Қоғамнан оқшауламай жазаларды орындау: жүйелі көзқарас

Пробация қызметі – қылмыстық жазаларды қоғамнан оқшаулаусыз орындайтын қылмыстық-атқару жүйесінің органы. Қылмыстық жазаларды қоғамнан оқшаулаусыз бас бостандығын шектеуге қолданылатын шаралар: қоғамдық жұмыстарға тарту, түзеу жұмыстары, белгілі бір лауазымды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру болып табылады.
Сондай-ақ бұл қызмет шартты түрде сотталған және жүкті әйелдердің және кішкентай балалары бар әйелдердің, сондай-ақ жазасын өтеуі кейінге қалдырылған кішкентай балаларды жалғыз өзі тәрбиелеп отырған ер азаматтардың мінез-құлқын бақылауды жүзеге асыру жолымен қылмыстық-құқықтық ықпал ету шараларын орындайды.
Жыл басынан Пробация қызметінің есебі бойынша 58 611 сотталған өтті.
2021 жылғы 9 айдың қорытындысы бойынша пробация қызметінің есебінде 31 736 сотталған бар, оның ішінде:
бас бостандығын шектеу - 21 495;
қоғамдық жұмыстарға тарту - 786;
түзеу жұмыстарына - 11;
белгілі бір лауазымды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру - 4 828;
шартты түрде сотталған - 4 010;
жазаны орындауды кейінге қалдыру - 606.
Түзеу жұмыстары және белгілі бір лауазымды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру сияқты жаза түрлеріне толығырақ тоқталу ұсынылады.
Қазақстан Республикасының жаңа Қылмыстық кодексі қолданысқа енгізілген күннен бастап (2015 жылғы 1 қаңтардан бастап) пробация қызметінің есебі бойынша өткен түзеу жұмыстарына сотталғандардың саны бойынша жүргізілген талдау келесіні көрсетті:
2016 жылы - 103 адам немесе есеп бойынша өткендердің, бас бостандығынан айырумен байланысты емес жазаларға сотталғандардың жалпы санының 0,19% ;2017 год - 104 или 0,18%;
2018 жылы - 65 немесе 0,10%;
2019 жылы - 43 немесе 0,06%;
2020 жылы - 36 немесе 0,05%;
2021 жылдың 10 айы бойынша – 11 немесе 0,01%.
Көріп отырғанымыздай, 5 жыл бойы қылмыстық жазаның осы түріне сотталғандар аз және аз.
Заңнамаға сәйкес соттың түзеу жұмыстарын тағайындауының басты шарты сотталғанның тұрақты жұмыс орнының болуы болып табылады, бұл оның жалақысынан ай сайын ұстап қалуға кепілдік береді.
Қылмыс жасаған адамдар көп жағдайда жұмыссыз немесе тұрақты жұмыс орны жоқ деп болжауға батылым бар. Ал тұрақты жұмысы барлар оны алдын ала (сотқа дейінгі) тергеу сатысында жұмыс беруші өз қызметкеріне қатысты қылмыстық қудалау туралы білгеннен кейін оны жұмысынан шығарады.
Жұмыс беруші бұл туралы барлық жағдайларда білді, өйткені қылмыстық қудалау органы одан күдікті (айыпталушы) туралы сипаттама беруіне сұрау жасады.
Сонымен қатар, өз қызметкерімен байланысты әртүрлі жағдайлар туралы жұмыс берушіден куәгер ретінде жауап алуы мүмкін.
Еркін нарықтық қатынастар дәуірінде жұмыс берушінің еңбек қатынастарын бұзу құқығы өте жылдам жүзеге асырылып, сондай-ақ оны психологиялық тұрғыдан түсіну қиын емес.
Мүмкін түзеу жұмыстарына сотталғандардың санының көп еместігі осы жағдайға байланысты.
Егер тұрақты жұмыс орны бар мемлекеттік қызметші қылмыстық жауапкершілікке тартылса, онда айыптау үкімі Мемлекеттік қызмет туралы заңнамаға сәйкес оны автоматты түрде жұмысынан айырады (егер ол сотқа дейінгі сатыда жұмыстан шығарылмаса).
Түзеу жұмыстарын орындау кезінде шын мәнінде, айыппұлды бөліп төлейтіндіктен сотталған емес, жұмыс берушінің қаржылық қызметі, атап айтқанда сотталғанның қаражатын уақытылы ұстап қалу және аударуы тоқсан сайын тексеріліп отыратындықтан жұмыс беруші «зардап» шегеді.
Сотталғанның айыппұлға да, түзету жұмыстарына да құқықтық салдары бірдей - бұл ақшалай төлем.
Осыған байланысты қылмыстық жаза түрі ретінде Түзеу жұмыстарының орындылығы туралы мәселе туындайды.
Сондай-ақ, пробация қызметінің белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру түріндегі жазаға сотталғандарды бақылауды алып тастау мәселесі бірнеше рет талқыланды.
Өйткені пробация қызметінің оны орындауы заңнамалық деңгейде уәкілетті органдарға бекітілген функцияларды қайталайды.
Пробация қызметінің есебінде тұрған ең көп таралған шектеулердің бірі бойынша 80% - ға жуығы автокөлікті басқару құқығынан айыру болып табылатын көрнекі мысалды қарастырайық.
Мәселен, көлік құралын жүргізуші адам абайсызда жол-көлік оқиғасын жасап, адам денсаулығына зиян келтірген. Көрсетілген қылмыстық құқық бұзушылықты жасағаны үшін негізгі жазамен қатар көлік құралын жүргізу құқығынан айыру түрінде қосымша жаза тағайындалады. Қосымша жазаны орындау пробация қызметіне жүктеледі.
Бұл ретте пробация қызметінің негізгі міндеті-сотталған адамның тыйым салынған қызметпен айналыспауын бақылау.
Сонымен қатар, еңбек заңнамасына сәйкес Еңбек кодексінің 26-бабының 1-бөлігінің (3 тармақшасы) соттың заңды күшіне енген үкіміне сәйкес белгілі бір лауазымды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айырылған азаматтармен еңбек шартын жасасуға жол берілмейді.
Тыйым салудың осыған ұқсас нысаны басқа да заңдарда көзделген (мемлекеттік қызмет туралы, Құқық қорғау қызметі туралы).
Жұмысқа қабылдау кезінде жұмыс берушілер соттылықтың болуы немесе болмауы туралы уәкілетті органға сұрау жібереді, онда тыйым салудың болуы/болмауы туралы мәліметтер де көрсетіледі.
Сонымен қатар, Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексте де осыған ұқсас – арнаулы құқықтан айыру; қызметін тоқтата тұру немесе оған тыйым салу; Көлік құралдарын жүргізу құқығынан айыру, аң аулау, балық аулау құқығынан, аңшылық қаруды, оның оқ-дәрілерін және балық аулау құралдарын сақтау мен алып жүру құқығынан айыру көзделген. Бұл ретте Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексте осы әкімшілік жазаларды кімнің орындайтыны айтылмайды.
Іс жүзінде мемлекеттік органдар жұмысқа қабылдау кезінде Құқықтық статистика және арнайы есепке алу органдарынан сотталғандығы туралы анықтаманы талап етеді және кейіннен жұмысқа қабылдау туралы шешім қабылдайды.
Осылайша, цифрландыруды ескере отырып және өмірдің барлық салаларында белгілі бір рұқсат алу үшін цифрлық кедергілер болған кезде, Пробация қызметі бақылауға алатын тыйым салулардың толық тізбесін белгілеу қажет деп санаймыз.

ҚР ІІМ ҚАЖ комитетінің Пробация қызметіне басшылық ету басқармасының бастығы
әділет подполковнигі Тереня Александр Викторович