Страницы

Статья

Сабақтас құқықтар субъектілері. Орындаушының құқығы және сабақтас құқықтарды өндірушінің құқығы.

Көршілес құқықтар - бұл орындаушыларға, фонограмма жасаушыларға және хабар тарату немесе кабельдік хабар тарату ұйымдарына берілген айрықша құқықтар. Сабақтас құқықтардың негізгі мазмұны үшінші тұлғалардың фонограмма, радио және теледидар бағдарламаларын, сондай-ақ орындаушылардың шығармашылық нәтижелерін пайдалануы үшін не орындаушыны орындаушы, не дыбыстық жазбаны шығарған ұйымдар, не радио мен теледидар ұйымдарының келісімі қажет. Сабақтас құқықтардың мақсаты - көпшілікке қол жетімді туындыларды жасауға үлес қосатын нақты жеке және заңды тұлғалардың заңды мүдделерін қорғау. Соның бір мысалы - әнші немесе музыкант композитордың шығармасын көпшілікке орындай алады. Осы сабақтас құқықтардың жалпы мақсаты - туындыны көпшілікке ұсыну процесінде айтарлықтай шығармашылық, техникалық немесе ұйымдастырушылық шеберлікті қосатын адамдардың немесе ұйымдардың заңды мүдделерін қорғау.
Ағылшын тілінен көршілес құқықтар сөзбе-сөз көрші немесе туыстық деп аударылатын болады. Қазақстан Республикасының аумағында тұңғыш рет сабақтас құқықтар Азаматтық заңнама негіздерін енгізумен қорғала бастады. Өнер. Осы ереженің 141 және 142-ші тармақтарында суретшілердің, сахна режиссерлері мен дирижерлардың ат қоюға, қойылымды және спектакльді бұрмалаушылықтан қорғау құқығына, туындыны және спектакльді жүзеге асыруға немесе пайдалануға құқық беруге құқылы екендігі алғаш рет танылды, және сыйақы алу құқығы. Орындауды жазу, спектакльді эфирге шығару және басқа пайдалану тек орындаушының келісімімен ғана жүзеге асырылуы мүмкін. Бұрын қолданыста болған Қазақ КСР Азаматтық кодексімен салыстырғанда, бұл осы нақты, туынды құқықтарды қорғауда үлкен жетістік болды. Осы принципті шешімді әрі қарай дамыту Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңмен қабылданды.
Кейде сабақтас құқықтар авторлық құқықпен қорғалмаған шығармалармен, мысалы, жалпыға қол жетімді жұмыстармен байланысты. Мысал ретінде Бетховеннің фортепиано концерті. Оны концерт залында орындауға немесе CD-ге түсіруге болады. Бетховен 1827 жылы қайтыс болғандықтан, оның барлық туындылары көпшілікке арналған, сондықтан олар авторлық құқықтың қорғалуына жатпайды. Сондықтан кез-келген адам белгілі бір шығарманы, айталық, Бетховеннің фортепиано концерттерінің бірін орындай алады немесе оны CD-ге рұқсатсыз жазады.
Алайда, концерттің орындаушысы (пианист және оркестр), сондай-ақ концерттің жазбасын қамтитын компакт-дискінің продюсері, тиісінше, оның концертті орындауына немесе оның жазылуына байланысты сабақтас құқықтарды пайдаланады. Демек, бұл жағдайда орындаушылардың рұқсатынсыз мұндай концертті тірідей орындауға ешкімнің құқығы жоқ. Сондай-ақ, жазба продюсерінің рұқсатынсыз осы фортепиано концертінің дыбыстық жазбасы болып табылатын фонограмманың көшірмелерін жасауға ешкімнің құқығы жоқ.
Сабақтас құқықтардың иелері:
орындаушылар,
фонограмма жасаушылар,
хабар тарату және кабельдік хабар тарату ұйымдары.
Шетел азаматтары немесе шетелдік заңды тұлғалар болып табылатын орындаушылардың, фонограмма жасаушылардың, эфирлік және кабельдік хабар тарату ұйымдарының құқықтары, егер олар бірінші қойылымды, қойылымды, жазуды немесе эфирге шығаруды Қазақстан Республикасының аумағынан тыс жерлерде жүзеге асырған болса, онда қолданылады. Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарға сәйкес аумақ.
Сабақтас құқықтарды пайдалану заңдылығының белгілі негіздерін No 6-1 Заңынан алуға болады. Сонымен, белгілі бір құқықтар орындаушыға орындалған туындының авторының (авторлық құқық иесінің) құқықтары сақталған жағдайда ғана танылады. Өз кезегінде фонограмма жасаушы, хабар тарату немесе кабельдік хабар тарату ұйымы өздерінің құқықтарын орындаушының және тиісті туындының авторымен келісім бойынша алдын-ала белгіленген шектерде жүзеге асырады.
Заңда сабақтас құқықтардың қолданылу мерзімін есептеудің жекелеген ережелері қарастырылған:
- орындаушыны репрессия және өлімнен кейінгі оңалту;
- Ұлы Отан соғысы кезіндегі жұмыс немесе оған қатысу.
Қазақстан Республикасында туындыны пайдалануға автордың айрықша құқықтары:
- көбею құқығы;
- тарату құқығы;
- импорттау құқығы;
- көпшілік назарына ұсыну құқығы;
- көпшілік алдында өнер көрсету құқығы;
- хабар тарату құқығы;
- кабель арқылы көпшілікке хабарлау құқығы;
- өңдеу құқығы.
Сонымен қатар, авторлықтың дизайн, сәулет, қала құрылысы және ландшафтық көгалдандыру жобаларын пайдалануға арналған айрықша құқықтары осындай жобаларды іс жүзінде жүзеге асыруды да қамтиды.
Орындаушының, фонограмманы шығарушының, эфирлік немесе кабельдік хабар тарату ұйымының мұрагерлері (заңды мұрагерлерге қатысты) спектакльді, шығарманы, фонограмманы, эфирлік немесе кабельдік хабарды пайдалануға рұқсат беру және жоғарыда көрсетілген мерзім ішінде сыйақы алу құқығын алады.
Сабақтас құқықтар сферасын құқықтық реттеу авторлық құқық саласымен салыстырғанда өте күрделі болып көрінеді, сондықтан көп дәрежеде сабақтас құқықтарды пайдалануға байланысты белгілі бір мәселені шешуге маманның қатысуын талап етеді.