Жергілікті өзін-өзі басқару

Қазақстан Республикасында жергілікті өзін-өзі басқаруды енгізу жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту Тұжырымдамасына сәйкес екі кезеңде жүзеге асырылады.

Бірінші кезең шеңберінде ауыл әкімдерін сайлауды өткізу тәртібі, жергілікті қоғамдастық жиыны мен жиналысының қызметі, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының кіріс көздері айқындалды.

Екінші кезең шеңберінде 2018 жылғы 1 қаңтардан бастап халқының саны 2000 адамнан асатын аудандық маңызы бар қалалар, ауылдар, кенттер және ауылдық округтер (бұдан әрі — ауылдық округтер) деңгейінде дербес бюджет енгізілді, ол бюджеттің төртінші деңгейі ретінде айқындалды, біздің ауданда Успен ауылдық округі бюджеттің IV деңгейіне өтті.

2020 жылдан бастап бюджеттің IV деңгейі ауданның қалған алты ауылдық округінде енгізілді.

 Жергілікті өзін-өзі басқару бюджеті берілген салықтың 5 түрі (жеке тұлғалардың төлем көзінен салық салынбайтын жеке табыс салығы; жеке тұлғалардың мүлкіне салынатын салық; жер салығы; жеке тұлғалар мен заңды тұлғалардың көлік құралдарына салынатын салық), салықтық емес түсімдер (айыппұлдар, коммуналдық меншіктен түсетін кірістер, ерікті жарналар және т.б.) және аудандық бюджеттен түсетін түсімдер есебінен қалыптастырылады.

Осылайша, жергілікті тұрғындар төлейтін салықтар ауылдық округте қалады.

Ауданнан жергілікті салықтар мен трансферттер ЖӨБ бюджетіне тікелей түседі. Олар шығындардың негізін құрайды. Салықтарды тікелей өз бюджетіне есептеу кіріс бөлігін ұлғайту факторына айналды.

  ЖӨБ бюджетінің төртінші деңгейін енгізу ауылдық округтердің қаржылық мүмкіндіктерін кеңейтуге, жергілікті маңызы бар мәселелерді шешудегі халықтың рөлін күшейтуге, ауылдық округтер әкімдері аппараттарының жауапкершілігі мен құзыреттілік деңгейін арттыруға, ауылдық округтердің қаржылық негізін нығайтуға, бюджет қаражатын халықтың мүдделеріне тиімді бөлуге және ауылдағы адамдардың өмір сүру сапасын арттыруға мүмкіндік берді.

Ауданда 2020 жылғы ағымдағы ахуалды талдау төртінші деңгейді енгізудің оң тараптарымен қатар жергілікті өзін-өзі басқаруды дамытуды тежейтін бірқатар проблемалар бар екенін көрсетті. Халықтың жиындары мен жиналыстарының рөлін күшейту бойынша ұсынылған шараларға қарамастан, олар әзірге тек талқылап қана қоймай, жергілікті маңызы бар мәселелерді шешпейді. Олардың шешімдері тек ұсынымдық сипатқа ие, өйткені олардың әкімдер үшін міндетті күші жоқ.

   Әкім шешім қабылдайды және ауылдық округтің дамуына жауапты, бұл ретте ол маңызды шешімдерді жергілікті қоғамдастық өкілдеріне алдын ала түсіндіруге және олардың пікірлерін тыңдауға міндетті.

Ауылдық округ әкімдеріне тиісті аумақтағы жер учаскелерінің мақсатты пайдаланылуын, абаттандыру, көгалдандыру қағидаларының сақталуын және басқа да мәселелерді бақылау бойынша өкілеттіктер берілді.

Жалпы, әкім өз деңгейінде билік өкілеттігі бар ең маңызды лауазымды тұлға болып қала береді.

Әкім аппаратына әкімнің қызметін қамтамасыз ететін атқарушы органның функциялары жүктелген.

 Ауылдық округтер деңгейінде өкілді органның жоқтығын ескере отырып, ЖӨБ бюджетін бекітуді және нақтылауды жергілікті қоғамдастық жиналысында оны талқылағаннан кейін аудандық мәслихат жүзеге асырады (Проблемалық мәселе жергілікті бюджеттер туралы мәслихат шешімінің жобасын келісу мен тіркеудің ұзақтығы болып отыр), ал атқарылуы ауылдық округ әкімінің аппаратына жүктеледі, осыған байланысты жергілікті қоғамдастықтың шешім қабылдау жөніндегі өкілеттіктерін беру арқылы олардың рөлін заңнамалық түрде күшейту қажет, ауылдық округ әкімдерінің коммуналдық меншікті пайдалану, қаржы қаражатын бөлу, жергілікті өзін-өзі басқару органдары арқылы халыққа жергілікті маңызы бар мәселелерді дербес және жауапты шешуге нақты мүмкіндік беру, жергілікті билік органдарының жұмысына қоғамдық бақылауды күшейту, жергілікті билік органдарының жұмысына қоғамдық бақылауды күшейту, азаматтардың жергілікті жерлердегі жағдайға әсері.

 Бюджеттің кіріс бөлігін қалыптастыру кезінде салық салу объектілерін толық қамту және бюджеттің төртінші деңгейіне салық төлеуді бақылау үшін қажетті уәкілетті органдардың деректер базасына қол жетімділік жоқ, негізінен бұл көлік құралдарының базасы.

Жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту процесі заңнамалық базаның өзгеруін және жергілікті қоғамдастықтың азаматтық белсенділігінің нақты өсуін болжайды.