ПАЙДАЛЫ ҚАЗБАЛАР
Облыста пайдалы қазбалардың көптеген түрлері анықталды және әртүрлі дәрежеде зерттелді. 286 кен орны барланған. Олардың ішінде 34 — металл, 2 — металл емес, 217 — құрылыс және технологиялық шикізат және 33 — жерасты сулары, оның 6-сы минералды.
Облыс аумағы Солтүстік Қазақстан уран-рудалы, алмазды және қалайы-сирек металды провинциясының құрамына кіреді. Онда минералды шикізаттың елеулі қорлары анықталды, олар Қазақстан Республикасының теңгерімінде: қалайы бойынша — 65%, цирконий бойынша — 36,6%, уран бойынша — 19%, титан бойынша — 5%, вольфрам бойынша — 1,1%. Минералдық-шикізат базасын, әсіресе облыстың оңтүстік-батысында кеңейту перспективалары аса маңызды. Мұнда алтынның, күмістің, техникалық және зергерлік алмастардың, қалайының, титанның, түсті және сирек металдардың, қоңыр көмірдің бірқатар маңызды кен орындары мен кен көріністері бар.
Облыста тау-кен металлургия комбинаттарын салу және әлемдегі ең ірі вольфрамның «Ақсоран», «Баян» және қалайы «Сырымбет» кен орындарын игеру бойынша 3 ірі жоба іске асырылуда.
Осы жобаларды іске асыру өңірдің тау-кен өндіру өнеркәсібін дамытудың негізі болады.
СУ РЕСУРСТАРЫ
Облыстың су ресурстары Есіл өзенінің ресурстарынан Ақан-Бұрлық және Иман-Бұрлық өзендерінен, Сілеті, Шағалалы, Қамысты, Ащысу, Қарасу өзендерінен және басқа да су ағындарынан құралады, 2426 су қоймасы бар, 501 су қоймасы балық шаруашылығы болып табылады, оның 316-сы жалға берілген.
1. Жер үсті сулары. Өңірдің негізгі су көзі – Есіл өзені, облыс аумағындағы ұзындығы 690 км өзеннің орташа көпжылдық жылдық ағымы 2,23 км3 құрайды. Мұз қату қарашаның екінші жартысында басталады, мұз қату ұзақтығы – 5 ай. Есіл суы минералдануы жоғары өзендерге жатады, бұл су жинау бассейні климатының қуаңшылығымен және өзенге қуат беретін жер асты суларының жоғары тұздылығымен түсіндіріледі. Судың жалпы минералдануы сабалық кезеңдерде 500-800 мг/л жетеді, суы қатты. Оттегі режимі қанағаттанарлық.
Өзеннің су режимі көктемгі су тасқыны мен ұзақ сабамен сипатталады. Өзеннің жоғарғы және орта ағысындағы су тасқынының ұзақтығы 1-1,5 айды құрайды және төмен қарай 2-3 айға дейін артады. Көктемгі су тасқыны жылдық ағынның 86-95% құрайды.
Есіл өзенінің жерүсті ағыны Петропавл қаласын, Солтүстік Қазақстан облысының ауылдық елді мекендерін сумен жабдықтау, саяжай алқаптарын суару және басқа да Есіл өзені жүйесіне жатады. Есіл Нияз қаласынан (Сарыарқа) теңіз деңгейінен 560 м биіктікте басталып, Ертіс өзеніне құяды. Өзен ұзындығы 2450 км құрайды, су жиналатын алабы 177000 км2, өзеннің бастауынан сағасына дейін құлауы – 513 м, орташа еңістігі – 21 см/км. Есіл өзені ағынының қалыптасуы қазақстандық ұсақ шоқылар шегінде жүреді.
Есіл жылдық ағынның 80% астамын беретін қармен қоректенетін өзендер типіне жатады. Өзен режимі көктемгі су тасқынымен ерекшеленеді, оның басталуы әдетте 10-12 сәуірде, ал шыңы сәуірдің үшінші онкүндігінде болады.
Облыс шегінде өзен арнасы Петропавл және Сергеев су қоймаларымен реттеледі. Жоба бойынша екі су қоймасының жиынтық толық сыйымдылығы 712,2 млн м3 құрайды, оның ішінде Сергеевский – 693 млн м3, Петропавловск – 19,2 млн м3.
Сергеевка гидроторабы (Петропавл қаласынан 175 км жоғары Есіл өзенінің орта ағысында орналасқан) көп жылдық ағынды реттеу су қоймасын құрайды, ең жоғары толық деңгейде – 138,0 м, жоғары ағысты 100 км созады, толық көлемі – 693 млн. м3, пайдалы – 635 млн м3. Су қоймасын толтыру 1970 жылғы су тасқынында жүзеге асырылды. Су қоймасы бар Сергеев су торабы 1969 жылдан бері жұмыс істейді.
Су торабымен маусымдық реттелетін Петропавл су қоймасы Петропавл қаласының маңындағы Есіл өзенінің орта ағысында орналасқан, 1973 жылы пайдалануға берілген. Бұл су қоймасы Сергеев су қоймасымен каскадта жұмыс істей отырып, өңір тұтынушыларын шаруашылық-ауыз сумен және техникалық сумен жабдықтауға арналған бірыңғай су шаруашылығы кешенін құрады.
Солтүстік Қазақстан облысы көлдерге бай. Облыс аумағында өңір ландшафтының ажырамас бөлігі болып табылатын 2144 жуық көл бар. Көлдердің су айдынының жалпы ауданы 275 мың га жетеді, су көлемі-шамамен 4,5 млрд м3. Көлдердің басым тереңдігі 1,5-3,0 метрді құрайды. Ең үлкен көлдер: Сілеті-Теңіз көлі (ауданы — 68000 га), Теке көлі (22200 га), Шағалалы-Теңіз көлі (20572 га), Үлкен Қараой көлі(19700 га), Имантау көлі (5423 га), Жақсы Жаңғызтау көлі (4128 га), Үлкен Тораңғұл (3475 га).
Ағынсыз көлдердің болуы су жинау алаңдарының немесе су жинағыштардың болуымен қамтамасыз етіледі. Баланстың кіріс бөлігі – бұл негізінен су айнасына түсетін атмосфералық жауын-шашын (жылына шамамен 350 мм), ал су жинау алаңынан көлге ағатын су аз жер асты ағынын қосады. Баланстың шығыс бөлігі ашық су бетіндегі буланудан тұрады (жылына шамамен 650-700 мм буланады). Осылайша, су жинау көл экожүйесінің ажырамас бөлігі болып табылады. Су жинау алаңдары әртүрлі, бірақ негізінен олар көлдерден 3-5 есе көп, бұл жазықтарға тән.
2. Жер асты сулары. Солтүстiк Қазақстан облысында жер асты суларының 20 жуық саны есептелуде, олар бұрғылау және скважиналарды орналастыру жолымен елдi мекендердi сумен қамтамасыз етудiң баламалы көздерi ретiнде пайдаланады.
Есiл өзенi су тарту алаңының ауданында жер асты суларының болжамдық көлемi 85,1 млн. м3/жылына құрайды.
Жалпы облыстың 91% тұрғыны орталықтандырылған сумен жабдықтаумен қамтамасыз етілген, соның ішінде топты су құбырларынан су құбыры ауыз суымен – 72%, жер асты көздерінен – 18,6%. Орталықтандырылмаған сумен жабдықталумен облыс тұрғындарының – 9,2% пайдаланады, 0,2% тасымалданатын сумен пайдаланады.