Тоғызқұмалақ
қазақ халқының өте көне әрі кең таралған ұлттық зияткерлік ойындарының бірі. Бұл ойын ақыл-ойды, логикалық ойлауды, есептеу қабілетін және стратегиялық жоспарлау дағдысын дамытуға арналған. Тоғызқұмалақ арнайы тақтада ойналады. Тақтада екі ойыншыға арналған тоғыз-тоғыздан ұя болады, барлығы он сегіз ұя. Әр ойыншының жағында тоғыз ұя орналасады және ойын басталғанда әр ұяда тоғыз құмалақтан болады, сондықтан жалпы құмалақ саны – 162. Сонымен қатар әр ойыншының жинаған құмалақтарын салатын арнайы «қазан» деп аталатын орны бар.
Ойын екі ойыншы арасында өтеді. Ойыншы өз жағындағы ұялардың бірінен барлық құмалақты алып, оларды бір-бірден келесі ұяларға таратып шығады. Соңғы құмалақ қарсыластың ұясына түсіп, сол ұядағы құмалақ саны жұп санға айналса (мысалы 2, 4, 6, 8), онда ойыншы сол ұядағы барлық құмалақты өз қазанына алады. Ойын барысында ойыншылар жүрістерін алдын ала ойлап, қарсыластың әрекетін болжауға тырысады, сондықтан бұл ойын математикалық ойлауды және логиканы жақсы дамытады. Ойынның тағы бір ерекшелігі – «тұздық» алу ережесі. Егер ойыншы белгілі бір жағдайда қарсыластың бір ұясын тұздық етіп алса, сол ұяға кейін түскен барлық құмалақ автоматты түрде оның қазанына түседі.
Ойын соңында кімнің қазанында көп құмалақ жиналса, сол ойыншы жеңімпаз болады. Жеңу үшін кемінде 82 құмалақ жинау керек. Тоғызқұмалақ тек ойын ғана емес, ол қазақ халқының мәдени мұрасы және ақыл-ой спорты болып саналады. Бұл ойын ерте заманнан бері халық арасында кең таралған, бұрын адамдар оны ауылда, үйде немесе мерекелерде ойнаған. Қазіргі уақытта тоғызқұмалақ Қазақстанда ресми спорт түрі ретінде дамып келеді, республикалық және халықаралық жарыстар өткізіледі. Көптеген мектептерде бұл ойын оқушылардың логикалық ойлауын дамыту үшін үйретіледі. Тоғызқұмалақ қазақ халқының ақыл-парасатын, даналығын көрсететін ұлттық ойындардың бірі болып табылады.