Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 18 қарашадағы № 410-V ҚРЗ «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңы туралы ақпарат
(жалпыға бірдей құқықтық оқыту шеңберінде)
Сыбайлас жемқорлық жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдардың, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдардың, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдарға теңестірілген адамдардың, лауазымды адамдардың жеке өзі немесе делдалдар арқылы мүліктік (мүліктік емес) игіліктер алу немесе алу мақсатында өздерінің лауазымдық (қызметтік)өкілеттіктерін және олармен байланысты мүмкіндіктерді заңсыз пайдалануы және өзіне не үшінші тұлғаларға артықшылықтар беру сол сияқты осы тұлғаларға игіліктер мен артықшылықтар беру арқылы пара беру (Заңның 1-бабының 6-тармағы).
Осы Заңның негізгі мақсаты қоғамда сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілік ахуалын қалыптастыру, сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар жасауға ықпал ететін жағдайлар мен себептерді анықтау және олардың салдарын жою, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл субъектілерінің өзара іс-қимылын нығайту, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі халықаралық ынтымақтастықты дамыту, сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарды анықтау, жолын кесу, ашу және тергеу арқылы қоғамдағы сыбайлас жемқорлықты жою болып табылады (Заңның 5-бабы).
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл үшін мемлекет сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін төмендетуге, қоғамның мемлекеттік органдардың қызметіне сенімін арттыруға бағытталған құқықтық, әкімшілік және ұйымдастырушылық шараларды қамтитын сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат жүргізеді (Заңның 1-бабының 7-тармағы), сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтардың алдын алуға бағытталған сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулер енгізу жолымен (Заңның 1-бабының 8-тармағы).
Осы Заңда заңдылық; адам мен азаматтың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғау басымдығы; жариялылық пен ашықтық; мемлекет пен азаматтық қоғамның өзара іс-қимылы сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл шараларын жүйелі және кешенді пайдалану; сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдемдесетін адамдарды көтермелеу және сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар жасағаны үшін жазаның бұлтартпастығы сияқты сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың негізгі қағидаттары көрсетілген (с.4 заң).
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл шараларына мыналар жатады:
1.Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл саласындағы құқық қолдану практикасын бағалау үшін: сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл субъектілерінің сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаттың тиімділігіне, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл саласындағы құқық қолдану практикасының жай-күйіне, сондай-ақ қоғамның сыбайлас жемқорлық деңгейін қабылдауы мен бағалауына қатысты ақпаратты жинау, өңдеу, қорыту, талдау және бағалау жөніндегі қызметін қамтитын сыбайлас жемқорлыққа қарсы мониторинг жүргізіледі Оның көздері жеке және заңды тұлғалардың құқықтық статистикасы мен өтініштері, үкіметтік емес және халықаралық ұйымдардың мәліметтері, әлеуметтік сауалнамалар мен БАҚ жарияланымдарының деректері болып табылады Оның нәтижелері бойынша сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне талдау жүргізіледі және сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру үшін шаралар жетілдіріледі (Заңның 7-бабы).
а) мемлекеттік функцияларды орындаумен сыйыспайтын қызметті жүзеге асырмауға,
б) жақын туыстарының, жұбайлары мен жекжаттарының бірлескен қызметі жағдайларына жол бермеуге,
в) мүліктік және мүліктік емес игіліктер мен артықшылықтар алу үшін қызметтік және өзге де ақпаратты пайдаланбауға;
г) егер мұндай іс-әрекеттер оның қызметтік өкілеттігіне кірсе немесе ол (ол) болса оны ұсынған адамдардың пайдасына іс-әрекеттері (әрекетсіздігі) үшін өзіне және оның отбасы мүшелеріне материалдық сыйақы, сыйлықтар немесе қызметтер қабылдамауға; лауазымдық жағдайға байланысты мұндай әрекеттерге (әрекетсіздікке) ықпал етуі мүмкін.
д) Қазақстаннан тыс орналасқан шетелдік банктерде шоттар ашпауға және иеленуге және Қазақстан Республикасынан тыс орналасқан шетелдік банктерде қолма-қол ақша мен құндылықтарды сақтауға(Заңның 12-бабы).
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс - қимыл субъектілеріне: Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті орган және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың өзге де субъектілері-мемлекеттік органдар, квазимемлекеттік сектор субъектілері қоғамдық бірлестіктер, сондай-ақ өзге де жеке және заңды тұлғалар жатады (Заңның 18-бабы).
Барлық мемлекеттік органдар, ұйымдар, квазимемлекеттік сектор субъектілері және лауазымды адамдар сыбайлас жемқорлыққа қарсы тұруға және оған қарсы тұруға міндетті. Мемлекеттік органдардың, ұйымдардың, квазимемлекеттік сектор субъектілерінің басшылары бағынысты қызметкерлердің сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар жасауының алдын алу жөніндегі лауазымдық міндеттерін орындамағаны немесе тиісінше орындамағаны үшін тәртіптік жауаптылыққа тартылады. Сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарды анықтауды, жолын кесуді, ашуды, тергеп-тексеруді және олардың жасалуына кінәлі адамдарды жауапқа тартуды прокуратура, ұлттық қауіпсіздік, ішкі істер, әскери полиция органдары, экономикалық тергеп-тексеру қызметі, ҚР ҰҚК Шекара қызметі жүзеге асырады (Заңның 22-бабы).
Бүгінгі күні сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жұртшылықтың белсенді қатысуы (сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар жасау фактілері туралы хабарлау, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша құқық қолдану практикасын жетілдіру және жетілдіру жөнінде ұсыныстар енгізу, сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыруға қатысу, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың басқа субъектілерімен және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті органмен өзара іс-қимыл жасау, мемлекеттік органдардан сыбайлас жемқорлық сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі қызмет, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша ғылыми және әлеуметтанулық зерттеулермен айналысу, БАҚ-та түсіндіру жұмыстарын жүргізу және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша әлеуметтік маңызы бар іс-шараларды ұйымдастыру) (заңның 23-бабы).
Бас маман Ж. Нурахметова