Қазақстан Республикасының 2015–2025 жылдарға арналған сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегиясы сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтау және азайтуды, сондай-ақ олардың пайда болуына ықпал ететін жағдайлар мен себептерді сыбайлас жемқорлыққа қарсы жүйенің негізгі элементі ретінде анықтайды.
Осыған байланысты, мемлекеттік және жеке секторлардағы сыбайлас жемқорлықтың себептері мен жағдайларын жою мақсатында 2015 жылғы 18 қарашадағы «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен (бұдан әрі – Заң) сыбайлас жемқорлыққа қарсы мониторинг және сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін талдау (сыртқы және ішкі) сияқты сыбайлас жемқорлықтың алдын алу институттары енгізілді.
ҚР Президентінің 2015 жылғы 29 желтоқсандағы №155 Жарлығымен мемлекеттік органдар мен ұйымдардың, сондай-ақ арнайы мемлекеттік органдарды қоспағанда, квазимемлекеттік сектор субъектілерінің қызметінде осындай талдау жүргізу тәртібін анықтайтын Сыртқы сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін талдауды жүргізу ережелері бекітілді.
Ішкі сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін талдаудың үлгілік ережелері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы мониторинг жүргізу ережелері Мемлекеттік қызмет министрінің 2015 жылғы 29 желтоқсандағы №18 және №16 бұйрықтарымен бекітілді.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мониторинг – сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес органдарының сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаттың тиімділігі, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес саласындағы құқық қорғау тәжірибесінің жай-күйі және қоғамның сыбайлас жемқорлық деңгейін қабылдауы мен бағалауы туралы ақпаратты жинау, өңдеу, қорытындылау, талдау және бағалау жөніндегі қызметі.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мониторингті уәкілетті орган және басқа да сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес органдары жүргізеді.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мониторинг кезінде уәкілетті сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес органы мемлекеттік органдардың, ұйымдардың және квазимемлекеттік сектор субъектілерінің сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәселелер бойынша қызметін; БАҚ-тағы жарияланымдарды және жеке және заңды тұлғалардың сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәселелер бойынша өтініштерін; сондай-ақ құқықтық статистика органдарының деректерін тексереді.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мониторингтің бір элементі – сыбайлас жемқорлық деңгейін қабылдау және онымен күресу үшін қабылданған шаралар бойынша әлеуметтік сауалнама нәтижелерін қарау. Басқа сыбайлас жемқорлыққа қарсы органдар жүргізген сыбайлас жемқорлыққа қарсы мониторинг нәтижелерін сыбайлас жемқорлыққа қарсы уәкілетті орган қорытындылайды. Нәтижелерді қорытындылау кезінде мемлекеттік органдардың, ұйымдардың және квазимемлекеттік сектор субъектілерінің қызметіндегі сыбайлас жемқорлықтың жай-күйі мен себептерін сипаттайтын сандық және сапалық көрсеткіштер, сондай-ақ сыбайлас жемқорлыққа қарсы органдар қабылдайтын сыбайлас жемқорлыққа қарсы шараларды жетілдіру бойынша бағалау, қорытындылар және ұсыныстар ескеріледі.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы уәкілетті орган тоқсан сайын сыбайлас жемқорлыққа қарсы саладағы ағымдағы жағдайды бағалауды көрсететін аналитикалық есеп дайындайды және сыбайлас жемқорлыққа қарсы мониторинг нәтижелері бойынша келесі шешімдердің бірін қабылдайды: сыбайлас жемқорлыққа қарсы органдардың тиімділігін арттыру бойынша ұсыныстар әзірлеу; сыбайлас жемқорлыққа қарсы органдардың қызметіндегі сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін талдау.
Заңның 7-бабының 4-тармағына сәйкес, сыбайлас жемқорлыққа қарсы мониторинг нәтижелері сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін талдау және сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыруға бағытталған шараларды жетілдіру үшін негіз бола алады.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін талдау - сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарын жасауға ықпал ететін себептер мен жағдайларды анықтау және зерттеу.
Сыртқы сыбайлас жемқорлық тәуекелін талдауды жүргізудің негізі сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті органның және сыртқы сыбайлас жемқорлық тәуекелін талдауға жататын субъектінің жоғары лауазымды тұлғаларының немесе олар болмаған жағдайда олардың міндеттерін орындайтын немесе оларды алмастыратын адамдардың бірлескен шешімі болып табылады.
Сыртқы сыбайлас жемқорлық тәуекелін талдауды бірлескен шешіммен құрылған жұмыс тобы 30 жұмыс күнінен аспайтын мерзімге жүргізеді. Уәкілетті орган сыртқы сыбайлас жемқорлық тәуекелін талдауды жүргізуге басқа сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл субъектілерінің мамандарын және/немесе сарапшыларын тартуға құқылы.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелін талдау ақпаратты жинау, қорытындылау, талдау және аналитикалық есеп жасау кезеңдерін қамтиды.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелін талдау келесі бағыттар бойынша жүзеге асырылады:
1) сыртқы сыбайлас жемқорлық тәуекелін талдауға жататын субъектінің қызметіне әсер ететін нормативтік құқықтық актілердегі сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтау;
2) кадрлардың ауысуын қоса алғанда, кадрлық ресурстарды басқару;
3) мүдделер қақтығысын шешу;
4) мемлекеттік қызметтерді көрсету;
5) лицензиялау функцияларын орындау;
6) бақылау және қадағалау функцияларын жүзеге асыру;
7) сыртқы сыбайлас жемқорлық тәуекелін талдау субъектісінің ұйымдастырушылық және басқарушылық қызметінен туындайтын басқа да мәселелер.
Сыртқы сыбайлас жемқорлық тәуекелін талдау нәтижелері бойынша анықталған сыбайлас жемқорлық тәуекелдері туралы ақпарат пен оларды жою бойынша ұсыныстарды қамтитын екі данада аналитикалық есеп дайындалады.