Мағжан Жұмабаевтың Өмірбаяны

Әр халықтың тарихында есімі мәдениеттің, руханияттың және ұлттық мақтаныштың символына айналатын тұлғалар болады. Қазақстан үшін мұндай тұлға — Мағжан Жұмабаев — көрнекті ақын, жазушы, педагог, аудармашы және қоғам қайраткері. Оның өмірі оңай әрі қайғылы болды, бірақ оның шығармашылығы өз құндылығын сақтап, бүгінде қазақ әдебиеті тарихында ерекше орын алады.

Мағжан Жұмабаев 1893 жылдың 25 маусымында Петропавл уезінің Сасықкөл мекенінде, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысының аумағында дүниеге келген. Ол Орта жүздің Атығай руынан шыққан. Оның әкесі Бекен құрметті адам болса, атасы Жұмабай халық арасында үлкен беделге ие еді. Бала кезінен-ақ бойында білімге деген құштарлық пен ерекше қабілеттер байқалды.

Сасықкөл көлі.                                                                    Жұмабаевтар отбасы тұрған үй

Балалық шағы және білім алуы

Алғашқы білімді Мағжан үйде алды. Бала кезінен-ақ ол араб, парсы және түрік тілдерін үйрене бастады, шығыс әдебиетімен танысты. Кейін Петропавлдағы медреседе оқыды, содан соң Уфадағы «Ғалия» медресесінде білімін жалғастырды.

1913 жылы Мағжан Омбы мұғалімдер семинариясына оқуға түсіп, оны 1917 жылы алтын медальмен үздік бітірді. Оқу жылдарында ол орыс және әлем әдебиетіне белсене қызығып, Александр Пушкин, Михаил Лермонтов, Лев Толстой шығармаларын, сондай-ақ еуропалық классиктерді зерттеді.

Мағжан өз заманының ең білімді адамдарының бірі болды. Ол бірнеше тілді меңгерді, әдебиетке, тарихқа, музыка мен өнерге қызықты. Замандастары оның зиялылығын, терең білімін және үнемі дамуға деген ұмтылысын атап өтті.

Шығармашылық жолының басталуы

Мағжан өлең жазуды он төрт жасында бастады. Оның алғашқы шығармалары қазақ және татар тілдеріндегі газеттер мен журналдарда жарияланды. 1912 жылы Қазанда оның жас ақынға кеңінен танымалдық әкелген және қазақ әдебиетіндегі маңызды оқиғаға айналған «Шолпан» атты алғашқы өлеңдер жинағы жарық көрді.

Өзінің алғашқы шығармаларында Мағжан халық тағдыры, туған жердің сұлулығы, қарапайым адамдардың ауыр жағдайы, білім мен рухани дамудың қажеттілігі туралы жазды. Ол білім мен мәдениет халыққа жарқын болашақ құруға көмектесетініне сенді.

Мағжан шығармашылығы ерекше әуезділігімен, сезім тереңдігімен және бейнелер байлығымен ерекшеленді. Ол Шығыс пен Батыс дәстүрлерін ұштастыра білді, соның арқасында қазақ поэзиясының дамуына үлкен үлес қосты. Оның өлеңдері Отанға деген сүйіспеншілікке, адам тағдыры туралы толғаныстарға және бостандыққа ұмтылысқа толы болды.

Ақынның қалыптасуына белгілі мәдениет қайраткерлері: Ғалымжан Ибрагимов, Міржақып Дулатов, Григорий Потанин үлкен ықпал етті. Кейін Мағжанның талантын орыс ақыны Валерий Брюсов жоғары бағалап, оның табиғи дарындылығы мен терең білімділігін атап өтті.

Қоғамдық және педагогикалық қызметі

Семинарияны бітіргеннен кейін Мағжан туған жеріне оралды. Революциялық оқиғалар мен Азамат соғысы жылдарында ол қоғамдық өмірге белсене араласып, ұлттық мәдениетті, білім беруді және қазақ халқының автономиясын дамытуды жақтаған «Алаш» қозғалысымен ынтымақтасты.
Оның өмірінде педагогикалық қызмет үлкен орын алды. Ол сабақ берді, оқулықтар мен әдістемелік құралдар жасады, әдебиеттанумен айналысты. Әсіресе оның қазақ тіліндегі тәрбие мен оқыту мәселелері бойынша алғашқы ғылыми еңбектердің біріне айналған «Педагогика» кітабы танымал.
Мағжан сондай-ақ Максим Горький, Дмитрий Мамин-Сибиряк және басқалар сияқты орыс жазушыларының шығармаларын аударумен айналысты. Оның еңбегінің арқасында қазақ оқырмандары әлем әдебиетінің шығармаларымен таныса алды.

М. Жұмабаевтың "Педагогика" кітабының мұқабасы 1927 ж.

Шығармашылығының ерекшеліктері

Мағжан поэзиясы романтизммен, патриотизммен, философиялық тереңдікпен және нәзік лирикамен ерекшеленеді. Ол Шығыс пен Батыс дәстүрлерін ұштастыра отырып, қайталанбас көркемдік стиль жасады.
Оның шығармаларының басты тақырыбы — өз халқына және туған жеріне деген сүйіспеншілік болды. Ол қазақ даласының сұлулығын, халықтың тарихы мен оның батырларын жырлады. «Батыр Баян» поэмасында ақын Отан қорғаушыларының ерлігін көрсетсе, «Түркістан», «Домбыра», «Өткен күн» шығармаларында тарихи жады мен ұлттық дәстүрлерді қастерлеп сақтауға шақырды.
Мағжанның махаббат және пейзаждық лирикасы да оның шығармашылығында ерекше орын алады. «Сүйемін», «Сүйгеніме», «Орамал», «Көбелек» өлеңдерінде ол адам сезімдерінің сұлулығын ашса, табиғат туралы шығармаларында туған дала бостандықтың, үйлесімділік пен сұлулықтың тірі символы ретінде көрінеді.
Мағжан қандай да бір партияның немесе саяси бағыттың ақыны болған жоқ. Ол, ең алдымен, әдебиет арқылы ұлттық сананы оятуға, Отанға деген сүйіспеншілік пен мәдениетке құрметті тәрбиелеуге ұмтылған өз халқының ақыны болды.

Қуғын-сүргін және қайғылы тағдыры

Алайда ұлы ақынның тағдыры қайғылы болды. 1920 жылдардың аяғында Мағжан Жұмабаев саяси қудалауға ұшырады. 1929 жылы ол ұлтшылдық деген жалған айыппен тұтқындалып, он жылға бас бостандығынан айырылды. Ол Бутырка түрмесінде болды, содан кейін Карелияда жазасын өтеді.

Мағжан Жұмабаевты тергеу хаттамасы

Осы ауыр кезеңде оған әйелі Зулейха үлкен қолдау көрсетті. Ол оның қолжазбаларын сақтап, онымен байланысын үзбей, босатылуы үшін күресті. Оның күш-жігері мен Максим Горький мен Екатерина Пешкованың көмегінің арқасында Мағжан 1936 жылы босатылды.

Мағжанның әйелі - Зулейха

Бірақ көп ұзамай ол қайтадан тұтқындалды. 1937 жылы ақын қамауға алынып, 1938 жылы оның өмірі қайғылы түрде үзілді. Мағжан Жұмабаев 44 жасында атылды.

Есімінің қайта оралуы

Қайтыс болғаннан кейін ақынның есімі ресми тарихта ұзақ уақыт ұмыт қалды. Тек 1960 жылы ол ақталды, ал оның шығармалары ондаған жылдар өткен соң оқырмандарға қайта орала бастады. Оның мұрасын сақтауда күйеуінің шығармаларын жинап, сақтаған Зулейха үлкен рөл атқарды.

Ақтау туралы анықтама

Бүгінде Мағжан Жұмабаев қазақ әдебиетінің классигі болып танылды. Оның шығармалары мектептер мен университеттерде оқытылады, әлемнің көптеген тілдеріне аударылады. Оның есімімен көшелер, мектептер, кітапханалар және Мағжан Жұмабаев атындағы Солтүстік Қазақстан университеті аталады.
Тәуелсіз Қазақстан кезеңінде ақын шығармашылығына деген қызығушылық айтарлықтай өсті. Оның шығармалары халықтың рухани өмірінің бір бөлігіне қайта айналды, ал оның идеялары жаңа ұрпақты шабыттандыруды жалғастыруда.
Мағжан шығармашылығына Мұхтар Әуезов жоғары баға берді:
«Абайдан кейін мен Мағжанды ең көп сүйемін. Оның ақындық даралығы соншалықты бірегей