ЕРЛАН КАРИН, ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ МЕМЛЕКЕТТІК ХАТШЫСЫ
Конституциялық түзетулерді шарлау
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев ел Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар жобасы бойынша 5 маусымға республикалық референдум тағайындау туралы Жарлыққа қол қойды. Алдағы конституциялық реформа-оның наурыз айындағы Қазақстан халқына Жолдауында баяндалған президенттік саяси реформалар бағдарламасын іске асырудағы маңызды қадам.
Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар жобасын жетекші құқықтанушы ғалымдар мен конституционалистер әзірлеп, Конституциялық кеңестің оң қорытындысын алды. Конституциялық түзетулер жобасы азаматтардың сұраныстарына негізделген және бүкіл қоғамның мүддесі үшін жүзеге асырылады.
Конституцияға енгізілген барлық өзгерістер мен толықтырулар өзара байланысты және бірыңғай мақсатқа – құқықтық база құруға бағынады:
"Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы" Қазақстан Республикасы Заңының жобасы 6 мамырда Республикалық баспа БАҚ-та ресми түрде жарияланды.
Білмеген адам үшін көптеген түзетулерді шарлау, Конституцияның ескі және жаңа редакцияларының арасындағы айырмашылықты көру өте қиын болуы мүмкін. Сондықтан, осы түзетулермен танысуға ыңғайлы болу үшін олар Конституцияның нақты тармақтары мен баптарын көрсете отырып, енгізілетін өзгерістер мен толықтырулардың ірі блоктарына бөлінеді.
Супер президенттік модельден президенттік республикаға соңғы көшу
Конституциялық реформа билік тармақтары арасындағы қатынастардың оңтайлы теңгерімін қалыптастырады, президенттік институттың барынша тең қашықтықты қамтамасыз етеді.
Конституцияның 43-бабы 3-тармақпен толықтырылады, ол республика Президенті өз өкілеттігін жүзеге асыру кезеңінде саяси партияда болмауға тиіс деп белгілейді. Осы логикаға сүйене отырып, бұл тыйым Конституциялық соттың, Жоғарғы Соттың және өзге де соттардың төрағалары мен судьяларына, Орталық сайлау комиссиясының, республиканың жоғары аудиторлық палатасының төрағалары мен мүшелеріне (Конституцияның 23-бабы 2-тармағының жаңа редакциясы) қолданылады.
Нәтижесінде саяси бәсекелестікті арттыру, барлық саяси партиялардың дамуы үшін тең жағдайлар жасау, шешім қабылдау кезінде дербестік пен бейтараптық пайда болады.
Мемлекет басшысы барлық азаматтар үшін мүмкіндіктер теңдігінің мызғымас кепілі болуға тиіс. Сондықтан Конституцияның 43-бабы 4-тармақпен толықтырылады, оған сәйкес президенттің жақын туыстары мемлекеттік саяси қызметшілер, квазимемлекеттік сектор субъектілерінің басшылары лауазымдарын атқаруға құқылы емес.
Жұмыс тобы мүшелерінің ұсынысы бойынша Тұңғыш Президенттің қатарынан екі реттен артық сайлау құқығы туралы нормалар (Конституцияның 42-бабы 5-тармағының жаңа редакциясы) және Конституцияның 46-бабының 4-тармағы алынып тасталады, онда Тұңғыш Президенттің мәртебесі мен өкілеттіктері Конституциямен және Конституциялық заңмен айқындалады.
Конституцияның 91-бабынан Тәуелсіз Қазақстанның негізін қалаушы ретіндегі тұңғыш Президенттің мәртебесі туралы норма алынып тасталады (Конституцияның 91-бабы 2-тармағының жаңа редакциясы).
Конституциялық реформаның нәтижесі тиісті аумақтағы істердің жай-күйіне жауапты жергілікті өкілді және атқарушы органдар жүзеге асыратын жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару өкілеттіктерін кеңейту болуға тиіс.
Жобада Президенттің облыстар, республикалық маңызы бар қалалар және астана әкімдері актілерінің қолданылуын толық немесе ішінара жою не тоқтата тұру жөніндегі өкілеттіктерін алып тастау көзделген (Конституцияның 44-бабы 3) тармақшасының жаңа редакциясы).
Сондай-ақ, Президенттің аудандар, қалалар, ауылдық округтер әкімдерінің лауазымдарынан шығару өкілеттігін алып тастау көзделеді (Конституцияның 87-бабы 4-тармағының жаңа редакциясы).
Облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың әкімдерінің өкілеттікке ие болу тәртібі айтарлықтай өзгеруде.
Конституцияның 87-бабы 4-тармағының жаңа редакциясына сәйкес енді оларды Президент облыс аумағында орналасқан мәслихаттар депутаттарының немесе тиісінше Республикалық маңызы бар қалалар мен Астана мәслихаттары депутаттарының келісімімен қызметке тағайындайтын болады. Бұл ретте Мемлекет басшысы дауыс беру өткізілетін кемінде екі кандидатураны ұсынады. Дауыс беруге қатысқан депутаттардың көп даусын жинаған кандидат келісім алды деп есептеледі.
Осылайша, Президенттің жергілікті билікке қатысты өкілеттігі қысқарып, мәслихаттардың рөлін едәуір күшейте отырып, өңірлік деңгейдегі әкімдерге шоғырланады.
Бірқатар билік өкілеттіктерін қайта бөлу
Сенаттағы президенттік квота 15-тен 10 депутатқа дейін қысқарады. Оның бесеуін Қазақстан халқы Ассамблеясы ұсынады (Конституцияның 50-бабы 2-тармағының жаңа редакциясы).
Сенаттың өкілеттігі Республика Президенті енгізетін Конституциялық сот және Жоғары Сот кеңесі төрағаларының лауазымдарына кандидатураларды келісу құқығымен толықтырылады (Конституцияның 44-бабы 4) тармақшасының, 55-бабы 2) тармақшасының, 82-бабы 4-тармағының жаңа редакциялары).
Жалпы, конституциялық бақылау институты конституциялық соттың құрылуымен (қолданыстағы Конституциялық Кеңестің орнына) жаңғыртылуда.
Конституциялық сот 11 судьядан тұрады (Қазіргі Конституциялық Кеңес 7 мүшеден тұрады). Оның құрамы келесідей құрылады: 6 судьяны Парламент тағайындайды (әрқайсысы 3 судьядан Мәжіліс пен Сенат), 4 судьяны Президент тағайындайды. Конституциялық Соттың Төрағасын, жоғарыда айтылғандай, Президент Сенаттың келісімімен тағайындайды (Конституцияның 57-бабы 1) тармақшасының, 58-бабы 3-тармағының 7) тармақшасының, 71-бабының жаңа редакциясы).
Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитеті жоғары аудиторлық палатаға қайта құрылады, оның төрағасы жылына екі рет Мәжіліс депутаттарына есеп беретін болады (53-баптың 2) тармақшасының жаңа редакциясы, Конституцияның 56-бабы 1-тармағының 3-1) тармақшасы).
"Мемлекеттік хатшы" институты Мемлекет басшысына ұсыныстар мен ұсынымдар қалыптастырумен айналысатын "мемлекеттік кеңесші" институты болып қайта құрылады (Конституцияның 44-бабы 19-тармақшасының жаңа редакциясы).
Парламенттің рөлін күшейту және мәртебесін көтеру
Конституциялық реформаның нәтижесінде биліктің заң шығарушы тармағы Елеулі қайта форматтауға ұшырайды. Нәтижесінде Парламент пен оның палаталарының рөлі едәуір артып, мәртебесі артады.
Жоғарыда айтылғандай, Сенат Президенттің конституциялық сот пен Жоғары Сот кеңесінің төрағаларын тағайындауын келісетін болады.
Сондай-ақ, Президент Сенаттың 15 емес, 10 депутатын тағайындайтыны айтылды. Оның 5 – і-Қазақстан халқы Ассамблеясының ұсынысы бойынша (Конституцияның 50-бабы 2-тармағының жаңа редакциясы).
Бұл ретте Қазақстан халқы Ассамблеясының квотасы Мәжілістен Сенатқа көшіріледі және 9-дан 5 депутатқа дейін қысқартылады. Тиісінше, Мәжілістегі депутаттық мандаттардың жалпы саны 107-ден 98-ге дейін азаяды (Конституцияның 50-бабы 3-тармағының жаңа редакциясы).
Мәжіліс депутаттары аралас сайлау жүйесі бойынша: бірыңғай жалпыұлттық сайлау округінің аумағы бойынша пропорционалды өкілдік жүйесі бойынша, сондай-ақ бір мандатты аумақтық сайлау округтері бойынша сайланатын болады (Конституцияның 50-бабы 3-тармағының жаңа редакциясы). Аралас сайлау жүйесін енгізу барлық азаматтардың құқықтарын толық ескеруге, сайлаушылардың мүдделерін жақсы көрсетуге мүмкіндік береді.
Сайлаушылардың бір мандатты аумақтық сайлау округі бойынша сайланған Мәжіліс депутаттарынан мандатты кері қайтарып алу құқығы енгізіледі (Конституцияның 52-бабы 5-тармағының жаңа редакциясы). Нәтижесінде демократиялық дәстүрлердің айтарлықтай нығаюы және депутаттар мен сайлаушылар арасындағы өзара жауапкершілік пен сенімге негізделген жаңа саяси мәдениеттің орнығуы болады.
Мәжілістің құзыреті кеңейтіліп, республикалық бюджеттің атқарылу сапасына парламенттік бақылау күшейтілуде. Ол үшін, жоғарыда айтылғандай, Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитеті жоғары аудиторлық палатаға қайта құрылады, оның төрағасы жылына екі рет Мәжіліс депутаттарына есеп беруге тиіс (53-баптың 2) тармақшасының жаңа редакциясы, Конституцияның 56-бабы 1-тармағының 3-1) тармақшасы). Бұл мәжілістің және жалпы Парламенттің мәртебесін одан әрі нығайтады.
Саяси жүйеде тепе-теңдік пен тепе-теңдік тетігін нығайту және заң шығару процедурасын оңтайландыру мақсатында Мәжіліске заңдар қабылдау (бұрын заң жобаларын қарау және мақұлдау), ал Сенат мақұлдау ұсынылады⁄заңдарды мақұлдамау (бұрын Сенат заңдар қабылдаған) (Конституцияның 61-бабының 4 және 5-тармақтарының және 62-бабының 5-тармағының жаңа редакциясы).
Конституциялық заңдарды Парламент Палаталардың бірлескен отырысында кемінде екі оқылымда қабылдайтын болады (Конституцияның 53-бабының жаңа редакциясы).
Ерекше жағдайларда заңдарды жедел қабылдаудың ерекше тетігі енгізіледі. Халықтың өмірі мен денсаулығына, конституциялық құрылысқа, қоғамдық тәртіпті қорғауға, елдің экономикалық қауіпсіздігіне қатер төндіретін жағдайларға жедел ден қою мақсатында республика үкіметінің заңнамалық бастамасы тәртібімен енгізілген заң жобаларын Парламент дереу оның Палаталарының бірлескен отырысында қарауға тиіс.
Осы заң жобаларын қарау кезеңінде республика Үкіметі заң күші бар уақытша нормативтік құқықтық актілерді қабылдауға құқылы (Конституцияның 61-бабының 2 және 3-тармақтарын толықтыру).
Бұл тетік билік тармақтарының аса қауіпті қатерлерді еңсеру бойынша жедел бірлескен үйлесімді жұмысын талап ететін ерекше өмірлік жағдайларға есептелген, күнделікті қолдану үшін көзделмеген және Парламент депутаттары мен Үкімет мүшелерінің өзара жауапкершілігімен қамтамасыз етіледі.
Халықтың елді басқаруға қатысуын кеңейту
Негізгі Заңда жер мен оның жер қойнауы, су, өсімдіктер мен жануарлар әлемі, Басқа да табиғи ресурстар халыққа тиесілі екендігі туралы норма түпкілікті және біржақты бекітілген. Халықтың атынан меншік құқығын мемлекет жүзеге асырады (Конституцияның 1-бабы 2-тармағының жаңа редакциясы).
Жоғарыда айтылғандай, Мәжіліс депутаттарын аралас сайлау жүйесі бойынша: бірыңғай жалпыұлттық сайлау округінің аумағы бойынша пропорционалды өкілдік жүйесі бойынша, сондай-ақ бір мандатты аумақтық сайлау округтері бойынша сайлау ұсынылады (50-баптың 3-тармағының және 1-тармағының жаңа редакциясы
Конституцияның 51-бабы).
Сондай-ақ, бір мандатты аумақтық сайлау округі бойынша сайланған Мәжіліс депутаттары үшін мандатты кері қайтарып алу мүмкіндігі пайда болады (Конституцияның 52-бабы 5-тармағының жаңа редакциясы).
Облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың әкімдерін Президент балама негізде (кемінде екі кандидатура) өңірлік мәслихаттардың барлық депутаттарының келісімімен тағайындайтын болады⁄Қала (Конституцияның 87-бабы 4-тармағының жаңа редакциясы).
Осылайша, тиісті аумақтағы істердің жай-күйіне жауапты жергілікті өкілді және атқарушы органдар жүзеге асыратын жергілікті мемлекеттік басқару мен өзін-өзі басқарудың кепілдіктері нығайтылады.
Азаматтардың құқықтарын қорғау тетіктерін күшейту
Жоғарыда айтылғандай, Конституциялық Кеңес конституциялық сотқа қайта құрылады, ол азаматтардың өтініштері бойынша Қазақстан Республикасының Негізгі Заңда бекітілген құқықтары мен бостандықтарын тікелей қозғайтын нормативтік құқықтық актілерін (Конституцияның 71-74-баптарының жаңа редакциясы) Конституцияға сәйкестігін қарайтын болады.
Конституциялық деңгейде өлім жазасын жою туралы шешім түпкілікті бекітіледі (Конституцияның 15-бабы 2-тармағының жаңа редакциясы).
Прокуратура қызметінің құзыреті, ұйымдастырылуы мен тәртібі Конституциялық заңмен айқындалатын болады (Конституцияның 83-бабы 4-тармағының жаңа редакциясы). Бұл жүйелі құқық қорғау қызметін және заңда белгіленген шектер мен нысандарда мемлекет атынан Қазақстан Республикасының аумағында заңдылықтың сақталуын жоғары қадағалауды күшейтуге тиіс.
Конституцияның 83-1-бабының жаңа нормаларымен адам құқықтары жөніндегі уәкілге иммунитет беріледі және адамның және азаматтың бұзылған құқықтары мен бостандықтарын қалпына келтіруге жәрдемдесу жөніндегі өкілеттіктерді жүзеге асыру кезінде қандай да бір өзге мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдарға Тәуелсіздік пен есеп бермеуге кепілдік беріледі. Ол үшін ол Конституциялық сотқа жүгінуге құқылы болады.
Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің құқықтық жағдайы мен қызметін ұйымдастыру Конституциялық заңмен айқындалатын болады.
***
Осылайша, конституциялық реформа азаматтардың мемлекетті басқаруға қатысуын кеңейтеді және саяси процестерді нақты демократияландыруды қамтамасыз етеді деп толық құқықпен айтуға болады.