«Павлодар облысының жер қойнауын пайдалану, қоршаған орта және су ресурстары басқармасы» мемлекеттік мекемесі жануарлар дүниесінің өсімін молайту және пайдалану мәселелері бойынша жер қойнауын пайдалану, қоршаған орта және су ресурстары саласындағы функцияларды жүзеге асыруға әкімдік уәкілеттік берген Қазақстан Республикасының мемлекеттік органы болып табылады.
Қоршаған ортаны қорғау шаралары. Жаңа Экологиялық кодекстің қабылдануына байланысты мемлекеттік экологиялық-экономикалық реттеу тетіктері өзгертілді. Өңірлік деңгейде түсетін экологиялық төлемдер толығымен қоршаған ортаны қорғау шараларына бағытталатын болады.
Павлодар облыстық мәслихатының 2021 жылдың 9 желтоқсанындағы №215/19 шешімімен қоршаған ортаны қорғау жөніндегі 2023-2025 жылдарға арналған іс-шаралар жоспары бекітілді.
Бұл жоспар 10 бөлімнен тұрады (Атмосфералық ауаны қорғау, Су объектілерін қорғау, Жағалау және су экожүйелеріне әсер етуден қорғау, Жерді қорғау, Жер қойнауын қорғау, Қалдықтарды басқару, Радиациялық, биологиялық және химиялық қауіпсіздік, Басқару жүйелерін және ең жақсы қауіпсіз технологияларды енгізу, Зерттеулер, зерттеулер және басқа да әзірлемелер).
Барлық іс-шаралар негізгі стратегиялық құжаттардың – «ЖАСЫЛ ҚАЗАҚСТАН» ұлттық жобасының, өңірлік даму жоспарының, Екібастұз қаласын дамытудың кешенді жоспарының, «АМАНАТ» партиясының Сайлауалды бағдарламасын іске асыру жөніндегі Жол картасының, «ЖАСЫЛ ҚАЗАҚСТАН» ұлттық жобасының, облыстың экологиялық проблемаларын кешенді шешудің жол картасының көрсеткіштеріне қол жеткізуге бағытталған.
Атмосфералық ауа. Жыл сайын облыс бойынша ластаушы заттар шығарындыларының көлемі 700 мың тоннадан астам құрайды.
2018 ж. – 709,3 мың тонна, 2019 ж. – 721,5 мың тонна, 2020 ж. – 723 мың тонна, 2021 ж. – 730,2 мың тонна, 2022 ж. – 726,5 мың тонна.
Бұл ретте барлық шығарындылардың 95% - ы тек 8 кәсіпорынға тиесілі, оның ішінде: 61%-ы – 3 Электр станциясының үлесі, 25% - ы – үш металлургия зауыты, 6% - ы – жылу орталығы және 3% - ы – Павлодар мұнай-химия зауыты.
2025 жылдан бастап ең озық қолжетімді техникаларды енгізе отырып, кешенді экологиялық рұқсаттарға (КЭР) бірінші болып көшуі тиіс ірі 50 компанияның қатарына облыстың 10 кәсіпорны кіргенін атап өту қажет.
Оның ішінде Еуразиялық топтың төрт кәсіпорны өткен жылы кешенді рұқсаттар алған болатын. Олар қабылдаған экологиялық стратегия 10 жыл ішінде қатты заттардың шығарындыларын кезең-кезеңімен 50 мың тоннаға азайтуға мүмкіндік береді.
Мысалы, Жол картасы және ең озық қолжетімді технологияларға көшу бағдарламасы шеңберінде Павлодар алюминий зауыты күйдіру цехының №1 пешінің екі электр сүзгісін гибридке ауыстырды. Бұл шығарындылардың 2 500 тоннадан астамға төмендеуін көрсетті, инвестициялар 3,8 млрд. теңгені құрады.
Қалған 6 кәсіпорын дайындық жұмыстарын жүргізуде (кешенді технологиялық аудит, қолайлы технологияларды іздеу және іріктеу).
МАЭС-1, МАЭС-2, "Павлодарэнерго" АҚ (ЖЭО-3), "Екібастұзтеплоэнерго" ЖШС, "Павлодар мұнай-химия зауыты" ЖШС, "KSP Steel" ЖШС.
Мониторингті автоматтандыру арқылы халық үшін интерактивті карта арқылы ауаның ластану деңгейі бойынша ақпаратқа кедергісіз онлайн қол жеткізу үшін жағдайлар жасалады (maps.hydromet.kz), мобильді қосымшалар (AirKZ) және қаланың әртүрлі бөліктеріндегі ЛЭД-экрандар.
Павлодар қаласының 6 LED-экранында (ақ. Сәтбаев-Торайғырова, Ақ. Сәтбаев-Кривенко, Кутузова – Естай, Н. Назарбаев-Лермонтов даңғылы, Теміржол вокзалы, әуежай) және Екібастұз қаласындағы 1-ші LED-экранда (М.Жүсіп-М.Әуезов көшесі).
Бекеттер саны – 10, оның ішінде: Павлодар қ. – 7 (2 – қолмен, 5 – Автоматты); Екібастұз қ. – 2 (1 – Қолмен, 1 – Автоматты); Ақсу қ. бойынша – 1 (Автоматты).
Жаңа объектілерді жобалау кезінде қоршаған ортаның фондық жай-күйін және әуе бассейнінің экологиялық сыйымдылығын айқындау үшін Павлодар, Екібастұз және Ақсу қалалары үшін шекті жол берілетін шығарындылардың жиынтық көлемі әзірленді. 2023 ж. бұл құжат экологиялық нормативтерге кезең-кезеңімен қол жеткізуді қамтамасыз ету үшін қоршаған орта сапасының нысаналы көрсеткіштерін әзірлеу кезінде пайдаланылатын болады.
Көгалдандыру. Техногендік жүктемені нивелирлеу үшін өнеркәсіптік аймақтың да, орман қорының да отырғызу алаңдары ұлғайтылды.
2022 жылы Павлодар облысының мемлекеттік орман қоры аумағында 3218,7 га алқапқа орман дақылдары отырғызылды (оған қоса 1541,5 га алқапқа орман дақылдарын толықтыру), 16,8 млн.дана қарағай көшеттері отырғызылды. Жоспар 100 % орындалды.
- облыс әкімдігінің мекемелері - 352,7 га (12 га толықтыру), 2,1 млн..дана;
- республикалық мекемелер - 2 866 га (1529,5 га толықтыру), 14,7 млн..дана.
Соңғы жылдары облыс кәсіпорындары тарапынан екпелердің өсу үрдісі байқалуда. 2022 жылдың көктемгі және күзгі отырғызу кезінде сәуір-мамыр айларында 80 000-нан астам ағаштар мен бұталар отырғызылды.
– әкімдіктің аумағы - 61 600 дана.,
– СҚА кәсіпорындары - 12 002 дана.,
– кәсіпорындардың аумақтары -7 991 дана
Су ресурстары. Жыл сайын Шідертин-Олентин экожүйесінің су ресурстарын өтеу мақсатында ол арнадан табиғатты қорғау жіберіледі. Қаныш Сәтбаев Шідерті өзеніне.
Су жіберу есебінен 50 мыңнан астам мал басын ірі жеммен қамтамасыз ете отырып, 21,0 мың гектар жайылмалы суару жерлері суландырылады. Сонымен қатар, су жіберу өзен бассейні мен іргелес аумақтың флорасы мен фаунасының, сондай-ақ Әулиекөл жүйесінің 8 көлінің экологиялық тепе-теңдігін сақтауға ықпал етеді.
2022 жылы әзірленген жаратылыстану-ғылыми негіздемеге сәйкес рекордтық көлемде 120 млн. м3 төгінділер жүргізілді. Бұл жайылмалы суару жерлерін ұзақ уақыт ылғалдандыруға және өнімділігін арттыруға ықпал етеді.
Ертіс өзенінің жайылмасында экожүйені сақтау мақсатында жыл сайын су қоймаларының Жоғарғы-Ертіс каскадынан көктемгі табиғат қорғау ағындары жүзеге асырылады.
2022 жылы табиғатты қорғауға жіберу 15 сәуірде басталып, 8 мамырда аяқталды, ұзақтығы 24 күн. Су ағызудың нақты көлемі 5,05 м3 (жоспар бойынша - 4,64 км3), Жайылманың су басу ауданы шамамен 212 мың немесе 60-65% құрады.
Бүгінгі таңда облыста жергілікті маңызы бар 215 балық шаруашылығы су айдыны (Ертіс өзенінің 134 жайылмасы, 26 дала және 55 ащы-тұзды су айдыны) бар. 54 су айдыны 29 табиғат пайдаланушыға бекітілген
Резервтік қор 161 су айдынын құрайды, оның ішінде 136 тұщы және 25 ащы-тұзды су айдындары.
2022 жылдың қараша айында бағалы балық түрлерінің қорларын қалпына келтіру, сондай-ақ өзін-өзі көбейтетін популяцияларды алу мақсатында Ертіс өзеніне 20,3 мың дана тұқы мөлшерінде балық аулау жұмыстары жүргізілді.
Солтүстік өнеркәсіптік аймағының сынаппен ластануы
Сынаппен техногендік тарихи ластанудың бірі-бұрынғы «Химпром» ПО аумағы. 1998-2004 жылдары демеркуризацияның 1 кезеңі өткізілді, сынаптың ластануының негізгі ошақтары қоршаған ортадан оқшауланған және «жердегі қабырға» әдісімен сүзгіге қарсы перде жабдықталған (6 негізгі сынап ошағы: құрамында сынап бар қалдықтар мен топырақты көму полигоны, оның аумағы сынап электролизі цехы, бұрынғы №6 сорғы, құрамында сынап бар сулардың бұрынғы жинақтаушы тоғандары, өнеркәсіптік сарқынды сулардың жинақтаушы су қоймасы-«Былқылдақ» көлі, ластанған жер асты суларының «тілі»).
Жағдайды бақылау үшін демеркуризациялық жұмыстар аяқталғаннан кейін 2005 жылдан бастап жыл сайын тұрақты сынап мониторингі жүргізілуде.
2016 жылы отандық және халықаралық сарапшыларды (Германия) тарта отырып, Павлодар қаласының солтүстік өнеркәсіптік аймағының демеркуризация және сынаппен ластану объектілерін оңалту жөніндегі тұжырымдама әзірленді.
Тұжырымдама қысқа мерзімді, орта мерзімді және ұзақ мерзімді міндеттерді кезең-кезеңімен шешуді ұсынады, бұл бірқатар ұйымдастырушылық және техникалық шараларды көздейді, бұл тежегіш сипаттағы инженерлік шешімдер болып табылады.
Бекітілген тұжырымдама шеңберінде:
- 2018 жылы Павлодар қаласының солтүстік өнеркәсіп аймағы ауданында 2018-2025 жылдарға арналған сынап мониторингі бағдарламасы талданады;
- 2019 жылы жер асты суын алу үшін қосымша 41 бақылау ұңғымасы бұрғыланды;
- 2021 жылы былқылдақ жинақтағышына жер бедері бойынша түсетін атмосфералық жауын-шашынды бұру үшін сүзгіге қарсы перде алдында дренаждық арық орнату бойынша жұмыстар жүргізілді;
- 2022 жылы сынаппен ластанған учаскелерді картаға түсіру жұмыстары аяқталды, ГАЖ картасы және сынаппен ластану дерекқоры әзірленді;
- 2022 жылы Павлодар қаласының солтүстік өнеркәсіп аймағы ауданында бұрынғы № 6 сорғыдан былқылдақ жинақтағышына дейінгі автожолдың батыс жағынан сүзгіге қарсы перде құрылысы басталды» (құрылысты аяқтау 2023 жылдың соңында жоспарлануда. Бұл жоба Ертіс өзеніне және Павлодар және Шаукен ауылдарының құдықтарына сынаппен ластанған сулардың жарылу қаупін жоюға мүмкіндік береді);
- жыл сайынғы сынап мониторингі жалғасуда (ай сайын атмосфералық ауаның, жер үсті және жер асты суларының, топырақтың, қар жамылғысының сынамалары, суда жүзетін құстар мен балықтардың үлгілері, адамдардың биологиялық үлгілері («Каустик» АҚ қызметкерлерінің шаштары) алынады);
- 2022 жылы алғаш рет Абай облысымен шекарада, Павлодар ауылында және облыстың Ресей Федерациясымен шекарасында Ертіс өзенінің жер үсті сулары мен түбіндегі шөгінділеріне мониторинг жүргізілді.
Сынамаларды талдау бақылау нүктелерінде сынаптың болуын анықтаған жоқ, бұл трансшекаралық сипаттағы қауіптің жоқтығын көрсетеді.
Павлодар қаласының солтүстік өнеркәсіптік аймағының сынапты ластану аумағын оңалту облыс әкімдігінің тұрақты бақылауында. Осы бағыттағы жұмыстар жалғасуда.
Қалдықтар. Полигондардың нормативтерге сәйкес келетін үлесін арттыру үшін басқармамен Успен ауданының Галицкое ауылында ҚТҚ уақытша жинау және сұрыптау үшін алаңдарды орнату бойынша жоба, сондай-ақ Тереңкөл, Ертіс ауылдарында және Майқайың кентінде ҚТҚ полигондарын салуға ТЭН әзірленді (мемлекеттік сараптамада). Одан әрі 2023 жылы жобалық-сметалық құжаттаманы әзірлеуге кірісеміз.
«Ғарыш Сапары» салалық геопорталының көмегімен рұқсат етілмеген қоқыс орындары анықталды. 2022 жылдың қорытындысы бойынша Павлодар облысында 216 рұқсат етілмеген полигон анықталды (оның ішінде 164 рұқсат етілмеген полигон және 52 шетелге шығу) 203 полигон немесе 93% жойылды. Қалалар мен аудандар әкімдіктерімен оларды жою жұмыстары жалғасуда.
2023 жылдың 1 қаңтарына жинақталған өнеркәсіптік қалдықтардың жалпы көлемі 6,955 млрд.тоннаны құрайды.
2022 жылы облыс кәсіпорындарымен 197,228 млн. тонна промотходтар құрылды, оның ішінде 67,771 млн.тонна (34,36%) пайдаланылды/қайта өңделді.
Ірі тонналық өндіріс қалдықтарынан келесі кәсіпорындарда қайта өңдеу саласындағы оң динамиканы атап өтуге болады:
- Ақсу ферроқорытпа зауытында жыл сайын тауарлық қиыршық тасқа миллион тоннаға жуық қож өңделеді (2021 жылы – 959,268 мың тонна, 2022 жылы – 1 252 мың тонна);
- ПМХЗ өзінің мұнай шламын қайта өңдейді;
- жолдарды салу және жөндеу кезінде алюминий өндірісінің күл қождары мен боксит шламдары пайдаланылады (2020-2022 жылдары 267,078 мың тонна боксит шламы пайдаланылды).
- Екібастұз ГРЭС-2 және «ЕЭК» АҚ электр станциясында электр сүзгілерінің астынан құрғақ күлді іріктеу жүйесі (жобалық өнімділігі - жылына 240 мың тонна және 100 мың тонна) енгізілді, ол бөгде тұтынушылардың өтінімдері бойынша жөнелтіледі және құрылыс материалдарын (автоклавты қатайтатын газ блоктары, ұялы және тауарлық бетон және т. б.) өндіруде пайдаланылады.
Жер қойнауын пайдалану. Облыстың минералдық-шикізаттық әлеуеті 139-дан астам пайдалы қазбалар кен орындарын қамтиды, оның ішінде 88 кен орнында пайдалы қазбаларды игеруге келісімшарттар бар (29 – қатты пайдалы қазбалар, 59 – кең таралған пайдалы қазбалар), жер қойнауын пайдаланудан бос 51 учаске (8 – ҚПҚ, 43 –КТПҚ) бар.
2022 жылы 7 кең таралған пайдалы қазбалар кен орны бойынша жер қойнауын пайдалану құқығы (лицензиялар) берілді. Келісімшарт пен лицензия талаптарын орындамағаны үшін 1 келісімшарт бұзылып, 1 лицензия қайтарылып алынды.
Экологиялық реттеу. Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексінде белгіленген құзыретіне сәйкес жергілікті атқарушы органдар келесі құжаттар бойынша мемлекеттік экологиялық сараптаманы жүзеге асырады:
- әсер етуге экологиялық рұқсат бере отырып II санаттағы объектілер;
- қоршаған ортаға әсер ету туралы декларацияны дайындау кезінде қажетті III санаттағы объектілерді салу және (немесе) пайдалану жөніндегі жобалау құжаттамасы және өзге де жобалау құжаттары;
- Қазақстан Республикасының заңдарында мемлекеттік экологиялық сараптаманың оң қорытындысының міндетті болуы көзделген, экологиялық рұқсатты талап етпейтін қызмет түрлеріне арналған жобалау құжаттары.
2022 жылы Басқарма 206 мемлекеттік экологиялық сараптама қорытындысын, 70 қоршаған ортаға әсер етуге рұқсат берді.
Экологиялық маңызы бар шешімдерді қабылдау процесіне қоғамның жариялылығын және қатысуын қамтамасыз ету мақсатында жоспарланған іс-шаралар жобалары бойынша қоғамдық тыңдаулар өткізіледі. 2022 жылы облыста ашық отырыс түрінде 159 тыңдау, қоғамдық талқылау түрінде 255 тыңдау өтті.
Павлодар облысында консультативтік-кеңесші орган – Экологиялық кеңес жұмыс істейді. 2022 жылы 8 отырыс өткізілді, оның ішінде 4 сырттай кездесу, сондай-ақ жұмыс топтарының 7 отырысы.