Қазақстандағы демографиялық трендтер: 2024 жылдың қорытындысы және болжамдар

Қазақстандағы демографиялық трендтер:
2024 жылдың қорытындысы және болжамдар
2024 жылы әртүрлі елдердің, соның ішінде Қазақстанның зейнетақы жүйесіне
айтарлықтай әсерін тигізетін халықтың қартаюы мен бала туу көрсеткіші
төмендеуінің жаһандық үрдісі жалғасын тапты. Әлем өзінің демографиялық
ауысуында бетбұрыс кезеңін бастан өткеруде. Бұл туралы Дүниежүзілік
экономикалық форумда да атап өтілді: "Адамзат тарихында алғаш рет 65 жастан
асқан адамдардың саны бес және одан кіші жастағы балаларға қарағанда көбірек".
2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Қазақстан халқының саны 20,3
млн асты, оның ішінде 25 жасқа дейін – 8,7 млн адам (42,8%), 25-тен 65 жасқа
дейінгі жастағы адам саны – 9,7 млн адам (48,0%), 65 жастан асқандар саны – 1,9
млн адам (9,2%)1.
Болжамдарға сәйкес, Қазақстандағы халық саны 2050 жылдың соңына қарай
26,3 млн адамға жетеді.
 Өмір сүру ұзақтығы және қарттардың үлесі
Күтілетін өмір сүру ұзақтығы 2020-2021 жылдардағы пандемия кезінде
төмендегеннен кейінгі 2021 жылғы 70,23-тен 2024 жылы 75,44 жасқа дейін өсті.
2013-2024 жылдар аралығындағы орташа өмір сүру ұзақтығының өзгеру
динамикасы мынадай:
2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024
Бүкіл халық 70,62 71,44 71,9
7 72,41 72,9
5 73,15 73,18 71,3
7 70,23 74,44 75,0
9 75,44
Ерлер 65,91 66,90 67,4
9 67,99 68,7
2 68,84 68,82 67,0
9 66,33 70,26 70,9
9 71,33
Әйелдер 75,23 75,82 76,2
6 76,61 76,9
2 77,19 77,30 75,5
3 74,03 78,41 79,0
6 79,42
БЖЗҚ-ның да, БҰҰ-ның да болжамдары 2050 жылға қарай өмір сүру
ұзақтығының өсуіне байланысты демографиялық қартаюдың жоғары деңгейі
байқалатынын көрсетеді (халықтың жалпы санындағы 60 және одан жоғары
жастағы адамдардың үлесі 2009 жылғы 9,7%-дан 2024 жылы 13,9%-ға дейін өсті
және 2050 жылға қарай 19%-ға дейін өседі деп болжануда. Яғни, 2050 жылға қарай
орта есеппен әрбір бесінші қазақстандық 60 жастан асқан болады).
Жалпы халық санындағы 60 жастан асқан адамдардың
алатын үлесі туралы нақты дерек пен болжам
1Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросының
деректері бойынша
«БЖЗҚ» АҚ баспасөз орталығы

Ресми сайт: www.enpf.kz
Facebook, Instagram: enpf.kz
2002
9%
11%
13%
15%
17%
19%
Факт Прогноз ЕНПФ Прогноз ООН
 Жалпы туу коэффициенті
Халық құрылымына туудың жиынтық коэффициенті (ТЖК) айтарлықтай
әсер етеді, бұл бір әйелдің репродуктивті кезеңде орташа есеппен қанша рет
босанатынын көрсетеді (яғни шамамен 15-50 жас).
Бұл көрсеткіш 2021 жылғы 3,32-ден 2024 жылы 2,80-ге дейін төмендеді.
БҰҰ болжамдарына сәйкес, Қазақстандағы туу коэффициентінің 2050 жылға
қарай бір әйелге шаққанда 2,42 балаға дейін одан әрі төмендеуі күтілуде.
Жыл 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024
ТЖК 2,77 2,73 2,84 2,90 3,13 3,32 3,05 2,96 2,80
Бала туудың төмендеуі бүкіл әлем үшін жаһандық үрдіс болып табылады.
Туу көрсеткіштерінің біртіндеп төмендеп, өмір сүру ұзақтығының артуы
жағдайында еңбек нарығына адамдар аз араласа бастайды, зейнеткерлер мен
еңбекке қабілетті халық арасындағы теңгерімсіздік одан әрі өсуде.
 Көші-қон сальдосы
UNFPA-ның (БҰҰ-ның халықты қоныстандыру саласындағы қоры)
Қазақстандағы өкілдігі Қазақстан Республикасының халқын қоныстандыру
саласындағы жағдайды талдау2 есебінде біртіндеп 2050 жылға қарай 1000 адамға
шаққанда 0 көші-қон сальдосына қол жеткізілетінін болжайды, бұл
"республиканың жұмыс күшіне деген жоғары сұранысынан, елеулі этникалық
эмиграция әлеуетінің біртіндеп сарқылуынан, Қазақстанның оңтүстігіндегі
елдердегі халықтың жылдам өсуінен көрінетін экономикалық дамуымен
түсіндіріледі".
Төменде 2016-2024жж. иммигранттар мен эмигранттар саны көрсетілген:
Жыл 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024
Келгендер 13 755 15 595 12 747 12 255 11 370 11 039 17 425 25 387 29 282
Кеткендер 34 900 37 725 41 868 45 225 29 088 32 256 24 147 16 094 12 732
2 https://kazakhstan.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/ЖАҒДАЙДЫ ТАЛДАУ.pdf
«БЖЗҚ» АҚ баспасөз орталығы
На ты дерекқ БЖЗ болжамыҚ Б болжамыҰҰ

Ресми сайт: www.enpf.kz
Facebook, Instagram: enpf.kz
Көріп отырғанымыздай, пандемиядан кейін Қазақстанға келушілердің жыл
сайынғы саны соңғы үш жылда 2,7 есеге өсті, ал 2020 жылдан бері кеткендердің
саны 2,3 есеге азайды.
 Әлеуетті қолдау коэффициенті
65 жастан асқан адамдардың санына бөлінген еңбекке қабілетті жастағы (25
жастан 64 жасқа дейін) адамдардың саны ретінде есептелетін әлеуетті қолдау
коэффициенті одан әрі төмендеуде.
Еңбекке қабілетті жастағы адамдардың (25-64 жас) зейнеткерлерге (65+ жас)
арақатынасы 2012 жылғы 7,7-ден 2024 жылы 5,2-ге дейін төмендеді. БЖЗҚ-ның да,
БҰҰ-ның да болжамдарына сәйкес, Қазақстанда әлеуетті қолдау коэффициенті
2050 жылға қарай 3,4-ке дейін төмендейді, бұл еңбекке қабілетті халыққа түсетін
"жүктемені" арттырады.
Әлеуетті қолдау коэффициентінің нақты дерегі мен болжамы
2002
0
1
2
3
4
5
6
7
8
Коэф. поддержки, факт Прогноз ЕНПФ Прогноз ООН
Естеріңізге сала кетейік, ТМД елдерінен Қазақстанның зейнетақы жүйесі
ғана ұсынылған 2024 жылдың қорытындысы бойынша Mercer CFA институтының
Жаһандық зейнетақы индексінде демографиялық үрдістер – туу көрсеткішінің
төмендеуі мен өмір сүру ұзақтығының өсуін ескере отырып, зейнетақы жүйелерін
одан әрі жаңғырту қажеттілігі атап көрсетілген.
Бұл жағдайда Қазақстанда қолданылып жүрген зейнетақы жүйесіне ұқсас,
мемлекеттік және жинақтаушы құрамдауыштарды қамтитын көпдеңгейлі (аралас)
жүйе неғұрлым тиімді. Мұндай үлгі лайықты зейнетақымен қамсыздандыру
мәселесін тиімді шешіп, дамудың демографиялық және экономикалық үрдістеріне
неғұрлым төзімді болып келеді.
Алайда, Қазақстандағы ынтымақты зейнетақы біртіндеп қысқарып келе
жатқанын ескерген жөн. Өйткені ол 1998 жылға дейінгі еңбек өтілін ескере отырып
есептеледі. Ал 10% міндетті зейнетақы жарналары лайықты зейнетақымен
қамсыздандыру үшін жеткіліксіз болуы мүмкін. Сондықтан жинақтаушы
құрамдауышты күшейту бойынша шаралар қабылдануда, олардың бірі – 2024
«БЖЗҚ» АҚ баспасөз орталығы
олдау коэфҚ ., на ты дерекқ БЖЗ болжамыҚ Б болжамыҰҰ

Ресми сайт: www.enpf.kz
Facebook, Instagram: enpf.kz
жылдан бастап 1975 жылы және одан кейін туған жұмысшылардың пайдасына
жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарналарын (ЖМЗЖ) кезең-кезеңімен енгізу.
Осылайша, қазіргі уақытта Қазақстанда азаматтарды зейнетақымен қамсыздандыру
бойынша жауапкершілік әлемдік тәжірибеде қалыптасқандай мемлекет, қызметкер
және жұмыс беруші арасында бөлінген.