Қазақстан Республикасының үкіметі қаулы ЕТЕДІ:
1. Қазақстан Республикасында тілдерді дамыту мен қолданудың 2011 – 2019 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы (бұдан әрі – бағдарлама) бекітілсін.
2. Бағдарламаны іске асыруға жауапты орталық және жергілікті атқарушы органдарға, өзге де ұйымдарға (келісім бойынша):
1) Бағдарламаны іске асыру жөнінде шаралар қабылдасын;
2) "Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік жоспарлау жүйесін бекіту туралы"Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы 29 қарашадағы № 790 қаулысымен айқындалған тәртіппен және мерзімдерде бағдарламаның орындалу барысы туралы ақпаратты Қазақстан Республикасының Үкіметіне ұсынсын.
3. "Қазақстан Республикасында тілдерді дамыту мен қолданудың 2011 – 2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын іске асыру жөніндегі 2017 – 2019 жылдарға арналған іс-шаралар жоспарын бекіту туралы"Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы 27 қаңтардағы № 23 қаулысының күші жойылды деп танылсын.
4. Осы қаулының орындалуын бақылау Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігіне жүктелсін.
5. Осы қаулы қол қойылған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі және ресми жариялануға тиіс.
Қр Премьер-Министрі
Қазақстан Республикасының Б. Сағынтаев
Бекітілді
Үкіметінің қаулысымен
Қазақстан Республикасының
2018 жылғы 2 шілдедегі № 401
МЕМЛЕКЕТТІК БАҒДАРЛАМА
Қазақстан Республикасында тілдерді дамыту мен қолданудың
2011 – 2019 жылдарға арналған
Бағдарламаның ПАСПОРТЫ
Бағдарламаның Атауы
Қазақстан Республикасында тілдерді дамыту мен қолданудың 2011 – 2019 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы
Әзірлеу үшін негіздер
Бағдарлама Қазақстан Республикасы Конституциясының 7, 93-баптарына; "Қазақстан Республикасындағы тіл туралы" 1997 жылғы 11 шілдедегі Қазақстан Республикасының Заңына; Қазақстан Республикасы Президентінің 2018 жылғы 15 ақпандағы № 636 Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасының 2025 жылға дейінгі Стратегиялық даму жоспарына; Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқы Ассамблеясының XV сессиясында берген тапсырмаларын іске асыру жөніндегі іс-шаралар жоспарының 3-тармағына; ұлттық бірлік доктринасына сәйкес әзірленді.
Бағдарламаны әзірлеуге жауапты мемлекеттік орган
Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі
Бағдарламаны іске асыруға жауапты мемлекеттік органдар
Орталық мемлекеттік органдар және жергілікті атқарушы органдар
Бағдарламаның мақсаты
Қазақстанда тұратын барлық этностардың тілдерін сақтай отырып, қазақстандық бірегейлік пен бірлікті нығайтудың аса маңызды факторы ретінде мемлекеттік тілдің кең ауқымды қолданысын қамтамасыз ететін үйлесімді тіл саясаты.
Міндеттері
Мемлекеттік тілді оқыту әдіснамасын жетілдіру және стандарттау;
мемлекеттік тілді оқытудың инфрақұрылымын дамыту;
мемлекеттік тілді оқыту процесін ынталандыру; мемлекеттік тілді қолданудың беделін арттыру;
мемлекеттік тілге сұранысты арттыру;
қазақ тілінің лексикалық қорын жетілдіру және жүйелеу;
қазақ тілі әліпбиін латын графикасына көшіру, оны қоғамдық қатынастардың барлық салаларында қолдану, тіл мәдениетін жетілдіру бойынша кешенді жұмыстар жүргізу;
коммуникативтік-тілдік кеңістіктегі орыс тілінің қызметі;
Қазақстандағы тілдік әралуандықты сақтау;
ағылшын және басқа да шет тілдерін үйрену, оқытудың үштілді моделін дамыту.
Іске асыру мерзімі
2011-2019 жылдар
бірінші кезең: 2011-2013 жылдар
екінші кезең: 2014-2016 жылдар
үшінші кезең: 2017-2019 жылдар
Нысаналы индикаторлар
Ұлғайту:
1)мемлекеттік тілді меңгерген халықтың үлесі (2016 жылы – 80%, 2017 жылы – 83%, 2018 жылы – 85%, 2019 жылы – 90%);
2)мемлекеттік тілді В1 деңгейінде меңгерген мектеп түлектерінің үлесі (2016 жылы – 70%, 2017 жылы – 80%, 2018 жылы – 90%, 2019 жылы – 100%);;
3)мемлекеттік бұқаралық ақпарат құралдарындағы қазақтілді контенттің үлесі (2017 жылы – 70%, 2018 жылы – 71%, 2019 жылы – 72%);
4)қазақ тілінің реттелген терминологиялық қорының үлесі (2013 жылы – 20%, 2016 жылы – 60%, 2017 жылы – 75%, 2018 жылы – 90%, 2019 жылы – 100%);
5)шешім қабылдау процесін талқылауға ашықтық және қоғамдық қолжетімділік қағидаттарын сақтау бөлігінде ономастикалық комиссиялардың жұмысына халықтың қанағаттану дәрежесі (2013 жылы – 60%, 2016 жылы – 75%, 2017 жылы – 80%, 2018 жылы – 81%, 2019 жылы – 82%);;
6)орыс тілін меңгерген республика халқының үлесі (2017 жылы – 89%, 2018 жылы – 89%, 2019 жылы – 89%);
7)этномәдени бірлестіктер жанындағы қазақ және ана тілдерін оқыту курстарымен қамтылған этностардың үлесі (2013 жылы – 60%, 2016 жылы – 70%, 2017 жылы – 73%, 2018 жылы – 78%, 2019 жылы – 80%);
8)ағылшын тілін меңгерген республика халқының үлесі (2013 жылы – 10%, 2016 жылы – 22%, 2017 жылы – 23%, 2018 жылы – 25%, 2019 жылы – 27%);
9) республиканың үш тілді (мемлекеттік, орыс және ағылшын) меңгерген халқының үлесі (2013 жылы – 10%, 2016 жылы – 20,5%, 2017 жылы – 22%, 2018 жылы – 24%, 2019 жылы – 25%).
Қаржыландыру көздері мен көлемі
Бағдарламаны іске асыруға 2011-2019 жылдары республикалық және жергілікті бюджеттердің, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамасында тыйым салынбаған басқа да қаражат бағытталатын болады. Бағдарламаның бірінші кезеңін іске асыруға мемлекеттік бюджеттен жалпы шығындар 19134,9 млн.теңгені құрады. Бағдарламаның екінші кезеңін іске асыруға мемлекеттік бюджеттен жалпы шығындар 9 702,1 млн.теңгені құрады.
Бағдарламаның үшінші кезеңін іске асырудың жалпы шығындары мемлекеттік бюджеттен 7264,5 млн. теңгені құрайды.
Үшінші кезең бойынша бағдарламаны қаржыландыру көлемі Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес тиісті қаржы жылдарына арналған республикалық және жергілікті бюджеттерді қалыптастыру кезінде нақтыланатын болады.
Кіріспе
Қазақстан Республикасында тілдерді дамыту мен қолданудың 2011 – 2019 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы (бұдан әрі-Бағдарлама) Қазақстан Республикасы Конституциясының 7 және 93-баптарына; "Қазақстан Республикасындағы тіл туралы" 1997 жылғы 11 шілдедегі Қазақстан Республикасының Заңына; Қазақстан Республикасы Президентінің 2018 жылғы 15 ақпандағы № 636 Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасының 2025 жылға дейінгі Стратегиялық даму жоспарына; Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқы Ассамблеясының XV сессиясында берген тапсырмаларын іске асыру жөніндегі; Ұлт бірлігі доктринасы; Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың "100 нақты қадам: Баршаға арналған қазіргі заманғы мемлекет" Ұлт жоспары, Қазақстан Республикасы Президентінің 2017 жылғы 12 сәуірдегі "Болашаққа бағдар: қоғамдық сананы жаңғырту"бағдарламалық мақаласы.
Бағдарлама елімізде қалыптасқан тіл құрылысын талдауға негізделген, тіл саясаты мәселелерімен айналысатын сарапшылар қауымдастығының пікірлері мен ұсынымдарын ескереді.
Бағдарламаны әзірлеу кезінде мемлекеттік тіл саясатын іске асыруға байланысты мәселелерді құқықтық реттеу бойынша 30-дан астам шет елдің тәжірибесі зерделенді.
Бұл құжат қоғамдық өмірдің барлық салаларында ТІЛДЕРДІ ҚОЛДАНУ МЕН дамыту және мемлекеттік тілді толық көлемде қолдануға жағдай жасау саласындағы өзекті проблемаларды шешудің нормативтік-ұйымдастырушылық негізі болып табылады.
Мемлекет басшысы Н.Ә. Назарбаев Қазақстан халқы Ассамблеясының XIII сессиясында: "біз барлық қазақстандықтарды біріктірудің басты факторы болып табылатын қазақ тілін одан әрі дамыту үшін барлық күш-жігерімізді салуымыз керек. Сонымен қатар, елімізде тұратын барлық ұлт өкілдері ана тілінде еркін сөйлей, оқи алуына, оны дамытуға қолайлы жағдай туғызу қажет".
Ел бірлігі доктринасында мемлекеттік тіл рухани және жалпыұлттық бірліктің негізгі басымдығы, басты факторы ретінде айқындалған. Оны меңгеру Қазақстанның әрбір азаматының парызы мен міндеті, жеке бәсекеге қабілеттілігі мен қоғамдық өмірге белсенді қатысуын айқындайтын ынталандырушы тетік болуға тиіс.
Мемлекет басшысының "Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру" бағдарламалық мақаласының негізгі міндеттерінің бірі-Қазақ тілі әліпбиін латын графикасына көшіру жұмыстарын жүргізу.
Бағдарламада белгіленген мақсаттар мен міндеттерді іске асыру жөніндегі іс-шаралар жоспары оның ажырамас бөлігі болып табылады.
Бағдарламада көзделген барлық іс-шаралар жалпыұлттық бірлікті нығайтудың аса маңызды факторы ретінде мемлекеттік тілді дамытудың басымдығына негізделген және азаматтардың рухани-мәдени және тілдік қажеттіліктерін толық қанағаттандыруға бағытталған.
Бағдарламаны іске асырудың табыстылығы жоспарланған іс-шараларды іске асырудың тиімділігін қамтамасыз ете отырып, негізгі бағдарламалық шараларды мемлекеттік органдардың стратегиялық жоспарларына интеграциялау арқылы қамтамасыз етілетін болады.
Сонымен бірге, осы іс-шаралардың практикалық нәтижелеріне қол жеткізу үшін республиканың барлық мемлекеттік органдары мен шаруашылық жүргізуші субъектілерінің, оның ішінде ұлттық компаниялар мен қаржы ұйымдарының бірлескен күш-жігері қажет.
Ағымдағы жағдайды талдау
Тәуелсіз Қазақстанда оңтайлы әлеуметтік-лингвистикалық кеңістік құру тіл саясатын кезең-кезеңімен іске асыру арқылы жолға қойылады.
1997-2000 жылдар – 1997 жылы "Тіл туралы" Қазақстан Республикасы Заңының қабылдануымен және тілдерді қолдану мен дамытудың 1998-2000 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасының бекітілуімен қоғамдық өмірдің негізгі салаларында тіл құрылысының құқықтық негізін қалыптастыру басталды.
2001-2010 жылдар – ТІЛДЕРДІ ҚОЛДАНУ МЕН ДАМЫТУДЫҢ он жылға арналған мемлекеттік бағдарламасын іске асыру шеңберінде тіл құрылысы стратегиясының мынадай үш бағыты айқындалды: мемлекеттік тілдің әлеуметтік-коммуникативтік функцияларын кеңейту және нығайту, орыс тілінің жалпы мәдени функцияларын сақтау, Қазақстан халқының басқа да тілдерін дамыту. Сондай-ақ, осы кезеңде Мемлекет басшысының бастамасы бойынша "Тілдердің үштұғырлығы"ұлттық мәдени жобасын іске асыру басталды.
Осы бағдарламаны іске асыру қорытындылары Қазақстан Республикасындағы кейінгі тіл құрылысының негізін қалады:
1) мемлекеттік тілді оқыту инфрақұрылымы айтарлықтай кеңейтілді: қазақ тілінде оқытатын және тәрбиелейтін ұйымдар – 5644, мектептер – 3798, мемлекеттік тілді оқыту орталықтары – 87;
2)іс қағаздарын жүргізуді мемлекеттік тілге көшіру процесі белсенді іске асырылуда (мемлекеттік органдардағы қазақ тіліндегі құжаттардың үлес салмағы шамамен 88% - ды құрайды);
3) 219 баспа жобасы іске асырылды, оның ішінде 65 оқу-әдістемелік құрал, балаларға арналған 47 кітап, 45 салалық сөздік және 62 танымдық, ғылыми, публицистикалық кітап. "Қазақ сөздігі" қазақ тілінің бір томдық үлкен түсіндірме сөздігі шығарылды және инновациялық негізде "Даналық әліппесі"оқу кешені әзірленді.
4) бірқатар тележобалар іске асырылды: реалити-шоу, қазақ тілін үйрену сабақтары, анимациялық фильмдер және т. б.;
5) IELTS (Ұлыбритания) және TOEFL (Америка Құрама Штаттары) жүйелері бойынша тілді білуді бағалаудың көпдеңгейлі жүйесі негізінде ҚАЗТЕСТ жүйесі әзірленді. Мемлекеттік тілді оқытудың жаңа әдістемесі негізінде 500 сөзден тұратын "Қазақ сөзі" және 900 сөзден тұратын "Қазақ сөзі" Оқу құралдары әзірленді.
6) мемлекеттік тілдің тіл орталықтарын аккредиттеу әдіснамасы әзірленді;
7) шет елдердегі қазақ диаспорасы өкілдеріне ана тілін үйренуде әдістемелік және ұйымдастырушылық қолдау көрсетуді ұйымдастыру жүйелі негізде жүргізіледі. Шетелде тұратын отандастарды қолдау мақсатында Еуропа қазақтарының дәстүрлі кіші құрылтайы мен өнер фестивалі, сондай-ақ шетелде тұратын отандастардың тыныс-тіршілігі мәселелері бойынша әлеуметтанушылық және талдамалық зерттеулер жүргізіледі.
8) Қазақстан этностарының тілдерін оқыту бойынша көптілділіктің инновациялық әдістемесі әзірленді; ;
9) мемлекеттік тілді оқыту үдерісіне жаңа ақпараттық технологияларды енгізу мақсатында интернет-портал (сервистің 20-дан астам түрі) құрылып, үнемі жаңартылып отырады. Қашықтықтан тілді кеңінен қолдану үшін портал іске қосылды "Тilalemi.kz", сондай-ақ Бірыңғай ономастикалық база "Atau.kz", орфографиялық база "Emle.kz", терминологиялық база "Termincom.kz".
10) қазақтілді интернет-ресурстар мен контенттерді дамыту мақсатында тілді қашықтықтан оқыту курстарының саны ұлғайтылды;
11) мемлекеттік тілдің коммуникативтік функциясы нығаюда (мемлекеттік бұқаралық ақпарат құралдарының (бұдан әрі – БАҚ)контентінде электрондық БАҚ-та қазақ тілінде хабар тарату көлемі, сондай-ақ баспа БАҚ-та мемлекеттік тілдің үлесі 71% - дан астамды құрайды);
12) "Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне ономастика мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы" 2013 жылғы 21 қаңтардағы Қазақстан Республикасының Заңы және бірқатар заңға тәуелді нормативтік-құқықтық актілер қабылданды;;
13) Қазақстанда тұратын этностардың тілдерін мемлекеттік қолдаудың тиімді жүйесі құрылды.
Осы жылдар ішіндегі (2011-2019 жылдар) тіл құрылысының қисыны елдегі бірқатар проблемалық аспектілердің болуына негізделген.
Қоғамда мемлекеттік тілді меңгерудің әркелкі деңгейі.
Мемлекеттік тілді оқытудың қалыптасқан әдіснамасына қарамастан, бұл аспект қазақ тілі оқытушылары мен мамандарының біліктілігін толық көлемде көтермеу проблемасымен, В1, В2 деңгейлері бойынша қазақ тілін оқыту әдістемелерінің жетіспеушілігімен, көрсетілген деңгейлер бойынша оқу-әдістемелік құралдардың жүйеленген базасының болмауымен байланысты.
Мемлекеттік тілдің жеткіліксіз енгізілуі елдің әлеуметтік-коммуникативтік кеңістігіне.
Бұл бағыттағы проблемалық мәселелер, ең алдымен, халықаралық коммуникациялар, туризм, демалыс және ойын-сауық саласында мемлекеттік тілді белсенді қолдану аясының кеңеюіне, оны заңның, ғылымның және жаңа технологиялардың тілі ретінде дамытуға байланысты. Сонымен қатар, мемлекеттік тілді қолданудың беделін арттыру, оны отбасы құндылығы ретінде дәріптеу мәселелерінің аса маңызды тізбесі проблемалық болып табылады.
Сонымен қатар, қазақ тілі әліпбиін латын графикасына көшіру жөніндегі жұмысты барынша ақпараттандырудың маңызы зор.
Қазақстандық қоғамда тіл мәдениетінің төмендеуі.
Аталған аспектіде терминология, антропонимика және ономастика салаларында проблемалар бар. Осыған байланысты Стандарттау, терминология саласын жетілдіру және терминдерді біріздендіру жөніндегі жұмыстар неғұрлым маңызды болып табылады.
Лингвистикалық кеңістікте сөйлеу және жазу мәдениетін жетілдіруде, қазақ тілінде интернет-тұтынушылар санының өсуіне қарай БАҚ-та тіл тазалығын, тіл мәдениетін, сөйлеу әуенін сақтауда айтарлықтай проблемалық мәселелер бар.
Осыған байланысты тіл мәдениеті нормаларын сақтау жөніндегі іс-шараларды ұйымдастыру көзделеді.
Қазақстандықтардың лингвистикалық капиталын сақтау және нығайту қажеттілігі.
Бұл аспектіде қазақстандықтардың бәсекелестік басымдығы ретінде халықтың үш (қазақ, орыс, ағылшын) тілді меңгеруіне, Қазақстан мәдениетінің тілдік әралуандығын қалыптастыратын этностардың тілдерін сақтау үшін жағдай жасауға және халықаралық іскерлік қарым-қатынас құралы ретінде ағылшын және басқа да шет тілдерін оқып-үйренуге байланысты проблемалардың жиынтығы бар.
Осы проблемаларды шешудің және нормативтік-құқықтық базаны жетілдірудің басым қажеттілігі бағдарламаның мынадай мақсаттары мен міндеттерін айқындады.
Бағдарламаның мақсаттары, міндеттері, нысаналы индикаторлары және іске асыру нәтижелерінің көрсеткіштері
Бағдарламаның Мақсаттары –
1) мемлекеттік тілді меңгеруді қамтамасыз етудің тиімді тәсілдеріне қол жеткізу;
2) мемлекеттік тілді көпшіліктің кеңінен қолдануына қол жеткізу;
3) дамыған тіл мәдениеті зияткерлік ұлттың әлеуметтік-мәдени байлығының элементі ретінде;
4) қазақстандықтардың лингвистикалық капиталын дамыту.
Нысаналы индикаторлар:
Ұлғайту:
1)мемлекеттік тілді меңгерген халықтың үлесі (2016 жылы – 80%, 2017 жылы – 83%, 2018 жылы – 85%, 2019 жылы – 90%);
2)мемлекеттік тілді В1 деңгейінде меңгерген мектеп түлектерінің үлесі (2016 жылы – 70%, 2017 жылы – 80%, 2018 жылы – 90%, 2019 жылы – 100%);;
3)мемлекеттік бұқаралық ақпарат құралдарындағы қазақтілді контенттің үлесі (2017 жылы – 70%, 2018 жылы – 71%, 2019 жылы – 72%);
4)қазақ тілінің реттелген терминологиялық қорының үлесі (2013 жылы – 20%, 2016 жылы – 60%, 2017 жылы – 75%, 2018 жылы – 90%, 2019 жылы – 100%);
5)шешім қабылдау процесін талқылауға ашықтық және қоғамдық қолжетімділік қағидаттарын сақтау бөлігінде ономастикалық комиссиялардың жұмысына халықтың қанағаттану дәрежесі (2013 жылы – 60%, 2016 жылы – 75%, 2017 жылы – 80%, 2018 жылы – 81%, 2019 жылы – 82%);;
6)орыс тілін меңгерген республика халқының үлесі (2017 жылы – 89%, 2018 жылы – 89%, 2019 жылы – 89%);
7)этномәдени бірлестіктер жанындағы қазақ және ана тілдерін оқыту курстарымен қамтылған этностардың үлесі (2013 жылы – 60%, 2016 жылы – 70%, 2017 жылы – 73%, 2018 жылы – 78%, 2019 жылы – 80%);
8)ағылшын тілін меңгерген республика халқының үлесі (2013 жылы – 10%, 2016 жылы – 22%, 2017 жылы – 23%, 2018 жылы – 25%, 2019 жылы – 27%);
9) республиканың үш тілді (мемлекеттік, орыс және ағылшын) меңгерген халқының үлесі (2013 жылы – 10%, 2016 жылы – 20,5%, 2017 жылы – 22%, 2018 жылы – 24%, 2019 жылы – 25%).
Міндеттері:
1) мемлекеттік тілді оқыту әдіснамасын жетілдіру және стандарттау;
2) мемлекеттік тілді оқытудың инфрақұрылымын дамыту;
3) мемлекеттік тілді оқыту процесін ынталандыру;
4) мемлекеттік тілді қолданудың беделін арттыру;
5) мемлекеттік тілге сұранысты арттыру;
6) қазақ тілінің лексикалық қорын жетілдіру және жүйелеу;
7) Қазақ тілі әліпбиін латын графикасына көшіру, оны қоғамдық қатынастардың барлық салаларында қолдану бойынша кешенді жұмыс жүргізу, тіл мәдениетін жетілдіру;
8) коммуникативтік-тілдік кеңістікте орыс тілінің қолданылуы;
9) Қазақстанда тілдік әралуандықты сақтау;
10) ағылшын және басқа да шет тілдерін оқыту, оқытудың үштілді моделін дамыту.
Нәтижелер көрсеткіштері:
1) қазақ тілі бойынша педагог кадрларды даярлауға көзделген гранттар саны (жыл сайын 500 адам);
2)онлайн режимінде қашықтықтан қол жеткізу мүмкіндігімен ұйымдастырылған мемлекеттік тілді оқыту орталықтары оқытушыларының біліктілігін арттыруға бағытталған іс – шаралардың үлесі (2013 жылы – 20%, 2016 жылы – 50%, 2017 жылы – 65%, 2018 жылы – 75%, 2019 жылы-90%);;
3)мемлекеттік тілді оқитындар санының өсуі (2013 жылы – 30%, 2016 жылы – 70%, 2017 жылы – 80%, 2018 жылы – 90%, 2019 жылы – 100%);
4) мемлекеттік тілді В1 деңгейінде меңгерген мемлекеттік қызметшілердің үлесі (2016 жылы – 25%, 2017 жылы – 28%, 2018 жылы – 30%, 2019 жылы – 35%); "Қазтест" жүйесі бойынша айқындалатын С1 деңгейінде (2016 жылы – 5%, 2017 жылы – 8%, 2018 жылы – 9%, 2019 жылы – 10%);
5) "Қазтест" жүйесі бойынша айқындалатын мемлекеттік қызметтерді көрсететін ұйымдар қызметкерлерінің, сондай – ақ мемлекеттік тілді В1 деңгейінде (2016 жылы – 10%, 2017 жылы – 30%, 2018 жылы – 32%, 2019 жылы – 35%), С1 деңгейінде меңгерген ұлттық компаниялар мен ұлттық холдингтер қызметкерлерінің үлесі (2016 жылы – 5%, 2017 жылы – 7%, 2018 жылы – 8%, 2019 жылы-35%); 9%);
6) мемлекеттік тілді көпшіліктің қолдануына қол жеткізуге бағытталған мемлекеттік әлеуметтік тапсырыстың үлесі (жыл сайын 10%);
7)мемлекеттік БАҚ эфирінде мемлекеттік тілдегі жаңа телевизиялық жобалар санының өсуі (жыл сайын 10% - ға);
8) мемлекеттік тілде шығатын баспа БАҚ-ты қолдауға бағдарланған мемлекеттік ақпараттық тапсырыстың үлесі (жыл сайын 50%);
9) терминологиялық комиссия бекіткен терминдер саны (өсу қорытындысымен) (2016 жылы – 18000, 2017 жылы – 18000, 2018 жылы – 24000, 2019 жылы – 27000);
10)көрнекі ақпараттарда мемлекеттік тілді пайдалану дәрежесі (2013 жылы – 30%, 2016 жылы – 50%, 2017 жылы – 70%, 2018 жылы – 85%, 2019 жылы – 100%);
11)қазақ және ана тілдерін оқыту бойынша әдістемелік көмекпен қамтылған этномәдени бірлестіктері бар этностардың үлесі (2013 жылы – 20%, 2016 жылы – 60%, 2017 жылы – 75%, 2018 жылы – 85%, 2019 жылы – 100%);
12) орталықтардың жалпы санынан ағылшын және басқа да шет тілдерін оқыту бойынша қызмет көрсететін тілдерді оқыту мемлекеттік орталықтарының үлесі (2013 жылы – 50%, 2016 жылы – 75%, 2017 жылы – 85%, 2018 жылы – 86%, 2019 жылы – 87%).
Бағдарламаның негізгі бағыттары, қойылған мақсаттарға қол жеткізу жолдары және тиісті шаралар
Бірінші бағыт - мемлекеттік тілді меңгеру
Мақсаты: мемлекеттік тілді меңгеруді қамтамасыз етудің тиімді тәсілдеріне қол жеткізу
Нысаналы индикаторлар:
1)мемлекеттік тілді меңгерген тұрғындардың үлесі (2016 жылы – 80%, 2017 жылы – 83%, 2018 жылы – 85%, 2019 жылы – 90%);
2) мемлекеттік тілді В1 деңгейінде меңгерген мектеп түлектерінің үлесі (2016 жылы – 70%, 2017 жылы – 80%, 2018 жылы – 90%, 2019 жылы – 100%).
Бағдарламаның бірінші бағытын іске асыру Қазақстанның барлық азаматтарының мемлекеттік тілді меңгеру жүйесін құру жөніндегі жұмысты ұйымдастыруды көздейді. Бұл жүйенің негізін үш компонентті негіз құрайды-мемлекеттік тілді оқыту әдіснамасын жетілдіру, оқыту инфрақұрылымын кеңейту және мемлекеттік тілді меңгеру процесін ынталандыру. Бұл тәсіл бірінші бағыттың үш міндетін анықтады.
1. Мемлекеттік тілді оқыту әдіснамасын жетілдіру және стандарттау.
Мемлекеттік тілді оқыту әдіснамасын жетілдіру үшін, ең алдымен, оқытудың тиісті стандарттарын жетілдіру және үздіксіз білім беру моделін құру арқылы мемлекеттік тілді меңгеру деңгейін бағалау жүйесін енгізу көзделген.
Көпдеңгейлі стандарт тілді А1-А2 деңгейлерінде қарапайым пайдалануды, тілді В1-В2 деңгейлерінде өз бетінше пайдалануды және тілді С1-С2 деңгейлерінде сауатты пайдалануды көздеуге тиіс.
Құрылған стандартталған жүйенің негізінде мемлекеттік тілді, оның ішінде мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін оқытудың әдіснамалық негіздерін әзірлеу көзделеді.
Бұл шаралар мемлекеттік тілді бастауыш сынып оқушыларының А1 деңгейінде, орта буын оқушыларының А2 деңгейінде, мектептің жоғары сынып, сондай-ақ техникалық және кәсіптік білім беру мекемелері оқушыларының В1 деңгейінде, жоғары оқу орындары студенттерінің В2 деңгейінде, жоғары оқу орнынан кейінгі білім алу қорытындылары бойынша С1 деңгейінде меңгеруін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Сонымен қатар, тілді меңгеру әдістемесін жетілдіру және жаңғырту көзделеді. Қазақ тілі толыққанды күнделікті функционалдық және кәсіби қарым-қатынас тіліне айналуға тиіс.
Үздіксіз білім беру моделі арқылы қазақ тілін оқыту стандарты негізінде шығармашылық педагогикалық ізденістің және оқытудың жаңа әдістемелерін әзірлеудің тұрақты процесі сөзсіз қажеттілікке айналады.
Қолданыстағы заңнама талаптарына сәйкес қазақ тілі оқытушыларының біліктілігін арттыру және оқыту құрылатын жүйенің қажетті компоненттері болып табылады.
Мамандарды сапалы жоғары деңгейде оқытуды жүргізудің ұйымдастырушылық және әдіснамалық мүмкіндіктері бар ғылыми-білім беру орталықтары санының аздығына байланысты қашықтықтан оқыту нысандарын кеңінен енгізу көзделеді.
2. Мемлекеттік тілді оқытудың инфрақұрылымын дамыту. Қазақстан азаматтарының мемлекеттік тілді меңгеру жүйесінің екінші қажетті құрамдас бөлігі мемлекеттік тілді оқыту орталықтарының жұмыс істеуі болып табылады. Тілді оқытудың нақ осы мемлекеттік орталықтары оқу орындарын бітірген Қазақстанның ересек азаматтарының мемлекеттік тілді меңгеруінің инфрақұрылымдық базасына айналуға тиіс.
Стратегиялық даму жоспары, басқару құрылымы, оқу процесін ұйымдастыру, мемлекеттік тілді оқыту орталықтарының материалдық-техникалық ресурстары қажет.
Орталықтардың жұмысын бағалауды жасауға орталық тыңдаушыларының "Қазтест"бағдарламасы бойынша емтихан тапсыру нәтижелері туралы объективті деректер негіз болады.
3. Мемлекеттік тілді оқыту процесін ынталандыру. Мемлекеттік тілді оқыту процесін ынталандыру және мониторингтеу жүйесін құру алға қойылған мақсатқа қол жеткізудегі үшінші міндетті компонент болады.
Осы міндетті мемлекеттік қызметшілердің, мемлекеттік қызметтер, сондай-ақ Халыққа қызмет көрсету саласындағы қызметтер көрсететін ұйымдар қызметкерлерінің (банктер, сауда ұйымдары, қызмет көрсету саласы және басқалары) қазақ тілін меңгеру деңгейіне қойылатын ең төменгі талаптарды айқындау арқылы іске асыру көзделеді.
Бұл шара мемлекеттік қызметшілер мен мемлекеттік қызмет көрсететін ұйымдардың қызметкерлері үшін Қазақстан Республикасының ұлттық стандарты негізінде қазақ тілін оқыту жүйесін ұйымдастыруды талап етеді. Жыл сайын "Қазтест" жүйесі негізінде мемлекеттік тілді қажетті деңгейде меңгермеген мемлекеттік қызметшілер мен мемлекеттік қызмет көрсететін ұйымдардың қызметкерлерінде мемлекеттік тілді білу деңгейі анықталуы тиіс.
Әрбір ұйым ұйымдастырған мемлекеттік тілді оқыту курстары аяқталғаннан кейін қызметкерлер "Қазтест" жүйесі бойынша сертификатталған тестілеуге қатысып, білім деңгейі анықталады.
Қызметкерлердің мемлекеттік тілді білу деңгейі коммуникативтік талаптарды айқындайтын ұлттық стандарттар негізінде белгіленеді.
Тестілеу технологиясы диагностикалық және сертификатталған тестілеуден тұрады.
Білім беру жүйесінің барлық сатыларында мемлекеттік тілді білу деңгейін бағалау жүйесін жетілдіру мәселесін пысықтау көзделеді. Қазақ тілі білім алушыларды қорытынды аттестаттаудың қажетті және міндетті компоненті болуы тиіс.
Қазақ тілін үйренуге мүдделі барлық тұлғаларға кеңінен мемлекеттік қолдау көрсету көзделген. Осындай шаралардың ішінде: мемлекеттік тілді оқыту орталықтары жанынан білім беру деңгейлері бойынша тегін курстар ұйымдастыру, сондай-ақ осы жұмысқа мемлекеттік-жекешелік әріптестік әдісін тарту.
Сондай-ақ оқытудың инновациялық нысандары мен әдістемелерін әзірлеу арқылы қазақ тілін қашықтықтан оқытуды кеңінен енгізу көзделеді.
Шетелдегі қазақ диаспорасының өкілдеріне ана тілін үйренуде саяси-дипломатиялық, әдістемелік және ұйымдастырушылық қолдау көрсетілетін болады. Сондай-ақ отандастар проблемалары бойынша талдау және зерттеу жұмыстары жүйесін ұйымдастыру көзделеді.
Нәтижелер көрсеткіштері:
1) қазақ тілі бойынша педагог кадрларды даярлауға көзделген гранттар саны (жыл сайын 500 адам);
2)онлайн режимінде қашықтықтан қол жеткізу мүмкіндігімен ұйымдастырылған мемлекеттік тілді оқыту орталықтары оқытушыларының біліктілігін арттыруға бағытталған іс – шаралардың үлесі (2013 жылы – 20%, 2016 жылы – 50%, 2017 жылы – 65%, 2018 жылы – 75%, 2019 жылы-90%);;
3)мемлекеттік тілді оқитындар санының өсуі (2013 жылы – 30%, 2016 жылы – 70%, 2017 жылы – 80%, 2018 жылы – 90%, 2019 жылы-100%);
4) "Қазтест" жүйесі бойынша айқындалатын мемлекеттік тілді В1 деңгейінде (2016 жылы – 25%, 2017 жылы – 28%, 2018 жылы – 30%, 2019 жылы – 35%), С1 деңгейінде меңгерген мемлекеттік қызметшілердің үлесі (2016 жылы – 5%, 2017 жылы – 8%, 2018 жылы – 9%, 2019 жылы – 10%);;
5) Мемлекеттік қызметтерді көрсететін ұйымдар қызметкерлерінің, сондай – ақ мемлекеттік тілді В1 деңгейінде (2016 жылы – 10%, 2017 жылы – 30%, 2018 жылы – 32%, 2019 жылы – 35%), "Қазтест" жүйесі бойынша айқындалатын С1 деңгейінде меңгерген ұлттық компаниялар мен ұлттық холдингтер қызметкерлерінің үлесі (2016 жылы – 5%, 2017 жылы – 7%, 2018 жылы – 8%, 2019 жылы-9%);%).
Екінші бағыт – насихаттау және мемлекеттік тілдің қолдану аясын кеңейту
Мақсаты: "мемлекеттік тілді көпшіліктің кеңінен қолдануына қол жеткізу"
Нысаналы индикаторлар:
1) мемлекеттік бұқаралық ақпарат құралдарындағы қазақтілді контенттің үлесі (2017 жылы – 70%, 2018 жылы – 71%, 2019 жылы – 72%).
Екінші мақсатқа қол жеткізу алгоритмі мемлекеттік тілдің беделін арттыру және қолданылу аясын кеңейту жөніндегі жұмысты жүзеге асыруды көздейді.
1. Азаматтық қоғам институттары мен бұқаралық ақпарат құралдарында мемлекеттік тілді кеңінен қолдану.
Бұл міндетті іске асыруға қоғамдық санада мемлекеттік тілде сөйлеушінің беделді бейнесін қалыптастыру және орнықтыру арқылы қол жеткізіледі. Бұл бағыттағы негізгі рөл PR-технологиялар құралдарына беріледі. Бұл үшін мемлекеттік тілді көпшіліктің қолдануына қол жеткізу және насихаттау жөніндегі арнайы жұмысты ұйымдастыру көзделеді.
Нысаналы аудиториялардың негізгі ерекшеліктерін ескере отырып, әртүрлі позитивті бейнелер мен модельдерді әзірлеу негізінде мемлекеттік тілде сөйлеушінің беделді бейнесін қалыптастыру жөніндегі жұмысқа табысты, мәртебелі адамдарды, оның ішінде мемлекеттік және басқа да тілдерді білетін этнос өкілдерін тарту көзделеді.
Жұмыстың осы блогы Мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс тетігі және мемлекеттік ақпараттық тапсырыс негізінде бұқаралық ақпарат құралдары арқылы мемлекеттік тілде сөйлеушінің беделді бейнесін қалыптастыру процесіне үкіметтік емес сектордың шығармашылық әлеуетін тартуды талап етеді.
Жоспарланып отырған шаралар қатарында Интернетті қоса алғанда, БАҚ – тың барлық түрлерінде мемлекеттік тілді көпшіліктің қолдануына қол жеткізетін оң бейнелерді медиалық ротациялау, көпшілікке арналған мерзімді басылымдарды мемлекеттік тілде шығаруды қамтамасыз ету, негізгі нысаналы аудиториялар үшін көрнекі және имидждік өнімдер, көрнекі үгіт құралдарын шығара отырып, PR-іс-шаралар кешенін ұйымдастыру бар.
Қажетті ұсынылады, сондай-ақ жұмысқа тарту бойынша насихаттау, мемлекеттік тілдің қолдану әдістері мемлекеттік-жеке меншік әріптестік арқылы бірлескен акцияларды жүзеге асыру.
Мемлекеттік тілді отбасы құндылығы ретінде танымал ету осы жүйенің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Қазақ тілінде сөйлейтін танымал отбасыларды, оның ішінде этностар мен шетел диаспорасының өкілдерін PR-жұмысқа тарту арқылы мемлекеттік тілді отбасы ішіндегі қарым-қатынас тілі ретінде танымал ету жөніндегі кең ауқымды науқан ұйымдастыру көзделеді.
Сонымен қатар, қоғамдық пікір көшбасшыларын: ақпараттық және қоғамдық компанияларды, ірі қоғамдық қозғалыстарды, акциялар мен жобаларды тарта отырып, ақпараттық-идеологиялық сипаттағы шаралар кешенін ұйымдастыру талап етіледі.
Қоғамдық пікірді қалыптастыру жөніндегі жұмыстың маңызды элементтерінің бірі мемлекеттік тілді қолдану мәселелеріндегі жағымсыз таптаурындарды бейтараптандыру көзделеді.
Осы бағыттағы жұмыс мемлекеттік тілді қолдану және қолдану саласындағы жағымсыз таптаурындарды алдын ала анықтау бойынша зерттеу-талдау қызметін жүргізу, қажетті шаралар кешенін айқындау арқылы құрылатын болады.
Үкіметтік емес сектор мен масс-медиа әлеуеті мемлекеттік тілді қолдану саласындағы жағымсыз аспектілерді қоғамдық айыптау тетіктерін қалыптастыру жөніндегі жұмыстың негізгі ресурсына айналуға тиіс.
2. Мемлекеттік тілге сұранысты арттыру.
Қойылған мақсатқа қол жеткізудегі екінші міндет мемлекеттік тілдің қолданылу аясын кеңейту, қоғамның тыныс-тіршілігінің барлық салаларына кірігу болып табылады.
Осы бағытта мемлекеттік тілде хабар тарататын жаңа телевизиялық арналар құру арқылы тілдік ортаны қалыптастырудағы БАҚ-тың рөлін күшейтуге баса назар аударылды. Бұл тұрғыда цифрлық телерадио хабарларын таратуды енгізу арқылы ерекше мүмкіндіктер ашылады.
Сондай-ақ, балалар мен жастарға арналған қазақ тіліндегі контентті кеңейту, арнайы оқыту бағдарламаларын, фильмдерді жасау арқылы мемлекеттік тілді оқыту процесін ұйымдастыруда медиа саланың әлеуетін белсенді пайдалану көзделген.
Қазақ тіліндегі интернет-ресурстарды мемлекеттік қолдау жүйесі арқылы қазақ тілді БАҚ-қа жүйелі қолдау көрсету де маңызды аспект болып табылады.
Қоғамның тіл мәдениетін тікелей қалыптастыратын адамдар ретінде БАҚ қызметкерлеріне қойылатын міндетті тілдік біліктілік талаптарын енгізуге ерекше рөл беріледі.
Сонымен бірге, осы бағытта мемлекеттік тілді ғылым, заңнамалық актілер және жаңа технологиялар тілі ретінде дамыту жөніндегі шаралар көзделеді.
Осы аспектіде дәстүрлі және инновациялық тәсілдер негізінде өзіндік ғылыми-технологиялық тілдік базаны белсенді дамыту аса өзекті болып табылады.
Энциклопедияларды, ғылыми-публицистикалық, іскерлік, көркем және басқа да әдебиеттерді түпнұсқа тілінен қазақ тіліне аударуды ұйымдастыру және жаппай таралыммен шығару мемлекеттік тілдің қазіргі қолданбалы ғылымның тілі ретіндегі рөлін барынша күшейтуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, "электрондық үкімет" шеңберінде электрондық қызметтер көрсетудің барлық деңгейлерінде қазақ тілінің қолданылуын жандандыру көзделеді.
Сонымен қатар, халықаралық коммуникациялар, демалыс және ойын-сауық саласында қазақ тілінің қолданылуын кеңейту көзделген.
Мәдениет мекемелерінің репертуарларын қазақ тіліндегі жаңа контентпен толықтыру қажеттілігі мемлекеттік тілде, оның ішінде балалар мен жасөспірімдер аудиториясына бағдарланған жаңа қойылымдар мен жобаларды жасауға шығармашылық әлеуетті ынталандыру жөніндегі конкурстық іс-шараларды ұйымдастыру және өткізу міндетін айқындады.
Бұқаралық мәдени, спорттық және өзге де қоғамдық іс-шараларды өткізу кезінде мемлекеттік тілді кеңінен қолдану сөзсіз қажеттілікке айналуға тиіс.
Халықаралық кездесулер өткізу, шарттарды, келісімдерді және өзге де халықаралық актілерді ресімдеу кезінде мемлекеттік тіл негізгі тіл болуға тиіс.
Этнотуристік іс-шараларды (мәдени-этнографиялық ескерткіштерге бару, скаутинг, балалар этнотурлары мен жазғы этнолагерьлер) ұйымдастыру кезінде мемлекеттік тілдің әлеуетін пайдалануды жандандыру аса өзекті болып отыр.
Нәтижелер көрсеткіштері:
1)мемлекеттік тілді көпшіліктің қолдануына қол жеткізуге бағытталған мемлекеттік әлеуметтік тапсырыстың үлесі (Мемлекеттік әлеуметтік тапсырысты іске асыруға бөлінетін қаражаттың жалпы көлемінің 10%);
2)мемлекеттік БАҚ эфирінде мемлекеттік тілдегі жаңа телевизиялық жобалар санының өсуі (жыл сайын телевизиялық жобалардың жалпы санынан 10% - ға);
3) мемлекеттік тілде шығатын баспа БАҚ-ты қолдауға бағдарланған мемлекеттік ақпараттық тапсырыстың үлесі (жыл сайын 50%).
Үшінші бағыт – қазақстандықтардың тіл мәдениетінің деңгейін арттыру
Мақсаты: "дамыған тіл мәдениеті интеллектуалды ұлттың әлеуметтік-мәдени байлығының элементі ретінде"
Нысаналы индикаторлар:
1)қазақ тілінің реттелген терминологиялық қорының үлесі (2013 жылы – 20%, 2016 жылы – 60%, 2017 жылы – 75%, 2018 жылы – 90%, 2019 жылы – 100%);
2) шешім қабылдау процесін талқылауға ашықтық және қоғамдық қолжетімділік қағидаттарын сақтау бөлігінде ономастикалық комиссиялардың жұмысына халықтың қанағаттану дәрежесі (2013 жылы – 60%, 2016 жылы – 75%, 2017 жылы – 80%, 2018 жылы – 81%, 2019 жылы – 82%).
1. Қазақ тілінің лексикалық қорын жетілдіру және жүйелеу.
Бұл міндетті іске асыру ең алдымен әкімшілік-аумақтық бірліктердің атауларын жүйелеуді қамтамасыз етуді көздейді.
Ономастика саласындағы жұмысты жетілдіру ономастика жұмыстарын жүргізу кезінде ашықтық, қоғамдық пікірді ескеру, шешім қабылдау процесіне азаматтық қоғам институттарын және бұқаралық ақпарат құралдарын кеңінен тарту қағидаттарын енгізуді көздейді.
Бұған қол жеткізу үшін ономастика саласындағы нормативтік құқықтық базаны пысықтау, сондай-ақ географиялық объектілердің атауларын мемлекеттік тілде жазу және орыс және басқа да тілдерде транслитерациялау қағидаларын әзірлеу талап етіледі.
Антропонимикалық атаулар мен көрнекі ақпаратты сәйкестендіруді жүзеге асыру мемлекеттік тілде антропонимикалық белгілерді сәйкестендіру және жазу жөніндегі бірыңғай талаптарды әзірлеуді, сондай-ақ көрнекі ақпаратты көркем ресімдеу саласындағы нормативтік құқықтық базаны жетілдіруді талап етеді.
Терминологиялық лексиканы біріздендіру, терминологиялық қорды толықтыру жөніндегі міндет аса өзекті болып табылады.
Қазақ терминологиясын жүйелеу жөніндегі жаңа талаптарды әзірлеу, терминдерді және атауларды негізгі қағидаларға, қазақ тілінің жазбаша нормаларына сәйкес ретке келтіру жұмыстары қажетті шаралар қатарына жатады.
Бұл жұмыс әлемдік тәжірибені, туысқандық тілдердің үлгілерін, халықаралық терминдерді және терминологиялық атауларды пайдалану арқылы, сондай-ақ жаңадан бекітілген терминдерді бұқаралық ақпарат құралдарында пайдалану жиілігіне тұрақты мониторинг жүргізу кезінде жүргізілуге тиіс.
Терминологиялық қорды жаңа терминдермен жаңарту тілдік тарихи мұраны қайта жаңғыртуды, сондай-ақ терминтану мен терминография бойынша арнайы жұмыс жүргізуді талап етеді.
Сондай-ақ, халықаралық терминдерді қазақ тіліне аудару әдістерін қайта қарау, терминдер мен ұғымдарды аудару әдістерін әзірлеу, сондай-ақ жалпы қабылданған Халықаралық аналогтардың сәйкестігі тұрғысынан жұмыстар жүргізу талап етіледі. Осыған байланысты халықаралық терминдерді қабылдау принциптерін әзірлеу көзделген.
Сонымен қатар салалық терминологияның бірыңғай электрондық базасын және қазақ терминологиясының жалпы қорын веб-сайттар мен порталдарда құру және орналастыру көзделеді.
Сондай-ақ тілдің лексикалық және грамматикалық құрылысын сипаттайтын, сондай-ақ үздіксіз тілдік өзгерістер процестерін тіркейтін жүйе құру қажеттілігі де аса өзекті болып табылады.
2. Қазақ тілі әліпбиін латын графикасына көшіру, оны қоғамдық қатынастардың барлық салаларында қолдану, тіл мәдениетін жетілдіру бойынша кешенді жұмыстар жүргізу.
Қазақ тілі әліпбиін латын графикасына көшіру, оны қоғамдық қатынастардың барлық салаларында қолдану бойынша кешенді жұмыстар жүргізу.
Қоғамдық пікірді қалыптастыру мақсатында осы бағытта қазақ тілінің фонологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, қазақ тілі әліпбиін латын графикасына көшіру жөнінде түсіндіру жұмыстарын жүргізу, қазақ тілінің орфографиясын жетілдіру жөніндегі шараларды қолдану, азаматтардың жаңа әліпбиді үйренуі жөніндегі материалдарды дайындау, олардың жалпыға қол жетімділігін қамтамасыз ету көзделген.
Бұдан басқа, қазақ тілі әліпбиін латын графикасына көшіру процесінде кириллицаға негізделген қазақ халқының бай мәдени мұрасын болашақ ұрпақ үшін сақтау қажет. Болашақта кириллицада басылып шыққан көркем әдебиет, халық өнері, тарих, әлемдік әдебиет туындылары қазақ тіліне аударылып, энциклопедиялар латын графикасымен қайта басылуы қажет.
Теле - және радиоарналарда, мерзімді баспа басылымдарында қазақ әліпбиін латын графикасына көшіруге арналған тақырыптық айдарлар мен бағдарламалар ашуды ұйымдастыру қажет.
Латын графикасын зерделеу үшін сөздіктер, емле ережелері, тілашарлар басып шығаруды қамтамасыз ету, инновациялық IT-технологияларды қолдана отырып, балалар мен ересектерге арналған онлайн-қосымшалар, электрондық нұсқалардағы оқу курстарын әзірлеу қажет.
Латын графикасын оқытатын оқытушы-мамандарды даярлау, ересек тұрғындарға арналған курстарды үйлестіру қажет.
Қазақстандықтардың тіл мәдениетінің деңгейін арттырудың қажетті құрамдас бөлігі тіл мәдениетін дамыту болуы тиіс.
Айтыстарды, мүшәйраларды, дебаттық турнирлер мен жыраулар мен жыршылар конкурстарын ұйымдастыру және өткізу осы бағыттағы негізгі шаралар болады.
Қазақ жазуын одан әрі жетілдіру сауаттылықты арттыруға бағытталған конкурстық іс-шаралар кешенін ұйымдастыру және өткізу арқылы көзделеді. Сонымен бірге, мемлекеттік тілді дамыту мәселелерін жария ететін мерзімді баспасөз басылымдарын мемлекеттік қолдау талап етіледі.
Сонымен қатар, ақпараттық-анықтамалық электрондық тілдік қызметті құру және дамыту, мемлекеттік тілде іскерлік ресми жазу дағдыларына, оның ішінде элективті, қосымша курстарды ұйымдастыру арқылы оқыту жүйесін ұйымдастыру жоспарланып отыр.
Үйлесімді тілдік ортаны сақтау-тіл мәдениетін жетілдіру міндеттерінің бірі. Жұртшылықты, мәдениет және өнер қайраткерлерін, БАҚ – ты кеңінен тарта отырып, Қазақстан халқы тілдері күнін ұйымдастыру және өткізу, түркі жазбаларына арналған іс-шаралар кешенін ұйымдастыру, сондай-ақ тіл мәдениетін насихаттауға бағытталған іс-шараларды өткізу дәстүрін жалғастыру қажет шаралар қатарында.
Нәтижелер көрсеткіштері:
1) терминологиялық комиссия бекіткен терминдер саны (өсу қорытындысымен) (2016 жылы – 18000, 2017 жылы – 18000, 2018 жылы – 24000, 2019 жылы – 27000);
2) көрнекі ақпараттарда мемлекеттік тілді пайдалану дәрежесі (2013 жылы – 30%, 2016 жылы – 50%, 2017 жылы – 70%, 2018 жылы – 85%, 2019 жылы – 100%).
Төртінші бағыт – лингвистикалық капиталды дамыту үшін қолайлы жағдайлар жасау
Мақсаты: "қазақстандықтардың лингвистикалық капиталын дамыту"
Нысаналы индикаторлар:
1)республика халқының орыс тілін меңгерген үлесі (2017 жылы – 89%, 2018 жылы – 89%, 2019 жылы-89%);
2)этномәдени бірлестіктер жанындағы қазақ және ана тілдерін оқыту курстарымен қамтылған этностардың үлесі (2013 жылы – 60%, 2016 жылы – 70%, 2017 жылы – 73%, 2018 жылы – 78%, 2019 жылы – 80%);
3)республикадағы ағылшын тілін меңгерген тұрғындардың үлесі (2013 жылы – 10%, 2016 жылы – 22%, 2017 жылы – 23%, 2018 жылы – 25%, 2019 жылы – 27%);
4) республиканың үш тілді (мемлекеттік, орыс және ағылшын) меңгерген халқының үлесі (2013 жылы – 10%, 2016 жылы – 20,5%, 2017 жылы – 22%, 2018 жылы – 24%, 2019 жылы – 25%).
1. Коммуникативтік-тілдік кеңістіктегі орыс тілінің қызметі.
Төртінші бағытты іске асыру Қазақстанның коммуникативтік-тілдік кеңістігінде орыс тілінің болуын қамтамасыз ету бойынша жүйелі жұмысты ұйымдастыруды көздейді.
Осының шеңберінде орыс тілін оқыту жүйесін одан әрі оқу-әдістемелік және зияткерлік қамтамасыз ету, сондай-ақ оқытушы кадрларды кәсіптік оқыту жөніндегі жұмыс жалғастырылатын болады.
Орыс тілінің қолданылуын ақпараттық қолдауға Қазақстанның ақпараттық кеңістігінде орыс тілінің ұсынылуын қамтамасыз ету арқылы қол жеткізілетін болады.
2. Қазақстандағы тілдік әралуандықты сақтау.
Осы міндет шеңберінде, ең алдымен, Қазақстанда тұратын этностар өкілдерін ана тіліне оқыту үшін жағдай жасау көзделеді. Бұл үшін жексенбілік мектептерге оқу-әдістемелік көмек көрсету, сондай-ақ ана тілдерін оқыту кезінде тәжірибелі педагог-тілшілерді тарту, халықаралық тәжірибе мен заманауи технологияларды пайдалану жоспарланып отыр.
Сонымен қатар, этностардың тілдерін сақтау және мәдениеттерін өзара байыту үшін қажетті жағдайларды қамтамасыз ету көзделеді. Кеңінен ақпараттық сүйемелдеу арқылы мәдени – бұқаралық іс-шараларды ұйымдастыру, этностардың тарихи және қазіргі заманғы жазбаша мұрасын сақтауды қамтамасыз ету қажетті шаралар қатарына жатады. Халықтың шығармашылық тұрғыдан іске асырылуына жәрдемдесу этностардың мәдени және шығармашылық мүмкіндіктерін одан әрі іске асыру арқылы жоспарланады.
3. Ағылшын және басқа да шет тілдерін үйрену.
Қазақстандықтардың лексикалық капиталының негізгі компоненттерінің бірі іскерлік және халықаралық қарым-қатынас құралы ретінде ағылшын тілін білу болып табылады.
Осы міндет шеңберінде шет тілдерін оқыту процесінің кең білім беру кеңістігін сақтау көзделген.
Шет тілдік мәдениетпен өзара іс-қимыл жасау мақсатында халықаралық ынтымақтастықты кеңейту үкіметаралық келісімдер шеңберінде мәдени – бұқаралық іс-шаралар-шет мемлекеттердің мәдениет күндерін, көрмелер өткізуді, көркем және деректі фильмдерді түпнұсқа тілінде көрсетуді көздейді.
Оқытудың үштілді моделін дамыту
Осы бағыт шеңберінде үштілді білім беру идеясын танымал етуге және ынталандыруға бағытталған арнайы іс-шараларды ұйымдастыру бойынша жұмыс көзделген.
Сонымен қатар мектепке дейінгі ұйымдар мен орта білім беру ұйымдарында үштілді білім беру және тәрбие қызметі үшін әдістемелік материалдарды әзірлеу және шығару көзделген.
Нысаналы топтарда үштілді білім беруді ілгерілету жөніндегі ақпараттық стратегияны іске асыру шеңберінде көрсетілген бағытты кеңінен жария ету көзделеді.
Нәтижелер көрсеткіштері:
1)қазақ және ана тілдерін оқыту бойынша әдістемелік көмекпен қамтылған этномәдени бірлестіктері бар этностардың үлесі (2013 жылы – 20%, 2016 жылы – 60%, 2017 жылы – 75%, 2018 жылы – 85%, 2019 жылы – 100%);
2) орталықтардың жалпы санынан ағылшын және басқа да шет тілдерін оқыту бойынша қызмет көрсететін тілдерді оқыту мемлекеттік орталықтарының үлесі (2013 жылы – 50%, 2016 жылы – 75%, 2017 жылы – 85%, 2018 жылы – 86%, 2019 жылы – 87%).
Бағдарламаны іске асыру кезеңдері
Бағдарламаны іске асыру үш кезеңде жүзеге асырылады.
Бірінші кезеңде (2011-2013 жылдар) тілдерді одан әрі дамыту мен қолданудың нормативтік-құқықтық және әдіснамалық базасын жетілдіруге бағытталған шаралар кешені өткізілді.
Осылайша, бірінші кезең шеңберінде мемлекеттік тілді оқыту стандарттарын жетілдіру бойынша жұмыс жүзеге асырылды, қазақ тілін оқыту орталықтарын аккредиттеу әдістемесі әзірленді.
Сонымен қатар, әкімшілік-аумақтық бірліктердің атауларын жүйелеуді қамтамасыз ету бойынша ономастика саласында, терминологиялық лексиканы біріздендіру жөніндегі терминология саласында, сондай-ақ антропонимикалық атаулар мен көрнекі ақпаратты сәйкестендіруді жүзеге асыру бойынша антропонимика саласында нормативтік құқықтық база жетілдірілді.
Сонымен бірге құқықтық олқылықтарды жою және тіл туралы заңнаманы бұзғаны үшін жауапкершілікті қатаңдату бөлігінде нормативтік құқықтық база жетілдірілді.
Осы кезеңде мемлекеттік тілді көпшіліктің кеңінен қолдануына қол жеткізу, Қазақстанда тұратын этностардың тілдерін оқып-үйрену мен сақтау үшін қолайлы жағдайлар жасау жөніндегі ұйымдастырушылық-практикалық шаралар кешені, сондай-ақ нәтижелердің тиімділігіне мониторинг жүргізу жүйесі енгізілді.
Екінші кезең (2014-2016 жылдар) шеңберінде мемлекеттік тілді оқыту мен қолдану, сондай-ақ тілдік әралуандықты сақтау саласында жаңа стандарттарды, технологиялар мен әдістерді енгізу жөніндегі практикалық шаралар кешені іске асырылды.
Сондай-ақ мемлекеттік тілді меңгеруді ынталандыру жүйесін құру жөніндегі жұмыс ұйымдастырылды: Мемлекеттік қызметшілер, халыққа қызмет көрсету және мемлекеттік қызметтер көрсету саласының қызметкерлері үшін мемлекеттік тілді меңгеру жөніндегі міндетті ең төменгі талаптарды енгізу. Сонымен қатар, мемлекеттік тілді көпшіліктің кеңінен қолдануына қол жеткізу жөніндегі жұмыс жалғасуда.
Әзірленген нормативтік құқықтық база негізінде қазақ тілінің терминологиялық қорын ретке келтіру, ономастикалық кеңістікті жүйелеуді қамтамасыз ету бойынша жұмыс жүргізілді.
Үшінші кезең (2017-2019 жылдар)
Мемлекеттік тілді оқытудың ұлттық стандарттарына сәйкес қазақ тілін оқыту әдістемесін одан әрі жетілдіру, мемлекеттік тілді әлеуметтік-коммуникативтік кеңістікте жеткілікті түрде қолдану, оның мәртебесін арттыру, қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру жөніндегі ақпараттық-түсіндіру жұмысы саласында мемлекет пен азаматтық қоғамның қызметін күшейту, қазақ тілінің латын графикасындағы оқу-әдістемелік құралдарының базасын қалыптастыруды іске асыру, сондай-ақ қазақ тіліндегі әдеби және басқа да туындыларды қайта басып шығару жүзеге асырылатын болады., кириллицада шығарылған.
Сонымен қатар, қоғамдық өмірдің барлық салаларында мемлекеттік тілге қажеттілік дәрежесіне, басқа тілдердің тұғырын одан әрі сақтау кезінде оны тиісінше қолдану сапасы мен меңгеру деңгейіне жүйелі мониторинг жүргізу көзделеді.
Ономастика, терминология, мемлекеттік тілді көпшіліктің қолдануына қол жеткізу саласында, сондай-ақ үйлесімді тілдік ортаны сақтау жөніндегі жұмыс жалғасатын болады.
Қажетті ресурстар
2011-2019 жылдарға арналған Бағдарламаны іске асыруға республикалық және жергілікті бюджеттердің қаражаты, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамасында тыйым салынбаған басқа да қаражат бағытталатын болады. Бағдарламаның бірінші кезеңін іске асыруға мемлекеттік бюджеттен жалпы шығындар 19134,9 млн.теңгені құрады. Бағдарламаның екінші кезеңін іске асыруға мемлекеттік бюджеттен жалпы шығындар 9 702,1 млн.теңгені құрады.
Бағдарламаның үшінші кезеңін іске асырудың жалпы шығындары мемлекеттік бюджеттен 7264,5 млн. теңгені құрайды.
Қосымша
мемлекеттік бағдарламаға
"тілдерді қолдану мен дамытудың
Қазақстан Республикасына
2011 - 2019 жылдарға арналған
Іс-шаралар жоспары
дамытудың мемлекеттік бағдарламасын іске асыру жөніндегі 2017 - 2019 жылдарға арналған
Қазақстан Республикасында Тілдерді қолдану мен дамытудың 2011 - 2019 жылдарға арналған
* Бюджеттің барлық деңгейлері бойынша шығыстар көлемі Қазақстан Республикасының Республикалық бюджет туралы Заңына және мәслихаттардың тиісті жылға арналған жергілікті бюджет туралы шешімдеріне сәйкес айқындалатын (нақтыланатын) болады.
Ескерту: аббревиатуралардың толық жазылуы:
РБ
–
республикалық бюджетке
ЖБ
–
жергілікті бюджет
МО
–
мемлекеттік органдар
ЖАО
–
жергілікті атқарушы органдар
ЦИО
–
орталық атқарушы органдар
ХҒС
–
Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі
ҰЭМ
–
Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі
БҒМ
–
Білім және ғылым министрлігі Қазақстан Республикасы
МИК
–
Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникациялар министрлігі
СІМ
–
Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі
МДРГО
–
Қазақстан Республикасы Дін істері және азаматтық қоғам министрлігі
АШМ
–
Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі
"Нұр Отан" партиясы
–
"Нұр Отан "партиясы"қоғамдық бірлестігі
ФРГЯ
–
"Мемлекеттік тілді дамыту қоры"корпоративтік қоры" қоғамдық бірлестігі
НК
–
ұлттық компаниялар
ҮЕҰ
–
үкіметтік емес ұйымдар
БАҚ
–
бұқаралық ақпарат құралдары