Зияткерлік меншік объектілерінің жекелеген түрлерін қорғауға арналған заңнама әртүрлі нормативтік құқықтық актілердің едәуір үлкен ауқымын білдіреді. Нормативтік құқықтық актілердің салалық тиесілігі де әртүрлі. Рәсімдік, әкімшілік-құқықтық, қылмыстық-құқықтық нормалар зияткерлік меншік объектілеріне азаматтық құқықтардың пайда болуы мен іске асырылуы үшін жағдай жасауға арналған.
16.02.1993 жылдан бастап Қазақстан Республикасында Өнеркәсіптік меншікті қорғау жөніндегі 20.03.1883 жылғы Париж конвенциясы қолданылады. Осы Конвенцияның 1 — бабына сәйкес өнертабыстарға, пайдалы модельдерге, өнеркәсіптік үлгілерге, тауар белгілеріне, қызмет көрсету белгілеріне, фирмалық атауларға, шыққан жерін немесе шыққан жерінің атауын көрсетуге патенттер, сондай-ақ жосықсыз бәсекелестіктің жолын кесу Өнеркәсіптік меншікті қорғау объектілері (бұдан әрі-КС) болып табылады.
Қазақстан Республикасы Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) туралы шартқа мүше болды және осы Шарттың 90-бабының 2-бөлігіне сәйкес мынадай негіз қалаушы халықаралық шарттардың нормаларына сәйкес АЖ объектілеріне құқықтарды сақтау және қорғау саласындағы қызметті жүзеге асыру бойынша өзіне міндеттемелер қабылдады: 1. 09.09.1886 ж. әдеби және көркем шығармаларды қорғау жөніндегі Берн конвенциясының (1971 ж. редакциясында); 2. 28.04.1974 ж.патенттік рәсім мақсаттары үшін микроорганизмдерді депозиттеуді халықаралық тану туралы Будапешт шарты; 3. Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының авторлық құқық жөніндегі 20.12.1996 ж. шарты; 4. Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының орындаулар мен фонограммалар жөніндегі 20.12.1996 жылғы шарты; 5. 01.06.2000 ж. Патенттік құқық туралы шарт; 6. 19.06.1970 ж. Патенттік кооперация туралы шарт; 7. Фонограмма жасаушылардың мүдделерін олардың фонограммаларын заңсыз көбейтуден қорғау жөніндегі Конвенцияның 29.10. 1971ж.; 8. Таңбаларды халықаралық тіркеу туралы 14.01.1891 жылғы Мадрид келісімінің; 9. Орындаушыларды, фонограмма жасаушыларды және хабар тарату ұйымдарын қорғау туралы 26.10.1911 Ж. халықаралық конвенцияның; 10. 20.03.1883 ж. Өнеркәсіптік меншікті қорғау жөніндегі Париж конвенциясының; 11. 27.03.2006 ж. тауар таңбалары жөніндегі белгілер туралы Сингапур шартының
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінде зияткерлік меншік құқығы объектілері 2 топ бойынша білікті. Зияткерлік шығармашылық қызметтің нәтижелері, азаматтық айналымға қатысушыларды, тауарларды, жұмыстарды немесе қызметтерді дараландыру құралдары (ҚР АК 961-Б.).
Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексінің 961-бабының 2-бөлігіне сәйкес бірінші топқа:Өнертабыстар, пайдалы модельдер, өнеркәсіптік үлгілер;селекциялық жетістіктер;интегралдық микросхемалар топологиялары;ашылмаған ақпарат, оның ішінде өндіріс құпиялары (ноу-хау) жатады.
Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексінің 961-бабының 3-бөлігіне сәйкес екінші топқа:фирмалық атаулар;тауар белгілері (қызмет көрсету белгілері);тауарлардың шығарылған жерлерінің атаулары (шығарылған жерін көрсету) жатады.
ҚР Азаматтық кодексінің 9-бабында азаматтық құқықтарды қорғаудың мынадай тәсілдері белгіленген: құқықты тану; бұзушылыққа дейінгі жағдайды қалпына келтіру;құқықтарды бұзатын немесе оны бұзу қаупін төндіретін іс-әрекеттердің жолын кесу;міндетті заттай орындауға беру;залалдарды, тұрақсыздық айыбын өндіріп алу;мәмілені жарамсыз деп тану; моральдық зиянды өтеу; құқықтық қатынастарды тоқтату немесе өзгерту; мемлекеттік басқару органының немесе жергілікті өкілді органның заңдарға сәйкес келмейтін актісін жарамсыз деп тану немесе қолдануға, немесе атқарушы органнан айыппұл өндіріп алу; азаматқа немесе заңды тұлғаға құқықты сатып алуға немесе іске асыруға кедергі келтіргені үшін мемлекеттік органнан немесе лауазымды адамнан айыппұл өндіріп алу.
Айрықша құқықтарды қорғау тәсілдері:пайдаланылуымен айрықша құқықтар бұзылған материалдық объектілерді және осындай бұзушылық нәтижесінде құрылған материалдық объектілерді алып қою;бұзылған құқықтың кімге тиесілі екендігі туралы мәліметтерді енгізе отырып, жол берілген бұзушылық туралы міндетті түрде жариялау;заңнамалық актілерде көзделген өзге де тәсілдер болуы мүмкін.
Әкімшілік-құқықтық қорғау
ҚР Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексінде (бұдан әрі-кодекс) тек тауар белгісін, қызмет көрсету белгісін, ТШЖА және фирмалық атауды құқықтық қорғау қарастырылған.
ӘҚ туралы ҒЗК-нің 158-бабы, егер бұл іс-әрекеттер қылмыстық жазаланатын іс-әрекет болып табылмаса, КС жоғарыда көрсетілген объектілерін заңсыз пайдаланғаны үшін жауапкершілікті белгілейді.
Тауар белгісін пайдалану-бұл оның кез келген айналымға енгізілуі: тауар белгісін немесе осы белгімен белгіленген тауарды дайындау, қолдану, әкелу, сақтау, сатуға ұсыну, сату, маңдайшаларда, жарнамада, баспа өнімін немесе өзге де іскерлік құжаттаманы пайдалану (ҚР АК 1025-б.).
"Тауар таңбалары, қызмет көрсету таңбалары және тауар шығарылған жерлердің атаулары туралы" заңның 43-бабына сәйкес аталған зияткерлік меншік объектілері иесінің айрықша құқығын бұзу олардың әрқайсысын азаматтық айналымға, оның ішінде жалпыға қолжетімді телекоммуникациялық желілерге санкцияланбаған енгізу болып танылады.
Тауар белгісін және ораманы заңсыз пайдалану Бөтен тауар белгісін, қызмет көрсету белгісін, фирмалық атауды және ТШЖА-ны немесе ұқсас белгілерді біртектес тауарлар үшін заңсыз пайдалану немесе құқық иеленушінің немесе оған уәкілетті тұлғаның рұқсатынсыз пайдалану немесе ораманы тауарды өндіру сипатына, тәсілі мен орнына, тұтынушылық қасиеттеріне, сапасы мен санына қатысты немесе оны өндірушілерге қатысты тұтынушыны жаңылыстыруы мүмкін түрде пайдалану болып табылады (Заңның 17-бабы).
ҚР ӘҚБтК — нің 158 — бабы бойынша тауар таңбасының, қызмет көрсету таңбасының, ТШЖА — ның немесе соған ұқсас белгілердің заңсыз бейнесі бар тауарларды тәркілей отырып, айыппұл түріндегі жаза мынадай тәртіппен көзделген:жеке тұлғалар үшін — 30 айлық есептік көрсеткіш (бұдан әрі — АЕК);шағын кәсіпкерлік субъектілері үшін-40 АЕК;орта кәсіпкерлік субъектілері үшін-50 АЕК;ірі кәсіпкерлік субъектілері үшін-100 АЕК.
Қылмыстық-құқықтық қорғау.
01.01.2015 жылдан бастап қолданысқа енгізілген жаңа ҚР ҚК-де мынадай зияткерлік меншік объектілері қорғалады: Өнертабыстар, пайдалы модельдер, өнеркәсіптік үлгілер, селекциялық жетістіктер, интегралдық микросхемалар топологиялары, тауар белгілері және қызмет көрсету белгілері, фирмалық атаулар, ТШЖА немесе біртекті тауарларға арналған ұқсас белгілер.
А) меншікке қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар
ҚР ҚК 199-б.1-Б. "өнертабыстарға, пайдалы модельдерге, өнеркәсіптік үлгілерге, селекциялық жетістіктерге немесе интегралдық микросхемалар топологияларына құқықтарды бұзу" бойынша қылмыстық жазаланатын іс-әрекеттер:жоғарыда көрсетілген зияткерлік меншік объектілерінің мәнін олар туралы мәліметтер ресми жарияланғанға дейін автордың немесе өтініш берушінің келісімінсіз жария ету;авторлықты беру немесе тең авторлыққа мәжбүрлеу;не осы зияткерлік меншік объектілерін заңсыз пайдалану болып танылады.
Аталған іс — әрекеттер үшін жазаның мынадай түрлері мен мөлшері көзделген:100 АЕК — ке дейінгі мөлшерде айыппұл;не сол мөлшерде түзеу жұмыстары;не 120 сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстар.
ҚР ҚК 199-бабының 2-бөлігі бойынша:автордың немесе өзге құқық иеленушінің құқықтарына немесе заңды мүдделеріне елеулі мөлшерде немесе елеулі залал не елеулі зиян келтірсе;не бірнеше рет жасалса, нақ сол әрекеттер жазаланатындар болып табылады.
Елеулі залал және 199-баптағы Елеулі мөлшер-бұл зияткерлік меншік объектілерін пайдалануға арналған құқықтардың немесе авторлық құқық және (немесе) сабақтас құқықтар объектілері даналарының құны немесе өнертабыстары, пайдалы модельдері, өнеркәсіптік үлгілері, селекциялық жетістіктері немесе интегралдық микросхемалар топологиялары бар тауарлар құнының АЕК-тен 100 есе асатын (ҚР ҚК 3-бабының 2-тармағы);
Елеулі зиян-бұл ҚР ҚК көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамының белгісі ретінде көрсетілмеген, атап айтқанда:
* адамның және азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын, ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерін, қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін бұзу;
* айтарлықтай зиян келтіру;
* зардап шеккен адамда өмірлік қиын жағдайдың туындауы;
* ұйымдардың немесе Мемлекеттік органдардың қалыпты жұмысын бұзу;
* маңызды әскери іс-шаралардың үзілуі не әскери бөлімдер мен бөлімшелердің жауынгерлік әзірлігі мен жауынгерлік қабілеті деңгейінің қысқа мерзімге төмендеуі және т. б.;
* келтірілген зиянның елеулі екендігін куәландыратын өзге де салдарлар.
ҚР ҚК 199 — бабының 2 — бөлігі бойынша жазаның мынадай түрлері мен мөлшері көзделген:300 АЕК — ке дейінгі мөлшерде айыппұл;не түзеу жұмыстары — сол мөлшерде;не 240 сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстар;не 75 тәулікке дейінгі мерзімге қамау (ҚР ҚК 45, 467-баптарына сәйкес 2017 жылғы 01 қаңтардан бастап).
Б) Экономикалық қызмет саласындағы қылмыстық құқық бұзушылықтар
ҚР ҚК 222-бабының 1-бөлігіне сәйкес, бөтен тауар таңбасын, қызмет көрсету таңбасын, фирмалық атауды, ТШЖА-ны немесе біртектес тауарлар мен көрсетілетін қызметтер үшін оларға ұқсас белгілерді заңсыз пайдаланғаны үшін, егер бұл әрекет бірнеше рет жасалса немесе ірі залал келтірсе, жауаптылық.
ҚР ҚК-нің 222-бабындағы ірі залал азаматқа АЕК-тен 100 есе артық сомаға келтірілген залал немесе ұйымға немесе мемлекетке АЕК-тен 100 есе артық сомаға келтірілген залал болып табылады (ҚР ҚК-нің 3-бабының 38-тармағы).
ҚР ҚК 222 — бабының 1 — бөлігі бойынша жазаның мынадай түрлері мен мөлшері көзделген:300 АЕК — ке дейінгі мөлшерде айыппұл;не сол мөлшерде түзеу жұмыстары;не 200 сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстар;не 75 сағатқа дейінгі мерзімге қамаққа алу.
Павлодар облысы Әділет департаменті
зияткерлік меншік құқықтары бөлімі бас маманы,
«ҚЗО» РКБ мүшесі Адиль Ерланович Тукенов