Халықтыңзейнетақыменқамсыздандырусаласындағықаржылықсауаттылығыныңдеңгейінжәнехалықтың«БЖЗҚ» АҚ-ғадегенсенімдәрежесінайқындайтынжылсайынғытәуелсізәлеуметтікзерттеудіңқорытындыларышығарылды.
Зерттеуреспубликалықмаңызы бар 3 қала мен Қазақстанның 14 облысындағы қала жәнеауылтұрғындары арасындателефон және сауалнамажүргізуарқылыөткізілді. Жалпыалғанда 3000 респонденттенсұхбаталынды, олардыңішіндежалдамалықызметкерлер – 2 085 (69,5%), өзін-өзіжұмыспенқамтығандар – 768 (25,6%) жәнежұмыссыздар – 147 (4,9%).
Респонденттердіңедәуірбөлігі (сұралғандардыңжалпысанының 841 немесе 28,03%) коммерциялық бизнес саласында, оданәріөндірістікбизнестежұмысістейтіндер - 458 респондент немесесұралғандардыңжалпысанының 15,27% - ы. Ғылымсаласындажұмысістейтіндердіңсаны ең азы – 62 респондент немесесұралғандардыңжалпысанының 2,07% болды.
ЗерттеусауалнамасысұрақтарыныңнегізгібөлігіҚазақстанхалқыныңзейнетақыменқамсыздандырусаласындағықаржылықсауаттылығынанықтауға, сондай-ақ,Қазақстанныңзейнетақыжүйесінежәне БЖЗҚ-ғасенімдәрежесінанықтауғабағытталған 25 сұрақтантұрды.
Жалпы, сауалнама нәтижесіне сай, халықтың еліміздіңзейнетақыжүйесіне де, БЖЗҚ-ға да сенімініңартқанын байқауғаболады. Атапайтқанда, сауалнаманәтижелерібойыншатұрғындардың едәуірбөлігі, яғни 1270 респондент немесесұралғандардыңжалпысанының 42,33% еңбекқызметіаяқталғаннанкейінолардыңқаржылықәл-ауқатыныңнегізгікөзі БЖЗҚ-дан төленетін зейнетақыжинақтарыболадыдегенпікірдіұстанады. Сауалнамаға қатысқандардыңжалпысанының 21,17% (635 респондент)маңыздылығыбойыншаекіншіорындамемлекеттенберілетін зейнетақы тұр деген пікірде. Ал 473 респондент немесесұралғандардыңжалпысанының 15,77%-ы БЖЗҚ-дағыжинақтарданбасқа да өзгеде жинақтарына сенім артады екен (үшіншіжиіберілген жауап).
Өткенжылғызерттеуқорытындыларыменсалыстырғанда БЖЗҚ-ғадегенсенімдеңгейіөскенінатапөткенжөн. Қорғадегенсенімніңорташадеңгейі 6,0 балдықұрайды (еңтөменгімәні 1, еңжоғарғымәні 10 балл), яғни,нәтижелерорташаданжоғары. Біржылбұрынбұлкөрсеткіш 5,4 балл болған еді. Биылғыжылыеңжоғары балл Қызылордаоблысында (7,3), Шымкент қаласында (7,0) және Алматы облысында (7,0 балл) тіркелді.
Халықтыңеліміздегі зейнетақыжүйесінедегенсенімдеңгейі 5,8 балдықұрады. Естеріңізге сала кетейік, біржылбұрынсенімдеңгейі 5,1 балдықұрағанболатын. Облыстар мен республикалықмаңызы бар қалаларбөлінісінде Шымкент қаласында (7,1 балл), Қызылорда (7,0 балл), Алматы (6,9) жәнеҚостанай (6,7) облыстарындатұратынреспонденттерзейнетақыжүйесінеқатысты еңкөпсенімбілдірді
Зейнетақыменқамсыздандырусаласындағықаржылықсауаттылықдеңгейіекідеңгейбойыншаталданды: базалықжәнеілгері.
Қазақстандықтарбазалықдеңгейбойыншакөптегенсұрақтарғадұрысжауапберді. Респонденттердіңжартысынажуығы – 1449 адам (респонденттердіңжалпысанының 48,3%) - салымшылардыңміндеттіжәнееріктізейнетақыжарналарыншоғырландыру, зейнетақыжинақтарыныңжекеесебінжүргізу, зейнетақыжинақтарыесебінензейнетақытөлемдерінжүзегеасыруболыптабылатын БЖЗҚ функциясындұрысайқындайды. Респонденттерзейнетақыжарналары мен төлемдерініңтүрлерітуралыда жақсыхабардарболып шықты.
1342 респондент (немесе сұралғандардың жалпы санының 44,7%) Қазақстанның барлық азаматтарына кепілді түрде берілетін мемлекеттік базалық зейнетақы төлемі және еңбек өтілі бойынша мемлекеттік еңбек (ортақ) зейнетақы туралы, сондай-ақ, міндетті зейнетақы жарналарынан, міндетті кәсіптік зейнетақы жарналарынан, ерікті зейнетақы жарналарынан қалыптастырылған жұмыскердің меншікті зейнетақы жинақтары есебінен БЖЗҚ-дан зейнетақы төлемдері туралы да мағлұмат алған болып шықты. Респонденттердің көпшілігі зейнетке шығу жасы туралы сұраққа дұрыс жауап берді – 2066 респондент немесе респонденттердің 68,87%.Сауалнамаға қатысқандардың 85% - ы (немесе 2 558 респондент) өздерінің жеке зейнетақы шоттарының жай-күйі туралы ақпаратты қалай білуге болады деген сұраққа дұрыс жауап нұсқаларын көрсетті.
Жалпы алғанда, базалық деңгейдегі білім коэффициенті 50 пайыздан асып, 62%құрады.
Жетілдірілгендеңгейдібағалауүшінсұрақтаркүрделенетүсті. Оларғаберілген жауап нұсқалары да аз болды. Мысалы, 40,97% (немесе 1229 респондент) зейнетақыактивтерінсенімгерлікбасқаружәнеинвестициялықтабысалуүшінзейнетақыактивтерінинвестициялаубөлігінде ҚР ҰлттықБанкініңатқаратын қызметітуралыхабардар, оныңішінде 420 респондент (немесесұралғандардыңжалпысанының 14,0%) салымшылардыңөззейнетақыактивтерінинвестициялықпортфельдібасқарушыныңсенімгерлікбасқаруына беру мүмкіндігітуралыбілетін болып шықты. Соныменқатар, 1101 респондент (немесесұралғандардыңжалпысанының 36,70%) зейнетақыактивтерінинвестициялаудытікелей«БЖЗҚ» АҚжүзегеасырады дегенқатепікірдіұстаныпкелгенекен.
1457 респондент немесе 48,57% (1158 респондент немесесұралғандардыңжалпысанының 38,60%) зейнетақыжинақтарыныңәртүрліқаржықұралдарынаинвестицияланатынынжәнеинвестициялықтабысесебіненкөбейетінінбіледі. Соныменқатар 1543 респондент немесе 51,43%- ы зейнетақыжинақтарыныңинвестициялықтабысесебіненинвестицияланатыныжәнекөбейетінітуралыбілмейтінін, не болмасақаржыжәнеинвестицияларға қатысты мәселелерден мүлдем хабарсыз екендіктерін жеткізді.
Нәтижесіндеілгерідеңгейдегібілімніңжалпыкоэффициенті 27,5% - дықұрады, бұлөткенжылдыңкөрсеткішіненжоғары, Ол 26,9% - дықұрады.
Сауалнамажалпызейнетақыжүйесіжәне БЖЗҚ туралыақпараталуарналарытуралы да жүргізілді. Респонденттердіңжартысынажуығытеледидарарқылыақпарат (жаңалықтар) алуғабейім (1358 ескерту/45,3%), одан сәл азы – әлеуметтікжелілер мен мессенджерлерарқылы (1007 ескерту/33,6%). Үшіншіеңкөптаралғанақпараткөзіжаңалықтаржәнебасқасайттарболыптабылады – респонденттерарасында 644 ескерту/21,5%. Осығансүйенеотырып, интернет көздерінің (әлеуметтікжелілер, мессенджерлер мен сайттар) теледидарғақарағандажиынтықәсерікөп деген тұжырым жасауға болады. Сауалнамағақатысқандаринтернет-сайттардыңішіндеҚордыңenpf.kz корпоративтік сайтын еңтанымалжәнежиіайтылатынақпараткөзідепатады.
Сауалнамаға қатысқан азаматтар өз жинақтарытуралыақпараталутұрғысынан БЖЗҚ кеңселерінежекеөтініш жасау әдісіндәстүрлітүрдетаңдауда: 1191 респондент немесе 39,7%. Респонденттердіңпікірінше, жекезейнетақышотыныңжай-күйітуралыақпараталудыңекіншіоңтайлытәсілі – БЖЗҚ ұялықосымшасыарқылыақпараталу (982 атап өтунемесе 32,7%), сауалнамағақатысқан 933 адам (31,1%) ХҚО-ғажүгіну әдісін таңдады, оданкейін БЖЗҚ сайтындағыжеке кабинет арқылыақпараталу(882 рет атағаннемесе 29,4%) танымалдыққа ие.
«БЖЗҚ» АҚ қызметітуралыақпаратқақолжетімділіктізерттеу нәтижесіреспонденттердіңжартысынажуығының ақпараттыалупроцесібарлығыүшіноңай,қолжетімдідептапқанынкөрсетті (1481 респондент немесесұралғанхалықтыңжалпысанының 49,37%). Соныменқатар, 847 респондент немесебарлықсұралғандардыңжалпысанының 28,23% - ы БЖЗҚ туралыақпараталуүшінуақытқажетдепсанайды.
Жалпы, халықтың зейнетақымен қамсыздандыру саласындағы қаржылық сауаттылығы деңгейін зерттеу нәтижесі көрсеткендей, халықтың басым бөлігінің зейнетақымен қамсыздандыру саласындағы қаржылық сауаттылық бойынша базалық білімі бар. Бұл ретте, ілгері деңгейдегі білімнің де өсуі байқалады.
Тәуелсізсарапшылар БЖЗҚ-ныңақпараттық-түсіндіружұмыстарыноданәріжалғастыруы, сондай-ақ,жалпызейнетақыжүйесінедегенсенімдіоданәрінығайтужөніндегістратегиялықміндеттердііскеасырубарысындаҚордың зерттеуқорытындыларынескеруқажетекендігінатапөтті.