2026 жылғы 1 қаңтардағыжағдайбойыншаҚазақстанхалқының саны шамамен20,5 млн адамға жетті. Оныңішінде 25 жасқадейінгіазаматтар – 8,79 млн адам (42,9%), 25 жастан 65 жасқадейінгілер – 9,73 млн адам (47,5%), 65 жастанасқандар – 1,98 млн адам (9,6%)[1]. Демографиялықболжамдарғасәйкес, 2050 жылғақарайхалық саны 26,5 млн адамғадейінөседі.
Қазақстанхалқысаныныңөсуіменқатароныңжасқұрылымы да өзгеруде: өмірсүруұзақтығыартып, туудеңгейітөмендеп, егдежастағыазаматтардыңүлесіөсуде, сондай-ақеңбеккеқабілеттіхалықсаныныңзейнеткерлерсанынаарақатынасықысқаруда. Бұлөзгерістерелдіңәлеуметтік-экономикалықжүйесіне, оныңішіндезейнетақыжүйесінеелеуліықпалетуде.
Демография мен еңбекнарығындағыжаһандықүрдістердіескереотырып, МемлекетбасшысыөзЖолдауында«зейнетақыжүйесініңқаржылықтұрақтылығыннығайту, ұзақмерзімдітеңгерімдіжәнезейнетақылардыңлайықтыдеңгейінқамтамасызетужөніндешараларқабылдау»міндетінқойды.
Өмірсүруұзақтығыжәнеегдежастағыадамдардыңүлесі
Күтілетінөмірсүруұзақтығы (КӨСҰ)[2]2020-2021 жылдары COVID-19 індетінебайланыстытөмендеген 2021 жылғы 70,23 жастан 2025 жылы75,97 жасқадейінөсті.
Осындайүрдісжаһандықдеңгейде де байқалады: Дүниежүзілікденсаулықсақтауұйымының (ДДҰ) бағалауынша, індет кезінде 71,4 жасқадейінтөмендегенәлемдегіорташакүтілетінөмірсүруұзақтығы 2025 жылғақарайіндеткедейінгідеңгейінеқайтаоралып, орта есеппен73,8 жасқа жетті.
Осылайша, Қазақстанкүтілетінөмірсүруұзақтығыкөрсеткішініңөсуібойыншаәлемдіккөшпен бірге жылжыпкеледі (кестеніқараңыз):
|
Жыл |
2015 |
2016 |
2017 |
2018 |
2019 |
2020 |
2021 |
2022 |
2023 |
2024 |
2025 |
|
Бүкіл халық (жасы) |
71,97 |
72,41 |
72,95 |
73,15 |
73,18 |
71,37 |
70,23 |
74,44 |
75,09 |
75,44 |
75,97 |
|
Ерлер (жасы) |
67,49 |
67,99 |
68,72 |
68,84 |
68,82 |
67,09 |
66,33 |
70,26 |
70,99 |
71,33 |
72,91 |
|
Әйелдер (жасы) |
76,26 |
76,61 |
76,92 |
77,19 |
77,3 |
75,53 |
74,03 |
78,41 |
79,06 |
79,42 |
79,8 |
Бұлреттеегдежастағыхалықүлесініңайтарлықтайөсуіболжанады. БЖЗҚ мен Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ)болжамдарынасәйкес, 2050 жылғақарай60 жәнеоданжоғарыжастағыазаматтардыңүлесіҚазақстандағыхалықтыңжалпыкөлемінің18,8% - нажетеді, бұлхалықаралықжіктеубойынша "демографиялықкәріліктіңөтежоғарыдеңгейі"көрсеткішінесәйкескеледі. Басқашаайтқанда, ғасырдыңортасынақарай орта есеппенәрбіралтыншықазақстандық 60 жастанасқанболады.
Халықтыңжалпыкөлеміндегі 60 және одан үлкен жастағы
адамдардыңүлес дерегі мен болжамы
Туудыңжиынтықкоэффициенті
Халықтыңқұрылымынаайтарлықтайәсерететінкөрсеткіштердіңбірі – туудыңжиынтықкоэффициенті (ТЖК). Олбірәйелдіңбүкілрепродуктивтіккезеңіішінде (яғнишамамен 15 жастан 50 жасқадейін) орта есеппенқанша бала туатынынкөрсетеді.
2020–2021 жылдардағы ТЖК-ніңқалыптыөсуінен кейін, оныңтұрақтытөмендеуүрдісібайқалды: 2021 жылғы 3,32-ден 2022 жылы 3,06-ға дейін, ал 2025 жылы2,57-гедейінтөмендеді. БҰҰ-ныңұзақмерзімдіболжамынасәйкес, 2050 жылғақарайҚазақстандағы ТЖК-ніңбірәйелгешаққанда2,39 бала деңгейінедейінтөмендейді.
Қазақстандағы 2015–2025 жылдараралығындағы ТЖК-ніңнақтымәндерітөмендегікестедекөрсетілген:
|
Жыл |
2015 |
2016 |
2017 |
2018 |
2019 |
2020 |
2021 |
2022 |
2023 |
|
2024 |
2025 |
|
ТЖК |
2,74 |
2,77 |
2,75 |
2,84 |
2,90 |
3,13 |
3,32 |
3,06 |
2,97 |
|
2,80 |
2,57 |
Туудеңгейініңтөмендеуі – әлемдікдеңгейдебайқалыпотырғанүрдіс. Бұлөмірсүруұзақтығыныңартуыменқатаржүріп, еңбеккеқабілеттіжастағыхалықүлесініңқысқаруынаалыпкеледі. Соныңсалдарынанэкономикалықбелсендіхалыққатүсетіндемографиялықжүктемеартады.
Көші-қонсальдосы[3]
Қазақстандағы БҰҰ-ныңХалықтыңқоныстануысаласындағықорының (UNFPA) өкілдігі «ҚазақстанРеспубликасындағыхалықтыңахуалынталдау» аттыесебінде2050 жылғақарайкөші-қонсальдосыныңбіртіндепнөлдікдеңгейге (1000 адамғашаққанда 0) жететінінболжайды. Бұлболжамреспубликаныңеңбеккүшінедегенжоғарысұраныспенқатаржүретінэкономикалықдамуына, этникалық эмиграция әлеуетініңбіртіндепсарқылуына, сондай-ақҚазақстанныңоңтүстігіндегіелдерхалқыныңжылдамөсуіненегізделген.
Төменде 2021–2025 жылдараралығындағыиммигранттар мен эмигранттар саны келтірілген:
|
Жыл |
2 021 |
2 022 |
2 023 |
2 024 |
2 025 |
|
Келді |
11 039 |
17 425 |
25 387 |
29 282 |
23 761 |
|
Кетті |
32 256 |
24 147 |
16 094 |
12 732 |
7 608 |
|
Көші-қон сальдосы |
-21 217 |
-6 722 |
9 293 |
16 550 |
16 153 |
Осылайша, індеттенкейінҚазақстанғакелушілердіңжылсайынғы саны 2021 жылданбастап 2,15 есеөсті, ал кеткендердің саны 4,24 есеазайды.
Әлеуеттіқолдаукоэффициенті
Әлеуеттіқолдаукоэффициенті (ӘҚК) – әлемдееңбеккеқабілеттіжастағыадамдарсанының (25-тен 64 жасқадейін) 65 жастағыжәнеоданасқанадамдарсанынақатынасыретіндеесептелетінкөрсеткіш. Бұлкоэффициенттіңтөмендеуүрдісіжалғасыпкеледі.
Еңбеккеқабілеттіжастағыадамдардың (25–64 жас) егдежастағыадамдарға (65 жасжәнеоданжоғары) арақатынасы 2012 жылғы 7,68-ден 2025 жылы 4,95-кедейінтөмендеді. Егдежастағыхалықсаныныңкүтілетінөсімін 25-тен 64 жасқадейінгіхалықүлесініңқысқаруыменұштастыраотырып (диаграмманықараңыз) жасалған болжамдарғасәйкес (БЖЗҚ-да, БҰҰ-да),Қазақстанда 2025-2050 жылдаркезеңіндеӘҚК1,4 еседенастамтөмендейтінінбілдіреді: 65+ жастағы 1 адамғашаққандаеңбеккеқабілеттіжастағы 3,42 адамғанакеледі.
Әлеуетті қолдау коэффициенті бойынша нақты дерек пен болжам
Осылайша, бүкіл әлемдегідей, Қазақстандағыдемографиялықөзгерістер де ел бюджетінетүсетінәлеуметтікжүктеменікүшейтетінболады. Мұндайжағдайдажинақтаушызейнетақыжүйесініңмаңызы арта түседі. Бұлжүйедеболашақзейнетақыжұмыскер мен жұмысберушініңжарналарыесебіненқалыптастырылады, соныңнәтижесіндебюджеткеұзақмерзімдікейінгеқалдырылғанміндеттемелержүктелмейді, зейнетақыжүйесініңтеңгерімділігі мен қаржылықтұрақтылығықамтамасызетіледіжәнеоныңдемографиялықфакторларғатәуелділігітөмендейді.
Демографиялықөзгерістержағдайындағыжекезейнетақыныжоспарлау
Демографиялықөзгерістер (халықтыңқартаюы, өмірсүруұзақтығыныңартуы, бала туудеңгейініңтөмендеуі) жағдайындажекезейнетақыныжоспарлаудыңрөліартыпкеледі.
Жинақтаушызейнетақыжүйесіазаматтарғатұрақтыжарналар мен инвестициялықкіріс есебіненөздерініңболашақзейнетақытүріндегі табыстарынаөзбетіншеықпалетугемүмкіндікбереді.
2026 жылғы 7 қыркүйектенбастапкүшінеенетінҚазақстанРеспубликасыныңӘлеуметтіккодексінеенгізілгенөзгерістерзейнетақыжинақтарынбасқарудыңқосымшамүмкіндіктерінұсынады. БЖЗҚ салымшыларыөздерініңзейнетақыжинақтарының100%-ынадейінинвестициялықпортфельдібасқарушыларға (ИПБ) сенімгерлікбасқаруғабереалады. Бұданбасқа, әрбір ИПБ тәуекелдеңгейі, күтілетінкірістілігіжәнеинвестицияларқұрылымыбойыншаерекшеленетінүшинвестициялықпортфельгедейін (консервативті, қалыптыжәнетәуекелі жоғары) ұсынаалады. Бұлсалымшыларғаөздерініңқаржылықмақсаттарынасәйкескелетінинвестициялықстратегиянытаңдауғамүмкіндікбереді.
ҚРҰБ мен ИПБ-ныңинвестициялаунәтижелерітуралытолықақпараттыБЖЗҚ-ның invest.enpf.kz арнайыпорталынаналуғаболады. Зейнетақыныболжаужәнежоспарлауүшін БЖЗҚ екіыңғайлы сервис – «Зейнетақы калькуляторы» және «Дербесзейнетақыжоспарын» ұсынады. Олар БЖЗҚ сайтындажәнемобильдіқосымшасындақолжетімді. Осы сервистердіңкөмегіменболашақзейнетақымөлшерінесептеп, келешеккірістіарттырудыңықтималжолдарынанықтауғаболады.
БЖЗҚ 2013 жылғы 22 тамызда «ГНПФ» ЖЗҚ» АҚ негізінде құрылды. БЖЗҚ құрылтайшысы және акционері – Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің «Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитеті» ММ арқылы Қазақстан Республикасының Үкіметі. БЖЗҚ зейнетақы активтерін сенімгерлікпен басқаруды Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі жүзеге асырады. Зейнетақы заңнамасына сәйкес БЖЗҚ міндетті зейнетақы жарналарын, жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарналарын, міндетті кәсіптік зейнетақы жарналарын, ерікті зейнетақы жарналарын тартуды, сондай-ақ "Қазақстан Республикасының екінші деңгейдегі банктерінде орналастырылған депозиттерге міндетті кепілдік беру туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес депозиттерге міндетті кепілдік беруді жүзеге асыратын ұйым аударған кепілдік берілген депозит бойынша кепілдік берілген өтемнің талап етілмеген сомасы есебінен қалыптастырылған ерікті зейнетақы жарналарын есепке алып, оның есебін жүргізеді, зейнетақы төлемдерін жүзеге асыруды қамтамасыз етеді. Сондай-ақ Қор нысаналы активтер мен нысаналы талаптарды есепке алуды, нысаналы жинақтау шоттарына нысаналы жинақтарды (НЖ) есепке алу мен есептеуді, НЖ төлемдерін оларды алушының банк шоттарына есептеуді, "Ұлттық қор – балаларға" бағдарламасы шеңберінде Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындаған тәртіппен НЖ қайтарымдарын есепке алуды жүзеге асырады (толығырақ www.enpf.kz сайтында).
[1]ҚазақстанРеспубликасыСтратегиялықжоспарлаужәнереформаларагенттігіҰлттық статистика бюросының (ҚР СЖРА ҰСБ) деректерібойынша
[2]Халықтыңөлім-жітімдеңгейіқарастырылыпотырғанжылғыдайсақталғанжағдайда, адамныңорташаөмірсүруұзақтығыныңкүтілетінмәні
[3]Белгілібіркезеңішіндеқандай да біраумаққакелгендер саны мен оданкеткендер (қонысаударғандар) саныныңарасындағыайырмашылық.