Ойын бизнесі мәселелері бойынша заң жобасы: мемлекет пен қоғам мүдделерін қорғауда
Қазақстанның мәдениет және спорт министрлігі әзірлеген ойын бизнесі мәселелеріне арналған заң жобасы Парламент Мәжілісінде жан-жақты талқылау және қарау процесін өтуде. Жақында бір қатар бұқаралық ақпарат құралдарында еліміздің букмекер бизнесі өкілдерінің көзқарасы жарияланды. Осыған байланысты әзірлеуші уәкілетті орган заң жобасының жекелеген ережелерін оқырмандардың кең ауқымы үшін түсіндіру және пікірталасты сындарлы және объективті көзқарас шеңберіне қайтару қажет деп санайды.
2006 жылы «Ойын бизнесі туралы» Заңды бастапқы әзірлеу сәтінен бастап, осы тақырып бойынша заң шығару процесі ойын бизнесі өкілдері тарапынан белсенді медиа-кампаниямен сүйемелденеді. Жарияланымдардың тақырыбы да, тоналдығы да өткен 13 жылда айтарлықтай өзгерістерге ұшырамағанын атап өткен жөн. Бұрынғысынша, ойын бизнесі өкілдерінің пікірінше, мұндай бизнесті ұйымдастырушылардың қызметіне мемлекеттің араласуы әділетсіз газет және интернет-мақалалардың лейтмотиві болып қала береді.
Әрине, мемлекеттің кәсіпкерлік қызметке кез келген әсері мәжбүрлі, бірақ қажетті шара болып табылады, бұл Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік Кодексінде тұтынушылардың, кәсіпкерлік субъектілері мен мемлекет мүдделерінің теңгерімі принципі түрінде бекітілген. Бизнес пен қоғам мүдделерінің оңтайлы теңгеріміне қол жеткізуге Қазақстанның мәдениет және спорт министрлігі дайындаған заңнамалық түзетулер бағытталған.
Бүгінгі күні қоғамымыздың өткір әлеуметтік проблемаларының бірі ойын деп аталатын проблема болып табылады. Құмар ойындарға тәуелді адамдар бар отбасылардың проблемалары қоғамда талқыланатын және сотталатындардың бірі болды. Сонымен қатар, бизнес тұрғысынан мұндай адамдар ойын мекемелерінің «тұрақты клиенттері» ретінде қарастырылуы мүмкін. Мұндай адамдарды, олардың туыстарын және жақындарын ойынның теріс салдарларынан қорғаудың құқықтық тетіктерінің болмауы Қазақстанның ойын бизнесі туралы заңнамасында анағұрлым маңызды олқылық болып табылады.
Ойын бизнесінің өкілдері, атап айтқанда букмекер кеңселері уәкілетті органның заңнамалық бастамаларын белсенді сынай отырып, «Ойын бизнесі туралы» заң негізінде қызметті жүзеге асырған 13 жыл ішінде жекелеген букмекер кеңселері де, олардың бірлестіктері да «олжа табу» мақсатында азаматтардың психикалық ауруларын (ойындарды) пайдалануды тоқтату немесе шектеу жөнінде пәрменді шаралар қолданбағаны фактісін елемейді. Мұндай қызметке басқа сөзді қолдану қиын.
Мемлекет пен қоғам осы мәселеде бизнестің әлеуметтік жауапкершілігін немесе букмекерлік кеңселердің өзін-өзі реттеуге дайындығын көрмеді. Осыған байланысты бәс тігу түріндегі құмар ойындарын ұйымдастыру саласында азаматтар мен мемлекеттің құқықтарын қорғау жүйесінің жаңа институционалдық элементін енгізу арқылы осы проблеманы құқықтық шешу тетігі ұсынылды. Заң жобасы ұсынған ставкаларды есепке алу орталығы бәс тігуге қатысуға шектелген тұлғалардың тізілімін жүргізуге мүмкіндік береді. Ойыннан зардап шегетін адамдар немесе олардың туыстары осы құралдың көмегімен өз-өзін шектей алады немесе өз-өзін жеңуге одан әрі қатысудан қоршай алады.
Ойын бизнесінің тағы бір созылмалы проблемасы «көлеңкелі экономикаға» букмекерлік кеңселердің тартымдылығы болып табылады. Азаматтық қоғам өкілдерінің сөз сөйлеуінде атап өтілгендей, букмекерлік кеңселердің нақты ақша айналымы бәс ұйымдастырушылардың салықтық есептілігінде декларацияланатын сомалардан өте ерекшеленеді. Статистика комитетінің ресми деректеріне сәйкес 2017 жылы бүкіл Қазақстан бойынша құмар ойындарды ұйымдастыру және бәс тігу бойынша қызметтер көлемі 15,5 млрд.теңгені құрады. Сонымен қатар, ресми емес мәліметтер бойынша тек бір ірі букмекер кеңсесінің айналымы жылына бірнеше жүз миллиард теңгеге жетуі мүмкін. Осылайша, букмекерлік кеңселердің ресми декларацияланатын айналымы нақты айналыммен салыстырғанда 10 есе дерлік төмендетілуі мүмкін.
Букмекерлік компаниялар бастаған бұқаралық ақпарат құралдарында белсенді қызмет, соның ішінде ставкаларды есепке алу орталығын енгізуді жан-жақты сынға алу соңғы жылдары қалыптасқан букмекер бизнесін жүргізудің «арифметикалық ерекшеліктерінің» салдары болып табылады деп болжауға болады.
Заң жобасын талқылау барысында қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға) және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті орган өкілдерінің букмекерлік кеңселердің заңнамада белгіленген ақпаратты толық көлемде бермеу проблемасы бірнеше рет айтылды. Салық органдары өз кезегінде фискалдық деректер операторы арқылы өтпейтін сомалардан букмекер кеңселерінің табыстары мен айналымы бойынша мәліметтердің ашық еместігіне, мысалы, бәс тігуге қатысушылармен қолма-қол ақшасыз есеп айырысуларына қатысты наразылықтарды айтады.
Ставкаларды есепке алу орталығы түріндегі құқықтық тетікті енгізу «көлеңкелі экономикадан» айтарлықтай ақша сомасын шығаруды қамтамасыз етуге, қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыру (жылыстату) және терроризмді қаржыландыру үшін мүмкіндіктерді азайтуға мүмкіндік береді. Осыған байланысты оппоненттердің осы шараның тиімсіздігі, заңсыздығы немесе шығындылығы туралы дәлелдері мәселенің мәнінен жұртшылықтың назарын аударту әрекеті ғана болып табылады.
Заң жобасында шешілетін мәселенің мәні өте қарапайым және түсінікті – ойынмен алдын алу мен жолын кесуді жүйелі қамтамасыз ету және букмекерлік бизнесті қара және сұр аймақтан құқықтық өріске қалай шығару. Қазақстанның мәдениет және спорт министрлігі тұтынушылардың, кәсіпкерлік субъектілері мен мемлекеттің ойын бизнесі саласындағы мүдделерінің теңгерімін қамтамасыз ету жөнінде дәйекті және жүйелі жұмыс жүргізуді жалғастыратын болады.