Авторлық құқықтың пайда болуы. Авторлық Презумпция.
Ғылым, әдебиет және өнер туындысына авторлық құқық оның жасалу фактісіне байланысты туындайды. Авторлық құқықтың пайда болуы мен жүзеге асырылуы үшін туындыны тіркеу, туындыны өзге де арнайы ресімдеу немесе қандай да бір формальдылықты сақтау талап етілмейді.
Өздерінің айрықша мүліктік құқықтары туралы хабарлау үшін автор және (немесе) құқық иеленуші авторлық құқықты қорғау белгісін пайдалануға құқылы, ол белгі туындының әрбір данасына қойылады және міндетті түрде үш элементтен тұрады:
1) айналдыра латын әрпі "С" ;
2) айрықша авторлық құқықтар иесінің аты (атауы);;
3) туындының алғаш жарияланған жылы.
Автор жарияланбаған туындыға жеке мүліктік емес құқықтарын куәландыру үшін авторлық құқықты қорғау мерзімі ішінде кез келген уақытта осы Заңға сәйкес авторлық құқықпен қорғалатын объектілерге құқықтардың мемлекеттік тізіліміне (бұдан әрі – тізілім) қажетті мәліметтерді енгізуге құқылы.
Өзге дәлелдеме болмаған кезде туындының түпнұсқасында немесе данасында автор ретінде көрсетілген адам – авторлық презумпциясы туындының авторы деп есептеледі.
Авторлық Презумпция тек автордың өзіне қатысты қолданылады.
Туынды жасырын немесе бүркеншік атпен жарияланған кезде (автордың бүркеншік аты оның жеке басына күмән туғызбайтын жағдайды қоспағанда) туындыда есімі немесе атауы белгіленген баспагер өзге дәлелдер болмаған кезде осы Заңға сәйкес автордың өкілі болып есептеледі және оның осы тұрғыда автордың құқықтарын қорғауға және олардың жүзеге асырылуын қамтамасыз етуге құқығы бар. Бұл ереже мұндай жұмыстың авторы өзінің жеке басын ашып, оның авторлығын жариялағанға дейін қолданылады.
Қызметтік туындыларға авторлық құқық
Жұмыс берушінің қызметтік міндеттерін немесе қызметтік тапсырмасын орындау тәртібімен жасалған туынды авторының мүліктік емес жеке құқығын қызметтік туынды авторы иеленеді.
Егер жұмыс беруші мен автор арасындағы шартта өзгеше көзделмесе, қызметтік туындыға мүліктік (айрықша) құқықтар жұмыс берушіге тиесілі болады.
Жұмыс беруші қызметтік туынды кез келген жағдайда пайдаланылған жағдайда да өз атауын көрсетуге не мұндай нұсқауды талап етуге құқылы.
Жеке мүліктік емес құқықтар
Автордың өз туындысына қатысты мынадай жеке мүліктік емес құқықтары бар:
1) туындының авторы деп танылу құқығы және оны тануды, оның ішінде, егер бұл іс жүзінде мүмкін болса, туынды кез келген көпшілік алдында пайдаланылған кезде оның даналарына автордың есімін тиісті түрде көрсету арқылы тануды талап ету құқығы (авторлық құқығы); 2) туындының түпнұсқа есімінің орнына оның кез келген көпшілік алдында пайдаланылған даналарында оны көрсету және талап ету құқығы; жалған есім (бүркеншік ат) немесе атауды көрсетуден бас тарту, яғни жасырын түрде (атау құқығы);
3)туындының атын қоса алғанда, оған қол сұғылмаушылық құқығы, туындыны кез келген бұрмалауға, бұрмалауға немесе өзге де өзгертуге, сондай-ақ автордың абыройына немесе беделіне нұқсан келтіре алатын кез келген басқа да қол сұғушылыққа қарсы әрекет ету құқығы (автордың беделін қорғау құқығы);
4) қызметтік міндеттерін немесе жұмыс берушінің қызметтік тапсырмасын орындау тәртібімен жасалған туындыларды қоспағанда, адамдардың айқындалмаған тобына туындыға қол жеткізу құқығын (халыққа жариялау құқығын) білдіреді.
Пайдаланушыға осындай шешіммен келтірілген залалды, соның ішінде айрылып қалған пайданы өтеген жағдайда автордың туындыны жариялау туралы бұрын қабылданған шешімнен бас тартуға құқығы бар (кері қайтарып алу құқығы). Егер туынды халыққа жария етілген болса, автор оны кері қайтарып алу туралы жария түрде хабарлауға міндетті. Бұл ретте ол туындының бұрын дайындалған даналарын өз есебінен айналыстан алып қоюға құқылы.
Автордың мүліктік құқықтарына қарамастан, оның мүліктік емес жеке құқықтары болады және оларды туындыны пайдалануға айрықша құқықтарын біреуге берген жағдайда да сақтап қалады.
Мүліктік құқықтар
1)туындыны қайта шығару (қайта шығару құқығы);
2) туындының түпнұсқасын немесе даналарын кез келген тәсілмен таратуға: сатуға, ауыстыруға, прокатқа (жалға)беруге, өзге де операцияларды, оның ішінде ашық телекоммуникация желісінде операциялар жасауға (тарату құқығы);;
3)тарату мақсатында Туынды даналарын, соның ішінде автордың немесе авторлық құқықтардың өзге де иесінің рұқсатымен дайындалған даналарды (импорттау құқығы) импорттауға құқылы;
4)туындыны көпшілік алдында көрсету (көпшілік алдында көрсету құқығы);
5)туындыны көпшілік алдында орындауға (көпшілік алдында орындау құқығы);;
6) туындыны жария хабарлау (туындыны жалпы жұрттың назарына хабарлау), соның ішінде эфирге немесе кабель арқылы хабарлау (жария хабарлау құқығы);;
7) жалпы жұрттың назарына арнап эфирде алғашқы және (немесе)кейінгі хабарлауды қоса алғанда туындыны эфирде хабарлау (эфирде хабарлау құқығы);;
8) жалпы жұрттың назарына арнап кабель арқылы бірінші және (немесе)кейінгі хабарлауды қоса алғанда туындыны кабель арқылы хабарлау (кабель арқылы хабарлау құқығы);;
9)туындыны Аудару (Аударма құқығы);
10) туындыны қайта жасауға, музыкалық әуендеуге немесе басқа да түрде қайта өңдеуге (қайта өңдеу құқығы) құқылы.;
10-1)туындыны жалпы жұрттың назарына жеткізу (жалпы жұрттың назарына жеткізу құқығы);
11) Қазақстан Республикасының заңнамалық актілеріне қайшы келмейтін өзге де әрекеттерді жүзеге асыруға құқылы.
Туындының түпнұсқасын немесе даналарын жалға (және жария прокатқа) беру арқылы тарату құқығы, осы даналарға меншік құқығына қарамастан, авторға немесе туындының авторлық құқық иеленушісіне тиесілі болады.:
1) ноталық мәтін түріндегі музыкалық шығарма;
2) фонограммада жазылған туынды;
3) егер дыбыс-бейнежазу туындысы;
4) деректер базасы;
5) ЭЕМ-ге арналған бағдарлама.
Автордың немесе өзге құқық иеленушінің туындыны пайдаланудың әрбір түрі үшін сыйақы алуға құқығы бар, оның мөлшері мен есептелу тәртібі авторлық шартпен, сондай-ақ авторлардың мүліктік құқықтарын ұжымдық негізде басқаратын ұйымдармен жасасатын шарттармен белгіленеді.
Павлодар облысы Әділет департаменті
зияткерлік меншік құқықтары бөлімі бас маманы,
«ҚЗО» РКБ мүшесі Адиль Ерланович Тукенов