Азаптауға қарсы комитет
Қазақстанның төртінші мерзімді баяндамасы бойынша қорытынды ескертулер*
Комитет 2023 жылғы 2 және 3 мамырда өткен өзінің 1995 және 1998-отырыстарында Қазақстанның төртінші мерзімді баяндамасын қарады және
өзінің 2023 жылғы 10 мамырда өткен 2007-отырысында осы қорытынды ескертулерді қабылдады.
Кіріспе
Комитет қатысушы мемлекеттің төртінші мерзімді баяндамасының уақтылы ұсынылғанын құптайды. Комитет қатысушы мемлекетке сұрақтар тізбесіне берген жазбаша жауаптарына, сондай-ақ мерзімді баяндаманы қарау барысында ұсынылған қосымша ақпарат үшін ризашылық білдіреді.
Комитет қатысушы мемлекеттің делегациясымен болған диалогты, сондай-ақ ұсынылған қосымша ақпарат пен түсіндірмелерді жоғары бағалайды.
Мүгедектердің құқықтары туралы конвенция - 2015 жылы;
Өлім жазасының күшін жоюға бағытталған азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіге екінші Факультативтік хаттама - 2022 жылы.
Комитет 2023 жылы хабарламалар рәсіміне қатысты Бала құқықтары туралы конвенцияға Факультативтік хаттамаға қол қойылуын да қызығушылықпен атап өтеді.
Комитет Конвенцияға қатысы бар салаларда қатысушы мемлекет қабылдаған төмендегідей заңнамалық, әкімшілік және институционалдық шараларды құптайды:
2023 жылы Қылмыстық кодектің 63-бабының 6-бөлігіне түзету енгізу, оған сәйкес азаптау жағдайында шартты түрде соттау қолданылмауға тиіс;
2022 жылы адам құқықтары жөніндегі уәкілдің құзыреті мен қызмет аясын ұлттық құқық қорғау мекемесі ретінде кеңейткен, Адам құқықтары жөніндегі уәкіл (омбудсмен) туралы Конституциялық заңның қабылдануы;
2022 жылы «Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы» № 153-VII ҚРЗ Заңның қабылдануы;
2022 жылы «Прокуратура туралы» № 155-VII ҚРЗ Заңның қабылдануы;
2018 жылы «Жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы» № 131-VІ ҚРЗ Заңның қабылдануы.
2022 жылы елдің барлық өңірлерінде адам құқықтары жөніндегі уәкілдің өкілдіктерін ашу;
Адам саудасына байланысты қылмыстардың профилактикасы, болдырмау және оларға қарсы күрес жөнiндегi 2021 – 2023 жылдарға арналған іс-шаралар жоспарын бекітуді қабылдау;
2022 жылы Адам құқықтары саласындағы бірінші кезектегі шаралар жоспарын бекіту;
2021 жылы «Нельсон Мандела ережелерін» іске асыру бойынша Ғылыми-білім беру орталығын құру (Біріккен Ұлттар Ұйымының тұтқындармен қарым-қатынасқа қатысты ең төменгі стандартты ережелерін білдіреді (Нельсон Мандела ережелері));
2020 жылы бұрынғы бес буынның орнына қылмыстық сот ісін жүргізудің үш буынды моделін енгізу;
2018 жылы мамандандырылған тергеу соттарын құру;
2017 жылы тергеу органдары тарапынан процестік әрекеттердің ашықтығын қамтамасыз етуге және қылмыстық іс материалдарын бұрмалау мүмкіндігін болдырмауға бағытталған қылмыстық сот ісін жүргізудің электрондық форматын енгізу;
2016 жылы бала құқықтары жөніндегі уәкіл лауазымын тағайындау.
Алаңдаушылық тудыратын негізгі мәселелер мен ұсыныстар
Алдыңғы есепті циклден кейін қалған кейінгі шараларға қатысты мәселелер
Азаптаудың анықтамасы
Негізгі құқықтық кепілдіктер
Комитет Қылмыстық-процестік кодекске 2018 жылы енгізілген түзетуді құптайды, оған сәйкес бастапқы ұстау мерзімі ересектер үшін 72-ден 48 сағатқа дейін және кәмелетке толмағандар үшін 24 сағатқа дейін қысқартылды. Комитет барлық жауап алулардың міндетті бейнежазбасы, «кезекші прокурор» институтын құру және т.б. сияқты басқа да оң қадамдарды қолдайды.[xiii] Сонымен бірге, Комитет есепті кезеңде іс жүзінде бас бостандығынан айырудың басынан бастап, оның ішінде 2022 жылғы қаңтардағы оқиғаларға байланысты жарияланған төтенше жағдай кезінде, негізгі құқықтық кепілдіктер берілмегенін көрсететін хабарламаларға әлі де алаңдайды. Осыған байланысты Комитеттің қарауындағы ақпарат мынадай кемшіліктерді көрсетеді: а) ұсталғандардың адвокатқа қол жеткізу құқығын қамтамасыз етудегі кідірістер, заң көмегін ұсыну немесе оны көрсету үшін кедергілер жасауға болжамды араласу, сондай-ақ ұсталған адамның туысына немесе өзі таңдаған басқа адамға хабарлауындағы кідірістер; b) ұстау уақытын дұрыс белгілемеу, ішкі істер органдарының уақытша ұстау изоляторларында заңда белгіленген мерзімдерден едәуір артық мерзімдерде ұстау; c) ішкі істер органдарының спорт залдары немесе әскери объектілер сияқты осы мақсат үшін көзделмеген орындарда, атап айтқанда Атырау, Өскемен және Тараз қалаларында бастапқы кезде күзетпен ұстау; d) бірнеше құжатталған жағдайларда орын алған жауап алулардың бейнежазбаларын жою; e) ұсталғандар тергеу изоляторына түскен кезде жоспарлы тәртіппен тәуелсіз медициналық куәландыруды жүргізбеу, сондай-ақ полиция қызметкерінің қатысуымен осындай тексерулер жүргізу; f) ұсталғандардың алған жарақаттарына қатысты шағымдары бойынша тергеудің болмауы; және g) әкімшілік ұстауды сәйкессіз және негізсіз қолдану. Комитет сондай-ақ қаралып отырған кезеңде бас бостандығынан айырылған адамдарға, оның ішінде 2022 жылғы қаңтардағы оқиғалар кезінде және одан кейін негізгі құқықтық кепілдіктерді пайдалануға дереу мүмкіндік бермеген құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне қатысты қабылданған тәртіптік шаралар туралы ақпараттың жоқтығына өкінеді (2-бап).
Комитет қатысушы мемлекетті міндетті түрде:
бас бостандығынан айырылған барлық адамдарға бас бостандығынан айырудың басынан бастап,
оның ішінде жарияланған төтенше жағдай
кезеңінде іс жүзінде барлық негізгі құқықтық кепілдіктерді, атап айтқанда төмендегі кепілдіктерді беруді:
өздері таңдаған тәуелсіз адвокатқа немесе қажет болған жағдайда ұлттық және халықаралық стандарттарға сәйкес, оның ішінде алғашқы жауап алу кезінде тиісті сападағы тегін заң көмегіне кедергісіз қол жеткізуді;
iii) тұтқындалғаннан кейін бірден ресми күзетпен ұстау орнына жеткізілуді және сол жерде ұсталуына, сондай-ақ судьяға заңмен белгіленген мерзімде жеткізілуді;
2022 жылғы қаңтар оқиғалары
Комитет азаптау мен қатыгездіктің әртүрлі нысандарын қолдану жағдайлары, соның ішінде 2022 жылғы қаңтардағы наразылық акциялары кезінде орын алған көптеген адамдардың қаза болуына және жаралануына әкеп соқтырған шамадан тыс күш қолдану жағдайлары және ұсталған адамдарды ұрып-соғу, электр тогымен қинау және күзетпен ұстау кезінде жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшырату жағдайлары туралы, сондай-ақ құқық қорғаушыларды олардың құқық қорғау қызметкерлерінің өздерінің құқық қорғау қызметтерін пайдаланып, оларды қорқыту мен өз еркімен ұстау жағдайларына байланысты қорқыту актілерін қамтитын көптеген, жиі келіп түсетін хабарларға қатты алаңдайды. Ол сондай-ақ прокуратура мен сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі (336-дан 239-ға дейін) [xiv]азаптау және өкілеттіктерді асыра пайдалану туралы негізсіз немесе қылмыс құрамының жоқтығынан немесе күдіктілердің жеке басын анықтаудағы қиындықтарға байланысты тоқтатқан істердің санының көптігіне, сондай-ақ сот шешімі шығарылу сатысына жеткен істердің аздығына алаңдайды. Қолда бар ақпарат бойынша, осы уақытқа дейін полиция мен қауіпсіздік органдарының 35 қызметкеріне қатысты тергеп-тексеру жүргізілген; 5 полиция қызметкері 23 ұсталушыға қатысты, оның ішінде Талдықорған қаласында, азаптауды қолданғаны үшін сотталған. Азаптау мен қатыгездік жағдайларын тергеп-тексеру кезінде дәлелдемелерді жинау мен растаудағы қиындықтар, осындай әрекеттерді жасыру мақсатында тиісті қызметкерлер мен медицина қызметкерлері арасындағы ынтымақтастық, сондай-ақ жәбірленушілердің қуғын-сүргін мен кек алу актілерінен қорқуы ерекше алаңдаушылық туғызады. Комитет делегацияның қарсы мәлімдемесін ескере отырып, тергеушілер азаптау немесе қатыгездік фактісін дәлелдеу ауыртпалығын болжамды құрбандарға жүктегенін көрсететін ақпаратқа алаңдайды. Сонымен қатар, Комитет 2022 жылдың қаңтар айындағы оқиғаларға байланысты азаптау нәтижесінде ұсталғандардың өліміне қатысты тергеп-тексерулердің толық аяқталмағанын алаңдаушылықпен атап өтеді, дегенмен кейбір жағдайларда қол жеткізілген прогресс туралы хабарларды да ескереді[xv]. Ақырында, Комитет осы оқиғалар кезінде зардап шеккендерге тиісті медициналық көмек көрсетпеу немесе көмек беруден бас тарту туралы шағымдар туралы білді және осыған байланысты жүргізілген тергеп-тексерулер туралы ақпараттың жоқтығына өкінеді (2, 12-14 және 16-баптар).
Комитет қатысушы мемлекетті міндетті түрде:
азаптау мен қатыгездіктің барлық актілерінің, оның ішінде 2022 жылғы қаңтардағы оқиғалар барысында орын алған күштің шамадан тыс қолданылуы жағдайларының жедел түрде тәуелсіз және бейтарап түрде тергеп-тексерілуін, ал оларды жасады деп күдіктелген адамдардың тиісті түрде сотқа берілуін және олардың кінәсі танылған жағдайда олар жасаған әрекеттің ауырлығына сәйкес жаза қолданылуын қамтамасыз ету және барлық тергеп-тексеру барысында азаптау және қатыгездік актілерін дәлелдеу ауыртпалығы жәбірленушілерге емес, мемлекеттік органдарға жүктелуін қамтамасыз етуге; және халықаралық стандарттарға сәйкес азаптау және қатыгездік жағдайларын тергеп-тексеруде халықаралық сарапшылардың көмегін алу туралы мәселені қарауға;
Заңсыз түрде өмірін қиюды болжамды тергеп-тексеру туралы Миннесота хаттамасын тиісті түрде ескере отырып, бас бостандығынан айыру орындарындағы барлық өлімге қатысты жедел және бейтарап тергеп-тексеруді тәуелсіз органның қамтамасыз етуін жалғастыруға;
адам құқықтарын қорғаудың халықаралық стандарттарына сәйкес әлеуметтік наразылықтар кезінде құқық қорғау органдары қызметкерлерінің мінез-құлқын реттейтін хаттамаларды қатаңдату жөніндегі жұмысты жалғастыруға шақырады.
Адам құқықтары жөніндегі уәкіл және ұлттық алдын алу тетігі
Комитет адам құқықтары жөніндегі уәкілдің жалпы бюджетіндегі ұлттық алдын алу тетігі үшін шығыстардың жекелеген бабын бөлектеп алуды және оның ішінде мәжбүрлеп емдеуге арналған медициналық ұйымдарды, оның ішінде балаларға арналған арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін мекемелерді қоса алғанда, қазір 3434 бас бостандығынан айыру орнын қамтитын мониторингті жүзеге асыру тетігінің мандатын кеңейтуді қанағаттанушылықпен атап өтеді. Осы оң қадамдарға қарамастан, Комитет келесі тармақтарға алаңдаушылық білдіреді және олар делегация мәлімдеген ұлттық алдын алу механизмінің қызметі туралы заңнаманы жетілдіру бойынша жұмыс аясында тиісті түрде ескеріледі деп үміттенеді: біріншіден, ұлттық алдын алу тетігінің бас бостандығынан айыру орындарына бару мандаты әртүрлі заңнамалық актілермен реттеледі және үнемі жаңартуды қажет етеді және әскери казармалар мен әскери мектептер әлі де бұл мандатпен қамтылмаған; екіншіден, ұлттық алдын алу тетігі уәкілден толық жедел тәуелсіздікке ие емес, өйткені уәкіл тетіктің қызметін үйлестіруді жалғастыруда және ұлттық алдын алу тетігі жүргізетін бас бостандығынан айыру орындарына арнайы бару әлі де уәкілмен келісуді талап етеді[xvi]; үшіншіден тетікке қатысушы болып табылмайтын уәкілдің өңірлік өкілдеріне ол жүргізетін алдын ала сапарларға қатысу тапсырылған. Сонымен қатар, Комитет қатысушы мемлекеттің осындай ұсыныстарды орындаудың жоғары көрсеткіші туралы хабарламасына қарамастан, тетіктің ұсынымдарына жауап ретінде қабылданған нақты қадамдар туралы ақпараттың жоқтығына өкініш білдіреді. Соңында, Комитет 2023 жылы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл мен бала құқықтары жөніндегі уәкіл арасында қол қойылған жабық үлгідегі балалар мекемелерінің мониторингі туралы меморандумды назарға алады және ұлттық алдын алу тетігімен ынтымақтастықтың тиісті хаттамаларын негізсіз кідіріссіз құру туралы, оның ішінде мониторингті жүзеге асыру бойынша осы бірлескен мандатты орындау үшін тиісті кадр және қаржы ресурстарын бөлу туралы қосымша ақпарат алуды күтеді (2-бап).
Қатысушы мемлекет: а) конвенцияға Факультативтік хаттаманың 4-бабына сәйкес ұлттық алдын алу тетігінің қызметін реттейтін заңнамаға бас бостандығынан айыру орындарының толық тізбесін енгізу және әскери казармалар мен әскери училищелердің мониторингті жүзеге асыру жөніндегі тетіктің мандатына сәйкес қамтамасыз ету; b) тетіктің адам құқықтары жөніндегі уәкілден және оның өңірлік өкілдерінен толық жедел тәуелсіздігін қамтамасыз ету, сондай-ақ арнайы бару тетігін жүргізуге уәкілдің келісімін алу қажеттілігін болдырмау; c) ұлттық алдын алу тетігі ұсынымдарының орындалуын бақылауды күшейту және оның ұсынымдарының тиімді орындалуын қамтамасыз ету; және d) тетіктің қызметкерлері мен қатысушыларын тиісті және тұрақты оқытуды одан әрі қамтамасыз ету арқылы ұлттық алдын алу тетігінің әлеуетін нығайтуды жалғастыруы керек. Қатысушы мемлекет ұлттық алдын алу тетігі мен еліміздің барлық өңірлеріндегі жабық үлгідегі балалар мекемелерінің мониторингі саласындағы бала құқықтары жөніндегі уәкіл арасындағы үйлестіруді практикада қамтамасыз ету жөнінде одан әрі шаралар қабылдауы, сондай-ақ мониторингті жүзеге асыру жөніндегі осы бірлескен мандатты тиімді орындау үшін қажетті қаржы және кадр ресурстарын қамтамасыз етуі тиіс.
Әділет министрлігіне күзетпен ұстауға байланысты өкілеттіктерді беру
Диалог барысында делегация жасаған, сотқа дейінгі күзетпен ұстау орындары мен түзеу мекемелерін бақылауды жүзеге асыру жөніндегі өкілеттіктерді Ішкі істер министрлігінен Әділет министрлігіне беру туралы мәселеге қайта оралу мүмкіндігі туралы мәлімдемені атап өтіп, Комитет есепті кезеңде осы бағытта қандай да бір қадамдардың болмауына әлі де алаңдайды (2 және 11-баптар).
Комитет сотқа дейінгі күзетпен ұстау орындары мен түзеу мекемелерін бақылауды жүзеге асыру жөніндегі өкілеттіктерді Ішкі істер министрлігінен Әділет министрлігіне беруге қатысты өзінің бұрынғы ұсынымдарын қуаттайды және Қатысушы мемлекетке оларды орындау жөнінде шаралар қабылдауды ұсынады[xvii].
Азаптау және қатыгездік актілерін тиімсіз тергеп-тексеру
Комитет қатысушы мемлекет қабылдаған сот реформасына бағытталған қадамдарды және оның азаптауға мүлдем төзбеушілік саясаты туралы мәлімдемесін атап өтіп:
азаптау туралы кейбір арыздар Қылмыстық-процестік кодекстің 181-бабының 5-бөлігі негізінде алдын ала тексеру жүргізу үшін «уәкілетті органдарға», оның ішінде милицияға қарау үшін жіберілетіндіктен, содан кейін оларды қарау көбінесе дәлелдемелердің болмауына қатысты қылмыстық іс қозғалмастан тоқтатылатындықтан олар Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізіліміне енгізілмейтіні туралы келіп түскен хабарларға әлі де алаңдаулы. Осыған байланысты Комитет делегацияның осы баптың тек экономикалық және мүліктік қылмыстарға қолданылатынын және азаптау туралы барлық өтініштер бірыңғай тізілімде тіркелетіні туралы түсіндіруін назарға алады,
құқық қорғау органдарының қатыгездік жағдайларын, оның ішінде қатыгездік туралы шағымдар олардың қызметкерлеріне берілетін жағдайларды тергеу практикасының сақталуына барынша алаңдаулы, дегенмен Комитет Қылмыстық-процестік кодекстің 193-бабына 2022 жылы енгізілген, прокуратураға азаптау туралы істерді тергеу бойынша айрықша құзырет беретін түзетулерді құптайды;
азаптау туралы 2018-2022 жылдар аралығында тіркелген шамамен 3880 істің 90 пайызы негізінен дәлелдемелердің жоқтығынан жабылғаны туралы, ал сотқа 53 қана іс жолданып, 68 лауазымды адам сотталғаны туралы қатысушы мемлекет ұсынған ақпаратқа[xviii]; сондай-ақ делегация ұсынған кейбір жағдайларда азаптау үшін сотталғандарға шартты түрде соттауды қоса алғанда, балама жазалар тағайындалғаны туралы ақпаратқа;
соңғы бес жыл ішінде сот процестері барысында 282 өтініш берілгені туралы қатысушы мемлекет ұсынған ақпаратқа, онда сотталушылар олардың айғақтары азаптау арқылы алынды деп мәлімдеген, алайда тергеу қорытындылары бойынша азаптау фактілерін айтарлықтай уақыттың өтуіне байланысты растау мүмкін болмаған (12, 13 және 15-баптар)[xix].
қатысушы мемлекет 2019 жылы әмбебап мерзімді шолу барысында өзіне алған міндеттемелерге сәйкес [xx]:
прокуратура сияқты тәуелсіз органның азаптау немесе қатыгездік актісі жасалды деп пайымдауға жеткілікті негіздер болған жағдайларды жылдам, бейтарап және тиімді тергеп-тексеруді қамтамасыз ету бойынша күш-жігерді жандандыру және осы мақсатта барлық қажетті шараларды қабылдау, себебі тергеу жүргізетін осы органның қызметкерлері мен осындай қылмыстар жасады деп күдіктілер арасында институционалдық немесе иерархиялық қатынастар болмауы үшін, қазіргі уақытта қатыгездікке қатысты істерді тергеу кезінде орын алатындай және қылмыс жасады деп күдіктілер тиісті түрде сотқа тартылып, егер олар кінәлі деп танылса, жасаған іс-әрекеттерінің ауырлығына сәйкес келетін жазаға тартылуы керек;
азаптау және қатыгездік туралы куәландыратын барлық шағымдардың сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізіліміне тиісінше енгізілуін қамтамасыз ету;
болжамды азаптау немесе қатыгездік жағдайларында оларды жасады деп күдіктелген адамдардың, егер олар басқаша жағдайда болжамды қылмысты қайта жасауы, болжамды жәбірленушіге қатысты кек алу шараларын қабылдауы немесе тергеуге кедергі келтіруі мүмкін болса, тергеп-тексеру уақытында дереу жұмыстан шеттетілуін қамтамасыз ету;
құқық қорғау органдары мен прокуратура органдарының барлық қызметкерлері, медициналық персонал, сарапшы-криминалистер мен судьялар үшін Конвенцияның ережелерімен реттелетін мәселелер бойынша, оның ішінде азаптауға және қатыгездікпен қарауға шексіз тыйым салу бөлігінде міндетті оқытуды, сондай-ақ азаптау және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе қадір-қасиетті қорлайтын қарым-қатынас пен жазалаудың түрлерін тергеу мен құжаттау жөніндегі нұсқаулықтың қайта қаралған нұсқасына сәйкес (Стамбул ХАТТАМАСЫ) аталған адамдар азаптау мен қатыгездік жағдайларын анықтауға тиісті түрде дайындалуы үшін тергеудің нақты әдістерін үйрету.
Күзетпен ұстау шарттары
Комитет қатысушы мемлекеттің ескірген түрмелерді жаңа пенитенциарлық инфрақұрылыммен алмастыру бойынша қабылдаған шараларын, сондай-ақ күзетпен ұстау жағдайларын жақсарту жөніндегі күш-жігерін жоғары бағалай отырып, сонымен бірге кейбір түрмелер мен тергеу изоляторларының толып кетуіне және оларда ұстаудың қанағаттанарлықсыз жағдайларына алаңдаушылық білдіреді. Ол сондай-ақ көптеген қылмыстық-атқару мекемелері апатты жағдайда екенін және олардағы санитарлық-гигиеналық жағдайлар белгіленген нормаларға сәйкес келмейтінін алаңдаушылықпен атап өтеді. Сонымен қатар, комитет пенитенциарлық мекемелерде мүгедектігі бар адамдардың ерекше қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қажетті құралдардың жоқтығына алаңдайды. Оңалту және реинтеграция бағдарламаларының жеткіліксіздігі, сондай-ақ барлық бас бостандығынан айыру орындарында мағыналы қызметпен айналысу үшін жеткілікті мүмкіндіктердің болмауы алаңдаушылық туғызады. Сондай-ақ, Комитет өмір бойына бас бостандығынан айырылған адамдар үшін белгіленген бас бостандығын шектеудің ерекше режиміне, олардың денсаулығының нашарлығына, сыртқы әлеммен байланысының шектен тыс шектелуіне және олардың тиісті реинтеграция бағдарламаларына жеткілікті қол жетімділігінің болмауына алаңдайды, дегенмен бұл адамдардың жағдайын жақсартуға бағытталған жоспарларды жүзеге асыру туралы делегацияның мәліметін қызығушылықпен атап өтеді (2, 11 және 16-баптар).
Комитет қатысушы мемлекетке:
Түрмеге қамауға алумен байланыссыз шараларға қатысты Біріккен Ұлттар Ұйымының минималды стандарт ережелеріне (Токио ережелері) және Біріккен Ұлттар Ұйымының бостандығынан айырудан басқа құқық бұзған әйелдерге жаза қолдану шаралары мен бостандығынан айырылған әйелдердің өтінішіне қатысты ережесіне сәйкес (Бангкоктік ереже) шартты түрде мерзімінен бұрын және мерзімінен бұрын босату сияқты бас бостандығынан айыруға байланысты емес шараларды кеңінен қолдану арқылы күзетпен ұстау орындарының толып кетуін азайту бойынша күш-жігерді күшейтуді;
оларды Нельсон Мандела ережелеріне сәйкес келтіру мақсатында қолданыстағы қамау орындарының жай-күйін және оларды ұстау шарттарын жақсарту жөніндегі жұмысты жалғастыру, сондай-ақ олардың жеке қажеттіліктеріне жауап беретін ақылға қонымды құралдар мен пенитенциарлық мекемелерде қолжетімді ортаны қамтамасыз ету жөнінде нақты шаралар қабылдауды;
бас бостандығынан айырудың барлық орындарында қамаудағы адамдардың, қоғамда оларды оңалтуды қамтамасыз ету мақсатында оңалту және реинтеграция бағдарламаларына қолжетімділігін кеңейтуді, соның ішінде мағыналы қызметпен айналысуға, кәсіптік оқудан өтуге және білім алуға мүмкіндік беруді;
өмір бойына бас бостандығынан айыруды өтеп жатқан тұтқындарды күзетпен ұстау режимін қайта қарау және оны Нельсон Мандела ережелері сияқты адам құқықтары саласындағы халықаралық стандарттарға сәйкестендіру бойынша жеткілікті шараларды әзірлеуді жалғастыруды ұсынады.
Бас бостандығынан айыру орындарындағы зорлық-зомбылық және өлім жағдайлары
Комитет бас бостандығынан айырылған адамдар ұшырайтын жыныстық бағдар мен гендерлік сәйкестік себебі бойынша зорлық-зомбылық, сондай-ақ жақсы көзқарасқа айырбас ретінде ер күзетшілердің қамаудағы әйелдерден талап ететін қудалауы мен жыныстық зорлық-зомбылығы туралы мәлімдемелерге қатты алаңдайды. Сонымен қатар Комитет тұтқындар арасындағы қарым-қатынастағы зорлық-зомбылық, сондай-ақ тұтқындардың өз-өзіне қол жұмсауы мен дене мүшелерін зақымдау жағдайлары туралы хабарламаларға алаңдайды. Комитет қатысушы мемлекет диалог барысында ұсынған, өз-өзіне қол [xxi]жұмсау және дене мүшелерін зақымдау жағдайларын қоса алғанда, бас бостандығынан айыру орындарындағы өлім-жітім туралы статистикалық ақпаратты назарға ала отырып, осы жағдайларды тергеп-тексеру нәтижелері және олардың алдын алу жөніндегі кешенді стратегиялардың жоқтығы туралы толық ақпарат алмағанына өкінеді. Осыған байланысты Комитет бас бостандығынан айыру орындарына қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатымен тәулік бойы бейнебақылау енгізілгенін атап өтеді. Камералар бар бөлмелердегі адамдардың тұрақты бейнебақылауда болуы алаңдаушылық туғызады. Сонымен қатар, Комитет әлсіз жағдайдағы тұтқындардың, соның ішінде интеллектуалды немесе психоәлеуметтік даму ерекшеліктері бар адамдардың қорғанысының жоқтығына алаңдайды (2, 11 және 16-баптар).
Қатысушы мемлекет:
сотталғандарға қатысты зорлық-зомбылық туралы барлық мәлімдемелерді, соның ішінде жыныстық бағдар мен гендерлік сәйкестік бойынша зорлық-зомбылықты, сондай-ақ осындай қылмыстар жасады деп күдік тағылған адамдарды қылмыстық қудалауды және егер олар кінәлі деп танылса, сотталған әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық туралы мәлімдемелерге ерекше назар аудара отырып, оларға тиісті жаза қолдануды мұқият тексеруді қамтамасыз етуге;
заңсыз түрде өмірін қиюды болжамды тергеп-тексеру туралы Миннесота хаттамасының ережелеріне сәйкес тәуелсіз органның бас бостандығынан айыру орындарындағы барлық өлім-жітімге қатысты жедел және бейтарап тергеуін қамтамасыз етуге;
полиция мен пенитенциарлық мекемелердің қызметкерлерінің қамаудағы адамдардың өліміне қатысы бар-жоғын тергеп-тексеру, және, егер бұл анықталса, кінәлілерді тиісті түрде жазалау, сондай-ақ қаза тапқандардың отбасыларына әділ және жеткілікті өтемақы беруге;
Комитетке бас бостандығынан айыру орындарындағы өлім-жітім және осы өлімнің себептері туралы толық ақпарат ұсынуға;
қызметкерлерді тиісті оқытуды, оның ішінде зорлық-зомбылықтың алдын алу тәсілдерін оқытуды ұйымдастыру арқылы пенитенциарлық мекемелерде қауіпсіздікті қамтамасыз етуге;
бас бостандығынан айырылғандар арасындағы суицид туралы егжей-тегжейлі мәліметтер жинауға және қауіп-қатердің алдын алу және анықтау стратегиялары мен бағдарламаларының тиімділігін бағалауға;
бас бостандығынан айырылған адамдар арасында, атап айтқанда, барлық шағымдарды тергеп-тексеру және барлық кінәлі тұлғаларды жауапқа тартуды қамтамасыз ету мақсатында осындай зорлық-зомбылық жағдайларына мониторинг пен құжаттаманы көздейтін алдын алу стратегияларын енгізу есебінен зорлық-зомбылықты болдырмау және деңгейін төмендету жөніндегі шараларды күшейтуге;
қамауда ұстау орындарындағы бейнебақылау тұтқындардың жеке өмірін құрметтеу құқығын және адвокатпен немесе дәрігермен құпия қарым-қатынас жасау құқығын бұзбауын қамтамасыз етуге;
қамауда ұстау орындары мен олардың персоналын дене кемістігі бар қамаудағылардың мұқтаждарына халықаралық стандарттарға сәйкес бейімдеу үшін қажетті ресурстарды бөлу, сондай-ақ әлсіз жағдайдағы қамаудағыларға, атап айтқанда зияткерлік немесе психоәлеуметтік даму ерекшеліктері бар қамаудағыларға көрсетілетін қолдауды кеңейтуге тиісті.
Жалғыз ұстау
Комитет Қылмыстық-атқару кодексінің 130 және 131-баптарына сәйкес жазаны жазалау шарасы ретінде өтеудің белгіленген тәртібін бірнеше рет бұзғаны үшін сотталушы төрт айға дейінгі мерзімге жалғыз адамдық камераға ауыстырылуы мүмкін екендігіне және жалғыз ұстау практикада жиі қолданылатындығына қатты алаңдайды. Ол сондай-ақ Қылмыстық-атқару кодексінің 154-бабына сәйкес кәмелетке толмағандар 72 сағатқа дейін уақытша оқшаулау үй-жайына қамауға алынуы мүмкін екенін (2, 11 және 16-баптар) алаңдаушылықпен атап өтеді.
Қатысушы мемлекеттің Қылмыстық-атқару кодексінің 130 және 131-баптарын және жалғыз ұстау практикасын халықаралық стандарттарға, атап айтқанда Нельсон Мандела ережелерінің 43-46-ережелеріне сәйкес келтіруге және ерекше жағдайларда ғана, соңғы шара ретінде және тәуелсіз бақылауды жүзеге асыру шартымен және тек құзыретті лауазымды тұлғаның санкциясымен ең қысқа мерзімге (15 тәуліктен аспайтын) жалғыз ұстауға қатаң кеңес беріледі. Қатысушы мемлекет кәмелетке толмағандарға жалғыз ұстауға және осыған ұқсас шараларды қолдануға тыйым салуды сақтауы (сондай-ақ Біріккен Ұлттар Ұйымының Ережелерінің бас бостандығынан айрылған кәмелетке толмағандарға қатысты 67-ережесін қараңыз) және Қылмыстық-атқару кодексінің 154-бабын халықаралық стандарттарға сәйкес келтіруі тиіс.
Бас бостандығынан айыру орындарында медициналық қызмет көрсету
Қатысушы мемлекет білікті медициналық персоналды, әсіресе АИТВ жұқтырған және мүгедектер сияқты мамандандырылған емдеуді қажет ететін адамдарға қажетті психиатрларды қабылдауды кеңейте отырып, қамалғандарға медициналық қызмет көрсету сапасын арттыруды жалғастыруы, сондай-ақ барлық түзеу мекемелерін қажетті дәрі-дәрмектермен және медициналық жабдықтармен қамтамасыз етуі керек. Бұдан басқа, қатысушы мемлекет барлық қамауға алынған және ұсталған адамдардың денсаулығының жай-күйін тәуелсіз медициналық персоналмен тиісті тексеруді және құжаттауды қамтамасыз ететін саясатты ұстануға, бас бостандығынан айырылған адамдармен өзара іс-қимыл жасайтын барлық медицина қызметкерлерін қайта қаралған Стамбул хаттамасына сәйкес азаптау және қатыгездік жағдайларын анықтау тәсілдеріне міндетті және тұрақты оқытуды қамтамасыз етуге, сондай-ақ жарақаттарды құжаттамалық тіркеу үшін пайдаланылатындарды қоса алғанда, медициналық карталар мен журналдарды тиісінше жүргізу рәсімдерін және азаптауды немесе қатыгездікпен қарауды қолдануды куәландыратын кез келген жарақаттар туралы ақпаратты құзыретті сот органдарының назарына дереу жеткізу рәсімдерін жетілдіруді жалғастыруы тиіс.
Бас бостандығынан айыру орындарында шағым беру тетіктері
Комитет бас бостандығынан айыру орындарында, атап айтқанда барлық 79 пенитенциарлық мекемеде электрондық хабарламалар беруге арналған терминалдар орнату сияқты шағым беру рәсіміне қол жеткізуді жеңілдету үшін қатысушы мемлекет қабылдаған қадамдарды атап өтіп, бас бостандығынан айырылған көптеген адамдар осы терминалдар мекеме әкімшілігінің кабинеттеріне жақын орналасқандықтан немесе үнемі бейнебақылау салдарынан азаптауға немесе қатыгездікке терминалдар арқылы шағымданғысы келмейтіндігі туралы алынған ақпаратқа әлі де алаңдайды. Комитет қамадаудағылардың қызметкерлердің кек алуынан қорқып, шағымдарды электронды түрде беру рәсіміне және басқа қадағалау органдарының қызметкерлері пенитенциарлық мекемелерге барған кезде оларға беруге сенімсіздігі туралы хабарламаларға алаңдайды (2, 12, 13 және 16-баптар).
Қатысушы мемлекет шағым берудің қолданыстағы тетіктерін оларға құпия және кедергісіз қол жеткізуді толық құпиялылық жағдайында қамтамасыз ете отырып, нығайту жөнінде шаралар қабылдауы, сондай-ақ өтініш берушілерді олардың шағымдарына байланысты кез келген қорқыту актілерінен және кек алудан қорғауды қамтамасыз етуі тиіс.
Жабық үлгідегі мекемелерде ұсталатын мүгедектігі бар адамдар
Комитет қатысушы мемлекеттің мүгедектігі бар адамдарды[xxii], оның ішінде балаларды бақылау немесе емдеу үшін мәжбүрлеп емдеуге жатқызуға жол беретін заңнамасына, сондай-ақ мұндай жабық үлгідегі мекемелерде, әсіресе әрекет қабілеті шектеулі адамдар үшін шағым берудің тиімді тетіктеріне қолжетімділіктің болмауына қатты алаңдайды. Комитет сондай-ақ күш қолдану, тыныштандыру дәрілерін мәжбүрлеп енгізу, адамдарды оқшаулағыштарға орналастыру, физикалық тежеу құралдарын қолдану және мүгедектігі бар балалар мен жастарға интернат үлгісіндегі мемлекеттік мекемелерде жауапсыз қарау, сондай-ақ ұрып-соғу және азаптау фактілері бойынша 2019-2021 жылдары қылмыстық жауаптылыққа тартылғандар санының аз (22 қызметкер)[xxiii] болуымен салыстырғанда әкімшілік және тәртіптік жауапкершілікке тартылған қызметкерлердің (700 адам) көптігіне де аса қатты алаңдайды. Комитет Аягөздегі мемлекеттік мекемеде төрт мүгедек баланың қаза болғанына өкініш білдіреді және осы факт бойынша қылмыстық іс қозғауды құптайды[xxiv]. Сондай-ақ, Комитет «психикалық бұзылыс» диагнозы қойылған интеллектуалды немесе психоәлеуметтік мүгедектігі бар кәмелетке толмаған құқық бұзушыларға арналған қандай да бір мамандандырылған қолдау қызметтерінің жоқтығы туралы хабарларға алаңдайды. Комитетке кәмелетке толмағанға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары қолданылғаны және оныңиересектерге арналған психиатриялық бөлімде жеке камераға орналастырылғанына қатысты дабыл тудыратын жағдай туралы белгілі болды (2, 11, 13 және 16-баптар).
Комитет қатысушы мемлекетке:
медициналық белгілер бойынша адамдарды жабық үлгідегі мекемелерге мәжбүрлеп орналастыруға жол бермеуді, адамдардың мұндай мекемелерге аса қажет болған жағдайда ғана, соңғы шара ретінде, барынша қысқа мерзімге және бастапқы және мерзімді медициналық және сот тексерулерін жүргізу сияқты тиісті рәсімдік және материалдық қорғау кепілдіктері болған кезде ғана орналастырылуын қамтамасыз етуді, сондай-ақ Заңда және іс жүзінде барлық адамдар, соның ішінде әрекет қабілеті шектеулі адамдар үшін шағым беру тетіктеріне қол жеткізуге кепілдік беруді;
балалар мен жасөспірімдерді мамандандырылған мекемелерге орналастырудың алдын алуды, олардың отбасыларын қолдауға және тұрғылықты жері бойынша тиісті қызметтер көрсетуге бағытталған мемлекеттік саясатты әзірлеуді, сондай-ақ балаларды қорғау, ұстау немесе бас бостандығынан айыру мақсатында оларды отбасынан бөлуге айрықша шара ретінде және барынша қысқа мерзімге ғана жол берілуін қамтамасыз етуді;
«психикалық бұзылыс» диагнозы қойылған зияткерлік немесе психоәлеуметтік мүгедектігі бар кәмелетке толмаған құқық бұзушылардың ешбір жағдайда ұсталуына және ересектерге арналған психиатриялық бөлімшелерге орналастырылуына жол бермеуді, қажет болған жағдайда оларға психиатриялық бақылау мен емдеу, сондай-ақ тиісті жағдайлар қамтамасыз етілетін тиісті медициналық мекемелерге жіберілуін қамтамасыз етуді және психоәлеуметтік қолдауды;
интернат үлгісіндегі мемлекеттік балалар мекемелерінде адам құқықтарының бұзылуы туралы барлық хабарларға жылдам, мұқият және бейтарап тергеп-тексеру жүргізу, кінәлілерді жауапқа тарту және жәбірленушілерге келтірілген залалды өтеуді қамтамасыз етуді; дәрі-дәрмек седациясын және физикалық тежеу құралдарын қолдануды қатаң реттеуді қамтамасыз етуді; және бала құқықтары жөніндегі уәкілмен ынтымақтастықта мұндай мекемелерге ұлттық алдын алу тетігімен тұрақты баруды қамтамасыз етуді ұсынады.
Залалды өтеу
Комитет «Жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы» ҚРЗ № 131-VІ Заңының қабылдануын, сондай-ақ азаптау құрбандарына Қор қаражатынан берілетін ақшалай өтемақының шамалы мөлшерін атап өтіп, азаптау құрбандарына залалды өтеу және олардың оңалуын қамтамасыз ету түрінде көрсетілетін кешенді көмектің жоқтығына алаңдаушылық білдіреді. Бұдан басқа, Комитет қатысушы мемлекетке қатысты жеке хабарламаларға байланысты өзі қабылдаған бірқатар шешімдерде, сондай-ақ қатысушы мемлекет қатысушы болып табылатын шарттарға байланысты[xxv] Біріккен Ұлттар Ұйымының басқа шарттық органдары қабылдаған Пайымдауларда қамтылған ұсынымдар орындалмағанын және қатысушы мемлекет Комитетке осы ұсынымдарды орындаудың құқықтық тетігін әзірлеу үшін құрылған жұмыс тобы қызметінің нәтижелері туралы хабардар етпегенін өкінішпен атап өтеді (2 және 14-баптар).
Конвенцияның 14-бабын жүзеге асыру туралы № 3 (2012) жалпы тәртіптегі өзінің ескертуіне сілтеме жасай отырып, Комитет қатысушы мемлекетке азаптау құрбандары өтемақы алатын және мүмкіндігінше толық оңалту үшін Жәбірленушілерге өтемақы қорынан алынатын өтемақыға қосымша қаражатты қоса алғанда, әділ және барабар өтемақы алуға құқықтық санкциямен күшейтілетін құқыққа ие болатын кешенді бағдарламаны құру бойынша одан әрі қадамдар жасауды ұсынады. Сонымен қатар, қатысушы мемлекет құрбандарға келтірілген залалдың орнын толтыру мақсатында Біріккен Ұлттар Ұйымының шарттық органдары жеке шағымдар бойынша қабылдаған пайымдаулардағы ұсынымдарды орындауы, оларды орындаудың тиісті тетігін әзірлеуі және өзінің жан-жақты баяндамалары мен қорытындыларын үнемі жариялауы тиіс.
Пана беру жүйесі және мәжбүрлеп қайтаруға жол бермеу принципі
Комитет қатысушы мемлекеттің пана іздеп жүрген адамдарды және азаматтығы жоқ адамдарды қорғау жөніндегі күш-жігерін атап өтіп, мемлекеттік шекараны заңсыз кесіп өткені немесе көші-қон заңнамасын бұзғаны үшін шығарып жіберуді және жер аударуды реттейтін Қылмыстық кодекстің және Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің тиісті нормаларында мәжбүрлеп оралуға жол бермеу туралы ережелер жоқ екеніне алаңдаушылық білдіреді. Нәтижесінде, пана іздеп жүрген адамдар елге заңсыз кірген, жалған құжаттарды пайдаланған немесе қатысушы мемлекеттің аумағында заңсыз болған жағдайда, тіпті оларға халықаралық қорғау беру мәселесі бойынша талқылау әлі аяқталмаған болса да, әкімшілік және қылмыстық жауаптылықтан босатылмайды. Комитет ұлттық заңнама шекарада пана ұсыну туралы өтінішхат беру мүмкіндігін көздейтінін атап өтіп, қолданыстағы рәсімдеу шеңберінде шекара билігінен, оның ішінде халықаралық әуежайлар мен транзиттік аймақтардан, жергілікті атқарушы органдардан пана беру бойынша егжей-тегжейлі нұсқаулар көзделмегеніне алаңдаушылық білдіреді[xxvi]. Соңында, Комитет қатысушы мемлекет осы уақытқа дейін 1954 жылғы Апатрид мәртебесі туралы конвенцияға да, 1961 жылғы Азаматтығы жоқтықты қысқарту туралы конвенцияға да (2, 3 және 16-баптар) қосылмағанын атап өтті.
Қатысушы мемлекет, егер адамға жеке және болжамды азаптау қаупі төніп тұр деп санауға елеулі негіз болса, бұл адамды басқа мемлекетке шығарып жіберуге, қайтаруға немесе экстрадициялауға болмайтындығын қамтамасыз етуі керек. Атап айтқанда, қатысушы мемлекет мәжбүрлеп қайтаруға жол бермеу қағидатына сәйкес, шекараны заңсыз кесіп өткені немесе көші-қон заңнамасын бұзғаны үшін шығарып жіберу мен жер аударуды реттейтін тиісті құқықтық нормаларды өзгерту жөнінде заңнамалық шаралар қабылдауы тиіс. Осыған байланысты қатысушы мемлекет пана іздеушілерді немесе босқындарды түпкілікті, оның ішінде апелляция бойынша шешім қабылданғанға дейін өз аумағынан шығармауы керек. Сондай-ақ, қатысушы мемлекет барлық шекара пункттерінде пана беру туралы өтінішхат жасау мен пана сұраушыларды жергілікті атқарушы органдарға берудің қол жетімді рәсімін енгізуі тиіс. Комитет қатысушы мемлекетті 1954 жылғы Апатрид мәртебесі туралы конвенцияға және 1961 жылғы Азаматтығы жоқтықты қысқарту туралы конвенцияға қосылуға шақырады.
Гендерлік зорлық-зомбылық, соның ішінде отбасылық және тұрмыстық зорлық-зомбылық
Комитет елдің әр аймағында отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбандары үшін дағдарыс орталықтары мен паналардың құрылуын және тергеуші әйелдердің көбеюін құптайды, сондай-ақ 2020 жылы «Тұрмыстық зорлық-зомбылық профилактикасы туралы» заңға енгізілген түзетулерді атап өтеді. Алайда, ол әлі күнге дейін отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылық [xxvii]қылмыстың жеке құрамын құрмайтындығына алаңдайды және әлеуметтік стигманың отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылыққа байланысты болуына орай жәбірленушілер мұндай зорлық-зомбылық жағдайлары туралы сирек хабарлайды. Сонымен қатар, Комитет алған ақпарат отбасындағы зорлық-зомбылық салдарынан қайтыс болған немесе жарақат алған адамдардың санының көптігімен салыстырғанда тергеп-тексеру мен қудалаудың санының аздығын көрсетеді (2, 12-14 және 16-баптар).
Қатысушы мемлекет гендерлік бірегейлік және жыныстық бағдар себебінен отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылық пен зорлық-зомбылықты криминализациялау және алдын алу жөнінде нақты заңнамалық және өзге де шаралар қабылдауы, сондай-ақ сексуалдық және гендерлік зорлық-зомбылық құрбандарын құқық қорғау органдарына жүгінуге, зорлық-зомбылық туралы барлық арыздарды жедел, мұқият және тиімді тергеуге, кінәлілерді жауапқа тартуға, жәбірленушілердің тиісті өтемақы алуы және олар тиісті медициналық көмек пен психоәлеуметтік қолдауға қол жеткізе алатын тетіктердің болуын қамтамасыз етуі тиіс.
Адамдарға олардың нақты немесе болжамды жыныстық бағдары немесе гендерлік сәйкестігі бойынша зорлық-зомбылық
Комитет сондай-ақ адамдарға қатысты олардың нақты немесе болжамды жыныстық бағдары немесе гендерлік сәйкестігі, соның ішінде осындай кемсітушілікпен күресетін құқық қорғаушыларға қатысты зорлық-зомбылықты, сондай-ақ мұндай жағдайларды тиімді тергеудің жоқтығын алаңдаушылықпен атап өтеді (2 және 16-баптар).
Қатысушы мемлекет адамдарға қатысты, олардың нақты немесе болжамды жыныстық бағдары немесе гендерлік бірегейлігі себебі бойынша зорлық-зомбылықты болғызбау жөнінде тиімді шаралар қабылдауы, сондай-ақ барлық зорлық-зомбылық актілерін жедел, тиімді және бейтарап тергеп-тексеруді, күдіктілерді қылмыстық қудалауды, кінәлілерді жауапқа тартуды және жәбірленушілерге залалдың орнын толтыруды қамтамасыз етуі тиіс.
Жыныстық белгіні заңды түрде тану
Комитет «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодекстің 257-бабының 13-тармағына сәйкес жынысты заңды түрде тану үшін жынысты хирургиялық ауыстыру, оның ішінде зарарсыздандыру міндетті шарт болып табылатынына, психиатриялық диагноздың болу қажеттігі талап етілетініне және мұндай адамдар үшін қандай да бір психоәлеуметтік қолдаудың жоқтығына алаңдайды (16-бап).
Қатысушы мемлекет «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодекстің 257-бабының 13-тармағында қамтылған жынысты міндетті хирургиялық ауыстыру туралы талаптың және психиатриялық диагноздың болуы туралы талаптың күшін жоюы, жынысты кемсітусіз және ерікті негізде заңды түрде тану рәсімдерін белгілеуі, сондай-ақ бейтарап консультация беруді және психоәлеуметтік қолдау көрсетуді қамтамасыз етуі тиіс.
Қарулы күштердегі әлімжеттік және қатыгездікпен қарау
Комитет қарулы күштердегі дене мүшелерін зақымдаудың, өзін-өзі өлтірудің және өлімнің ықтимал себептері ретінде әлімжеттік мен психологиялық қысым туралы хабарларға, сондай-ақ, делегация ұсынған жарақаттар мен өлім-жітімнің тіркелген жағдайларының едәуір саны туралы ақпаратқа әлі де алаңдайды, бірақ осы мәселелерді шешу үшін қабылданған алдын алу шараларын жоғары бағалайды (2 және 16-баптар).
Комитет [xxviii]қатысушы мемлекетке берген қарулы күштердің жеке құрамымен әлімжеттікті және қатыгездікті жоюға бағытталған алдын алу шараларын күшейту, қатыгездік қарым-қатынас пен әскери қызметшілердің қаза табуы туралы барлық бекітулерді тиімді тергеп-тексеруді қамтамасыз ету, кінәлілерді қылмыстық қудалауды жүзеге асыру және оларды тиісті жазаларға тарту, сондай-ақ құрбандар мен олардың отбасыларына залалдың орнын толтыруды қамтамасыз ету жөніндегі өзінің бұрынғы ұсынымдарын қуаттайды.
Осы қорытынды ескертулерді орындау бойынша кейінгі шаралар
Комитет қатысушы мемлекеттен 2024 жылғы 12 мамырға дейін Комитеттің 2022 жылғы қаңтардағы оқиғаларға, бас бостандығынан айыру орындарында зорлық-зомбылық пен өлім-жітім, бас бостандығынан айыру орындарында медициналық қызмет көрсету жағдайларына, сондай-ақ қарулы күштердегі әлімжеттік пен қатыгездік жағдайларына қатысты ұсынымдарын орындау жөніндегі шаралар туралы ақпарат беруді сұрайды (14 а) 24 a), 28 және 44 жоғары тармақтарды қараңыз). Осыған байланысты қатысушы мемлекетке алдағы есепті кезең ішінде қорытынды ескертулерде қамтылған кейбір немесе барлық қалған ұсынымдарды орындау жөніндегі өзінің жоспарлары туралы Комитетке хабар беру ұсынылады.
Өзге мәселелер
Комитет қатысушы мемлекетті бару туралы өтініш білдірген Біріккен Ұлттар Ұйымының арнайы рәсімдерінің өкілдіктеріне, атап айтқанда Ерікті ұстау жөніндегі жұмыс тобына шақыртулар жіберуге шақырады.
Қатысушы мемлекетке Комитетке ұсынылған баяндаманың және осы қорытынды ескертулердің тиісті тілдерде ресми веб-сайттар, бұқаралық ақпарат құралдары және үкіметтік емес ұйымдар арқылы кеңінен таралуын қамтамасыз ету және Комитетті ақпаратты тарату бойынша өз қызметі туралы ақпараттандыру ұсынылады.
Комитет қатысушы мемлекеттен өзінің келесі, реті бойынша бесінші, мерзімді баяндамасын 2027 жылғы 12 мамырда ұсынуын сұрайды. Осыған байланысты Комитет қатысушы мемлекетке баяндамаларды ұсынудың, Комитеттің баяндама ұсынылғанға дейін мәселелер тізбесін қатысушы мемлекетке беру тәртібін көздейтін оңайлатылған рәсімін 2024 жылғы 12 мамырға дейін қабылдауды ұсынады. Қатысушы мемлекеттің осы тізбеге енгізілген сұрақтарға жауаптары Конвенцияның 19-бабына сәйкес ұсынылатын оның бесінші мерзімді баяндамасының мазмұнын құрайтын болады.