Патенттік құқық: өнертабыстарды қорғау

Патенттік құқық - өнертабыстар мен инновациялық шешімдерді қорғауды реттейтін зияткерлік меншіктің маңызды саласы. Патенттік құқықтың негізгі мақсаты-өнертапқыштың мүдделерін қорғау, оған өзінің шығармашылық еңбегін пайдалануға айрықша құқық беру және ғылымның, техниканың және экономиканың дамуын ынталандыру. Патент өнертабыстың қолданылуын бақылауға, оны иесінің келісімінсіз үшінші тұлғаларға пайдалануға тыйым салуға және өз жұмысының нәтижелерінен экономикалық пайда алуға құқық береді.

Патенттік құқық тарихы

Өнертабыстарды қорғайтын алғашқы заңдар Еуропада XV-XVI ғасырларда пайда болды. Англияда 1623 жылы өнертапқыштарға айрықша құқықтар беруді реттейтін «монополиялар туралы Заң» қабылданды. Уақыт өте келе патенттік жүйе дамып, басқа елдерге таралып, халықаралық сипатқа ие болды. Патенттерді халықаралық тану өнертабыстарды бір елден тыс жерлерде қорғауға мүмкіндік берді, бұл әсіресе жаһандану мен технологияның дамуы жағдайында маңызды.

Патент ұғымы

Патент – бұл өнертапқыштың өз өнертабысын ерекше пайдалану құқығын растайтын ресми құжат. Патент өнертабысты белгілі бір уақыт ішінде иесінің рұқсатынсыз ешкім пайдалана алмайтындығына кепілдік бере отырып, құқықтық қорғауды қамтамасыз етеді. Әдетте патенттің жарамдылық мерзімі заңңама мен өнертабыс түріне байланысты 10 жылдан 20 жылға дейін беріледі.

Патент қорғай алады:

          -техникалық құрылғылар;

          -өнеркәсіптік үлгілер;

          -пайдалы модельдер;

          -өндірістің жаңа тәсілдері мен технологиялары

Патент иеленушінің құқықтары мен міндеттері

Патент иесі өзінің өнертабысын пайдалануға айрықша құқық алады, соның ішінде:

1.Өнертабысты өз бетінше пайдалану мүмкіндігі;
2.Басқа тұлғаларға пайдалану құқығын сату немесе тапсыру;
3.Өнертабысты үшінші тұлғалардың келісімінсіз пайдалануға тыйым салу;
Сонымен бірге патент иесі міндетті:

-жұртшылық үшін патент туралы мәліметтерді жариялау;

-өнертабысты пайдалану кезінде заңдарды сақтау;

-құқықтарды теріс пайдаланудың ғылыми-техникалық прогресіне кедергі келтірмеу.

Патенттеу процесі бірнеше кезеңнен тұрады:

-Ұлттық патенттік ведомствоға өтінім беру;

-Өнертабыстың жаңалығын, өнеркәсіптік қолданылуын жәнеөзіндік ерекшелегін сараптау;

-Патент беру және оны тіркеу;

Патент туралы мәліметтерді жариялау.

Ұлттық зияткерлік меншік институты қарайды.

Сараптама өнертабыстың жаңа, түпнұсқа және өнеркәсіптік немесе ғылыми қолдану үшін пайдалы болуын қамтамасыз етеді.

Патенттердің мысалдары

Әлемде миллондаған патенттер тіркелген. Белгілі мысалдардың қатарына мыналар жатады:

-Александр Беллдің телефоны;

-Томас Эдисонның электр шамы;

-вакциналарды қоса алғанда, заманауи медицианалық технологиялар;

-компьютерлер, бағдарламалық қамтамасық ету және олрдың жұмысы;

ҚР-да маңызды өнертабыстар тіркелген: жаңа ауыл шаруашылығы машиналары, суды тазарту жүйелері және экологиялық таза технологиялар. Бұл патенттер өнеркәсіпті дамытуға және ғылыми зерттеулерді ынталандыруға көмектеседі.

Халықаралық ынтымақтастық

Патенттік құқық бір елдің шеңберінен шығады. Халықаралық келісімдер өнертабыстарды жаһандық деңгейде қорғауды қамтамасыз етеді. Негізгі халықаралық:

-Өнеркәсіптік меншікті қорғау жөніндегі Париж конвенциясы;

-Патенттік кооперация туралы шарт (РСТ).

Бұл келісімдер өнертапқыштарға бірден бірнеше елдерде өтініш беруге мүмкіндік береді, уақыт пен ресурстарды үнемдеу, сондай-ақ олардың инновацияларын заңды қорғауды қамтамасыз ету.

Қазіргі қиындықтар

Бүгінгі таңда Патенттік құқық жаңа қиындықтарға тап болады:

-технологияның жылдам өзгеруі, әсіресе IT және биотехнологияда;

-бағдарламалар мен дерекқорларды қоса алғанда, цифрлық өнімдерді қорғау;

-интернетте және халықаралық нарықтарда патенттік құқықтарды бұзу;

-елдер арасындағы заңнаманы және ынтымақтастықты жаңарту қажеттілігі.

 

Патенттік құқық зияткерлік меншікті қорғаудың маңызды құралы болып табылады. Ол ғылыми және техникалық әзірлемелерді ынталандырады, өнертапқыштардың мүдделерін қорғайды және экономика мен инновациялардың дамуына ықпал етеді. Прогресс пен технологиялық дамуға ұмтылатын әрбір ел үшін тиімді Патенттік құқық жүйесі қажет.

 

Павлодар облысының Әділет департаменті