеткіштері, тазалығы, өнгіштігі, толықтығы, аурулардың болмауы бойынша анықталады. Сорттардың тазалығы тұрғысынан тұқым материалы келесі санаттарға жатады:
- I (сорттың тазалығы 99,5% және одан жоғары);
- II (кем дегенде 98 %);
- III (кем дегенде 95 %).
Облыста тұқым өндіру бойынша озық кәсіпорындар "Шығыс Қазақстан ауыл шаруашылығы Тәжірибелік станциясы" ЖШС және "Майлы дақылдардың тәжірибелік шаруашылығы" ЖШС болып табылады.
"Шығыс Қазақстан ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясы" ЖШС Қазақстанның шығысындағы аграрлық бейіндегі жетекші ғылыми мекеме болып табылады. "Шығыс Қазақстан ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясы" ЖШС-де 7 ғылыми бөлім бар, онда көптеген жылдар бойы ғылыми-зерттеу жұмыстары, ауыл шаруашылығы дақылдарын селекциялау және тұқым шаруашылығы, селекциялық-асыл тұқымдық жұмыстың, марал шаруашылығы мен ара шаруашылығы өнімдерін өндіру мен өңдеудің жетілдірілген технологияларын әзірлеу және енгізу жүргізілуде.
Бүгінгі таңда олар күнбағыс, соя, жұмсақ жаздық және күздік бидай, күздік қара бидай және эспарцет, арпабас жемшөп дақылдарын өсірумен айналысады.
Жыл сайын селекциялық питомниктер, конкурстық және экологиялық сынақ питомниктері, алдын ала іріктеу питомниктері және т.б. салынады, бұл ауыл шаруашылығы дақылдарының (дәнді, майлы, жемшөп) жаңа сорттарын құрудың ажырамас бөлігі болып табылады. Сондай-ақ селекциялық жұмыстың негізі болып табылатын ауыл шаруашылығы дақылдарының (күнбағыс, соя) генофондын сақтау бойынша жұмыстар жүргізілуде.
Селекциялық жетістіктерге өнімділігі 35 ц/га дейін "Патриот" сортының күнбағысын, өнімділігі 30-35 ц/га дейін "Достық" сортының күнбағысын, өнімділігі 70 ц/га дейін "Нұр-38" жұмсақ қысқы сортының бидайын өндіруде қол жеткізілді.
"Майлы дақылдардың тәжірибелік шаруашылығы "ЖШС" соя, күнбағыс және дәнді дақылдарды іріктеумен айналысады, сорттар мен будандардың оригинаторы болып табылады, олардың бастапқы және өнеркәсіптік тұқым шаруашылығын жүргізеді.
Тұқым базасы мынадай сорттармен ұсынылған: күнбағыс классикалық будандарының тұқымдары: Агробизнес 2050, Батыр, Қазақстандық 465; соя тұқымдары, элиталық репродукциялар, сорттар: Атамекен, Отан плюс, Прогресс; жаздық бидай тұқымдары, элиталық репродукциялар, Дарья, Курьер, Барыс, күл сорттары; күздік бидай тұқымдары, элиталық репродукциялар, сорттар: Бригада, Онсыз 100, Найзағай, Маркиз, Собербаш, Тимирязевка 150, Этнос. Орташа өнімділік 20 да 35 ц/га құрайды.
Күнбағыс будандарының генетикалық таза тұқымдарын-ата-аналық формаларын көбейту үшін сандық басқарылатын тамшылатып суару жүргізілетін торлы топтық оқшаулағыштар қолданылады.
Жоғары репродукциялы тұқымдарды өндіруде қолдану 10-15% өнім алуға мүмкіндік береді.