Сыбайлас жемқорлық пен парақорлық сияқты ұғымдарға жат ұрпақты тәрбиелеу – қазақстандық қоғамның басты міндеті. Осыған байланысты ғылым және жоғары білім министрлігінің алдында студенттер арасында сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру бойынша үлкен міндеттер тұр.
Жоғары оқу орындарында сыбайлас жемқорлық қалай көрінуі мүмкін, сіз сұрайсыз. Академиялық адалдықтан (немесе оның жоқтығынан) жатақханалардағы орындарды бөлуге дейін көптеген нұсқалар бар. Сондықтан қаржы қаражатын, жатақханалардағы орындарды бөлуге қатысты кез келген мәселелер және басқа да ЖОО ішіндегі мәселелер ашық және ашық болуы тиіс.
2022 жылғы ақпанда еліміздің Президенті Қазақстан Республикасының 2022-2026 жылдарға арналған сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатының тұжырымдамасын бекітті. Сыбайлас жемқорлық көріністеріне қарсы іс-қимылдың басты назары сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыруға, қоғамдық бақылауды күшейтуге, сондай-ақ сыбайлас жемқорлықты тудыратын себептерді жоюға бағытталған.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің өзектілігі-бұл кешенді сипатта болуы керек. Мемлекеттің ғана емес, бүкіл азаматтық қоғамның шоғырландырылған күш-жігері қажет. Министрліктің жүйелі жұмысы ҚР Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігімен және "Әділдік жолы"республикалық қоғамдық бірлестігімен тығыз ынтымақтастықта жүргізіледі. 2022 жылғы желтоқсанда Министрлік пен "Әділдік жолы" РҚБ арасында жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарының, ғылыми ұйымдардың студенттері мен қызметкерлерінің құқықтық сауаттылығын арттыру, құқықтық мәдениетін қалыптастыру, құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғау мақсатында ынтымақтастық туралы Меморандумға қол қойылды. Осылайша, жоғары оқу орындарының студенттері мен профессорлық-оқытушылық құрамы, ғылым қызметкерлері арасында бірлескен кешенді құқықтық түсіндіру жұмыстарын жүргізу туралы уағдаластыққа қол жеткізілді.
2020 жылдың сәуір айында ҚР Білім және ғылым министрлігі мен Қазақстан Республикасы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл Агенттігінің бірлескен бұйрығы қабылданып, ЖОО-лардағы мүдделер қақтығысын анықтау және реттеу бойынша әдістемелік ұсынымдар бекітіліп, ЖОО-ларға жіберілді.
ҚР БҒМ 2020 жылғы 4 мамырдағы бұйрығымен бекітілген Жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарында ашықтық пен ашықтықты қамтамасыз ету жөніндегі Сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандарт Алма-матер қабырғаларында сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың негізгі қағидаттарын жариялайды: ақпараттық ашықтық, қолжетімділік және түсіністік (жоспарлар, шешімдер, бағдарламалар, саясаттар), азаматтық қоғамның тартылуы, есептілік (тетіктерді дамыту қоғамдық бақылау).
Жоғары оқу орындарының ішкі нормативтік құжаттары: сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс – қимыл жөніндегі Нұсқаулық, Іскерлік әдеп кодексі, студенттердің, магистранттар мен докторанттардың Ар-намыс кодексі, мүдделер қақтығысын анықтау және реттеу жөніндегі саясат, мүдделер қақтығысын болдырмау жөніндегі стандарт, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл Жоспары - "Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл менеджменті жүйесі"халықаралық стандартының ұсынымдарын ескере отырып әзірленді және енгізілді.
Атырау Мұнай және газ университеті "Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл менеджменті жүйесі"халықаралық сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандартын енгізді. Шығыс Қазақстан техникалық университеті. Д. Серікбаева "парақорлыққа қарсы күрес менеджменті жүйесі" халықаралық сертификатын алды, "Торайғыров университеті" КЕАҚ Cert International сертификаттау жөніндегі органымен ISO 37001 Халықаралық сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандартына сәйкестігіне сертификатталды.
Сонымен қатар, Алматы технологиялық университеті қызметке сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл менеджменті жүйесін енгізді. Сыртқы сертификаттау аудитінен сәтті өтті.
Қазіргі уақытта "АТУ" АҚ ЖМК бойынша инспекциялық бақылауға дайындау үшін құрылымдық бөлімшелерде ЖМК бойынша ішкі аудит жүргізуге дайындалуда.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениеттің 2022-2026 жылдарға арналған тұжырымдамасын орындау мақсатында еліміздің барлық жоғары оқу орындарында оқытылатын "Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет" оқу пәні шеңберінде студенттік ортада сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл бойынша білім жүйесі қалыптасады және осы негізде осы құбылысқа қатысты азаматтық ұстаным қалыптастырылады. Бұдан басқа, бүгінгі күні құқық бағыты бойынша жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының – 359 білім беру бағдарламалары әзірленіп, тізіліміне енгізілді, оның ішінде бакалавриат деңгейінде – 184, магистратура деңгейінде – 152, докторантура деңгейінде – 23.
Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті магистратурасының "Құқықтану" мамандығы бойынша дипломдық жұмыстарына сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес бойынша 4 тақырып енгізілді: "Сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандарттарды енгізу перспективалары"; "Қазақстанның сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаты"; "Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс"; "Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет құқықтық мәдениеттің бөлігі ретінде".
Ш. Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінде "Құқықтану" Білім беру бағдарламасы бойынша сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет бойынша дипломдық жобалардың 14 тақырыбы енгізілген.
"Нархоз" университеті магистранттарды "Корпоративтік басқару", "Комплаенс және тиімділікті бағалау" бағдарламалары бойынша оқытады (2021 жылы түскендердің контингенті – 8 адам, 2022 жылы – 23 адам).
Қазақ ұлттық университетінде. Әл-Фараби сыбайлас жемқорлыққа қарсы технологиялар ҒЗИ қатысуымен біліктілікті арттыру институтының базасында Комплаенс мектебін ашу жоспарлануда.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы тәуекелдерді болдырмау шарттарының бірі ретінде жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарында қаржы қаражатын бөлудің ашықтығы бюджет заңнамасын және "Мемлекеттік сатып алу туралы"ҚР Заңын міндетті сақтау шарттарында қамтамасыз етіледі. Бақылау құрылымдық бөлімшелердің өкілдері, белсенді студенттер қатарынан арнайы бюджеттік комиссия құрумен күшейтілді.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыруда жатақханаларда орын бөлу тетігі маңызды рөл атқарады. Әділдікті, ашықтықты қамтамасыз ету және жоғары оқу орындарында орындарды бөлудің субъективті факторын болдырмау мақсатында автоматтандырылған ақпараттық жүйе – "E-campus"университеттік бағдарламасы шеңберінде жатақханаларда тұрғаны үшін ақы төлеуді есепке алудың онлайн-порталы енгізілді.
Студенттік стратамен тығыз қарым-қатынас жасау үшін 2022 жылдың қыркүйегінде студенттік омбудсмен институты құрылды. Бұл лауазымға белгілі жастар көшбасшысы Айсұлу Ерниязова тағайындалды. Оның жастар саясаты саласында үлкен тәжірибесі бар, Қазақстан еріктілер лигасын басқарды, халықаралық білім беру корпорациясының әлеуметтік даму саласын басқарды. Ол сондай-ақ Amanat партиясының республикалық саяси кеңесінің және Ұлттық құрылтайдың мүшесі болып табылады.
Енді оның шексіз қызмет саласы білім алушылардың құқықтарын қорғау және олардың мүдделерін ілгерілету болды. Бұл институтты енгізудің уақтылығы мен қажеттілігін көрсеткен бірінші жағдай – жыл басындағы, жатақханаларды бөлу кезіндегі дағдарыстық жағдай. Омбудсмен қиын жағдайға тап болған студенттерді уақытша орналастыру үшін жедел штабты ұйымдастыруға қатысты.
Алты айдан астам уақыт ішінде көптеген проблемалық жағдайлар шешілді, ең бастысы, студенттер мен университет әкімшіліктері арасындағы көптеген қақтығыстардың алдын алды, бұл, әрине, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелерінде алдын алу шаралары болды. Оқу мәселелері, әлеуметтік-тұрмыстық, жеке түсініспеушіліктер – осының бәрімен Студенттер әлеуметтік желілерде және мессенджерлерде анонимді түрде де, ашық түрде де жүгінеді, сондай-ақ жастар омбудсменінің электрондық мекенжайына хаттар жазады.
Республиканың жоғары оқу орындарында үлгерімге ағымдағы және аралық бақылауды, аралық және қорытынды аттестаттауды жүргізу тәртібіне сәйкес сыбайлас жемқорлықтың алдын алу және оған қарсы іс-қимыл жөніндегі іс-шаралар кешені, білім алушылардың оқу нәтижелері мен білімін бағалау іске асырылады. Білім алушылардың барлық бітіру жұмыстары плагиатты тексерудің автоматтандырылған жүйесі арқылы өтеді.
Жоғары оқу орындарының ресми сайттарында ректордың блогы жұмыс істейді. Жоғары оқу орындары сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша ақпаратты тұрақты негізде орналастырады.
Сыбайлас жемқорлық көріністеріне қарсы іс-қимылдың тағы бір маңызды дәлелі қазақстандық 16 жоғары оқу орнын біріктірген Академиялық адалдық Лигасы болды. Университеттердің студенттік ұйымдарына білім беру сапасын бақылау процестеріне қатысу, емтихан сессиясын ұйымдастыру, жатақханаларға орналастыру және көшіру, құқықтық тәртіпті бақылау және т.б. сияқты маңызды өкілеттіктер берілді.
Осылайша, студент тек тәрбиелік әсер ету объектісі ғана емес, сонымен бірге университет қызметінің тең құқылы субъектісі болып табылады. Бұл жастардың сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыруға, қоғамдық бақылауды күшейтуге, сыбайлас жемқорлықты тудыратын себептерді жоюға қатысу және жауапкершілік сезімін тәрбиелеуге мүмкіндік береді.
Жаңа Қазақстан-бұл утопия емес, алға бағытталған қозғалыс және ол жастар ортасында сыбайлас жемқорлыққа оның барлық көріністерінде төзбеушіліктің қалыптасуына байланысты болады.
Бүгінгі таңда жоғары оқу орындарында да, мемлекеттік мекемелер мен ұйымдарда да Академиялық адалдық пен сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтардың алдын алу саясатын қалыптастыру жоғары білім мен ғылым саласындағы басым міндеттер болып табылады. Өйткені, сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру, парақорлықтың барлық көріністеріне "нөлдік" төзімділікке тәрбиелеу, мүдделер қақтығысын болдырмау – сапалы білім алудың кепілі, демек, нарықты жоғары білікті сұранысқа ие кадрлармен қанықтыру.