Қылмыстық атқару-жүйесінде сотталғандарды еңбекпен қамтуды ұйымдастыру

Қазір қазақстандық қылмыстық-атқару жүйесі мекемелерінде 28 мыңға жуық сотталған өз жазасын өтеп жатыр. Олардың 26 мыңы жәбірленушілерге жалпы сомасы 1,2 млрд теңгеден асатын талаптар бойынша қарыздарын төлеуге міндетті.
Бас бостандығынан айыру орындарына түскенімен, сотталғандар ақша табу мүмкіндігінен айырылмайды. Осылайша, қазіргі уақытта ҚАЖ мекемелерінде 11 699 адам жұмысқа орналастырылды, бұл еңбекке жарамды адамдардың жалпы санының 60,2% - ын құрайды. ҚАЖ кәсіпорындарында 4 мыңға жуық адам жұмыс істейді, шаруашылық қызметте 3 мыңға жуық сотталған, ал жауапкершілігі шектеулі серіктестермен жеке кәсіпкерліктерде 5 мың адам жұмыс істейді.
Мекеме аумағында 241 шағын және орта бизнес субъектісі жұмыс істейді, онда 3 мыңнан астам сотталған жұмысқа орналастырылды. «Еңбек», «Еңбек-Өскемен» РМК-да және шағын, орта бизнес субъектілерінде жұмысқа орналасқан сотталғандардың келісімді еңбекақысы болады. Бұл жалақы мөлшері орындалған жұмыс көлеміне байланысты екенін білдіреді. Мәселен, бір сотталған 25 мыңнан – 80 мың теңгеге дейін айлық ала алады. Шаруашылық қызметте – 30 мыңнан – 75 мың теңгеге дейін еңбекақы белгіленген.
Қолданыстағы заңнамаға сәйкес сотталған адамның жалақысынан талап-арызды өтеу есебінен шегерімдер тапқан соманың 50% - ынан аспауы тиіс. Осылайша, егер ең төменгі жалақы 25 мың теңгені алатын болсақ, онда талапты өтеуге шамамен 12,5 мың теңгесі кетеді, жылына бұл сома 150 мың теңгені құрайды. Әрине, егер шығын жеткілікті мөлшерде болса, онда жазасын өтеуші оны мекемедегі жалақы есебінен өтей алмайды. Мұндай жағдайда, әдетте, талап қоюлар ерікті түрде өтеледі.
Үлкен сомаға талап қою әркімнің қолынан келе бермейтінін және тұтастай алғанда сотталғандар жәбірленуші немесе мемлекет алдындағы қарызын өтей алатынын ескерген жөн. Олардың өздері де осыған мүдделі, өйткені талап қою берешегінің болуы шартты түрде мерзімінен бұрын бойынша бостандыққа шығу мүмкіндігіне әсер етеді.
Ағымдағы жылдың басынан бері сотталғандар 1,2 млрд теңгеге жуық қарызын өтеген. Айта кету керек, мекемеде жұмысқа орналасу мүмкіндігі барлығына беріледі, бірақ кәсіпорында қандай маман қажет екенін тек жұмыс беруші шешеді. Жұмыспен қамтылғандардың санын арттыру мақсатында ҚАЖ мекемелеріндегі кәсіпорындарда сұранысқа ие жаңа мамандықтар алу мүмкіндігі бар. Қауіпсіздігі барынша төмен мекемелерде сотталғандарды оқытуды білім басқармалары жанындағы кәсіптік колледждер жүзеге асырады. 2020-2021 оқу жылының басынан бері 2 мыңнан астам сотталған білім алды.