Солтүстік Қазақстанның су ресурстарын сақтау

Қазіргі уақытта қазіргі қоғамның негізгі міндеттерінің бірі су ресурстарын тиімді басқару, оларды сақтау және ұтымды пайдалану болып табылады. Егер елеулі шаралар қабылданбаса, ғалымдардың болжауынша, 2030 жылға қарай сапалы ауыз судың жетіспеушілігінен шамамен 5 миллиард адам зардап шегеді – бұл планета халқының шамамен 2/3 бөлігі.

Қазақстан Республикасы су тапшылығы бар елдерге жатпайды, алайда елдің су ресурстары басқа мемлекеттермен салыстырғанда шектеулі. Жан басына шаққандағы жаңартылатын көздерден алынатын тұщы судың көлемі бойынша Қазақстан Ресей Федерациясы, Бразилия және Канада сияқты елдерден кем болса да, Үндістан мен Қытай Халық Республикасы сияқты кейбір аграрлық және өнеркәсіптік елдерді айналып өтеді.

Су ресурстарының негізгі көлемі орташа жылдық көлемі 101 км³ жер үсті суларын қамтамасыз етеді. Оның 56%-ы жергілікті деңгейде қалыптасқан, қалған 44%-ы Қытай, Өзбекстан, Ресей және Қырғызстаннан трансшекаралық өзендер ағынының арқасында қалыптасқан. Көрші елдердің аумағынан трансшекаралық өзендер ағынына тәуелділік индексі бойынша Қазақстан Израиль және Португалия сияқты елдермен бір қатарда тұр. Бұл елдің қазіргі және ықтимал су проблемаларын шешу үшін трансшекаралық ағындарды реттеудің маңыздылығын едәуір арттырады.

Гидрографиялық қағидат бойынша Қазақстан Республикасының аумағында сегіз өзен су шаруашылығы бассейні бөлінді: Арал-Сырдария, Балқаш-Алакөл, Ертіс, Есіл, Жайық-Каспий, Нұра-Сарысу, Тобыл-Торғай және Шу-Талас.

Қазақстан аумағындағы өзен ағысы 1895-1960 жылдар кезеңімен салыстырғанда 13,06 км³ азайды. Бұл жағдайда мыналарға ерекше назар аудару қажет: 13,06 км³ су тұтынушыға 6,19 км³ бергенге дейін ағынның қалыптасу кезеңінде жоғалады немесе өзен ағынының қысқаруының жалпы көлемінің 47%-ы жергілікті өзендердің үлесіне, ал трансшекаралық өзендердің үлесіне 7 км³ немесе 53%-ы келеді.

Балқаш-Алакөл бассейнінен басқа барлық бассейндерде жергілікті өзендер ағынының азаюы орын алды. Сондықтан проблемалық мәселелерді және су шаруашылығын дамытудың негізгі бағыттарын қалыптастыру кезінде аталған фактілерді ескеру қажет. Бұл жергілікті өзендердің еріген суды қауіпсіз басқаруға қатысу мәселесін бір уақытта шешу үшін де маңызды.

Республиканың жекелеген өңірлері бойынша жер үсті суларының ресурстармен қамтамасыз етілу жағдайы айтарлықтай ерекшеленеді. Еліміздің оңтүстік-шығыс және шығыс өңірлері (Ертіс және Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейндері) жер үсті суларының өз ресурстарымен барынша қамтамасыз етілген. Ең аз қамтамасыз етілген Орталық Қазақстан (Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні). Елдің оңтүстік, оңтүстік-шығыс және батыс өңірлері (Арал-Сырдария, Балқаш-Алакөл, Шу-Талас және Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейндері) шектес аумақтардан су ағынына неғұрлым тәуелді болып табылады.

Есіл өзенінің су шаруашылығы бассейнінде жергілікті су ресурстарына жоғары жүктеме байқалады, олардың 96%-ы шаруашылық-тұрмыстық қажеттіліктер үшін пайдаланылады. Сумен жабдықтау жүйелеріндегі су шығыны 15-20% құрайды. Бұл Солтүстік Қазақстанның топтық су құбырларының жүйелері 50-60 жыл бұрын пайдалануға берілгендігімен және қатты тозғандығымен түсіндіріледі.

Есіл бассейнінің су объектілерінің ластануын, бітелуін және сарқылуын болғызбау мақсатында Солтүстік Қазақстан облысының 87-ші су айдындарында су қорғау аймақтары, белдеулер және шаруашылық пайдаланудың шектеулі режимі (Есіл өзенінде және екі ірі саласы – Ақанбұрлық пен Иманбұрлық, Жембарақ, Мұқыр, Аралтөбе, Қамысақты кіші өзендерінде, сондай-ақ Шарық су қоймасында,  Шудасай, Шат, Құланайғыр өзендерінің учаскелерінде және 76 көлде).    

720 су қорғау белгілері орнатылды (Есіл өзенінде 550 белгі, Иманбурлук және Ақанбурлук өзендерінде 64 белгі, сондай-ақ 62 көлде 106 белгі).

Ағымдағы жылы Шарық өзенінің су қорғау аймағы мен белдеуінің жобасы әзірленді (Ғ. Мүсірепов атындағы аудан), қазіргі уақытта облыс әкімдігінің тиісті қаулысын қабылдау бойынша жұмыстар жүргізілуде. Шарық өзені Раисовка ауылынан оңтүстікке қарай 9 км-ден басталып, оң жағалауынан Ақанбурлук өзеніне құяды. Өзен ұзындығы 90,97 км-ді, су жинау алаңы 1170 км² құрайды. Шарық өзенінің су жиналуы-жазық, кей жерлерде таулы жазық. Оның аумағының шамамен 30%-ы жыртылған, 26% қауырсын-типчак шөптері бар тың дала алып жатыр. Су жинаудың қалған бөлігін қайың шоқтары алып жатыр. Өзеннің су ресурстары, ең алдымен, ағынды жерлерде, малды суару, суда жүзетін құстарды өсіру, суару және басқа да тұрмыстық мақсаттарда қолданылады.

Су объектілерінде су қорғау аймақтары мен белдеулерін белгілеу 2024 жылы да жалғасады, Бетеке және Бабықбұрлық өзендерінің (Ғ. Мүсірепов атындағы аудандар, Айыртау), Сарыбай көлінің (Тайынша ауданы) су қорғау аймақтары мен белдеулерінің жобаларын әзірлеу жоспарлануда.

Суды ұтымды пайдалану мен суды ойланбастан ысырап ету арасындағы сызық өте жұқа екенін есте ұстаған жөн. Су-табиғаттың баға жетпес сыйы, сондықтан оның байлығын болашақ ұрпақ үшін сақтау өте маңызды.

А. Ю. Славный
су ресурстарын пайдалануды реттеу
және табиғатты қорғау бағдарламалары
бөлімінің бас маманы