Меншіктің бір түрі-зияткерлік меншік, оның объектілері адам ақыл-ойының туындылары болып табылады. Ол екі негізгі топқа бөлінеді. Біріншісіне техникамен және өнеркәсіптік өндіріспен байланысты объектілер кіреді. Зияткерлік меншік объектілерінің бұл тобы Өнеркәсіптік меншік деп аталады. Өнеркәсіптік меншік патенттік құқық негізінде қорғалады. Зияткерлік меншік объектілерінің басқа тобын авторлық құқық негізінде қорғалатын ғылым, әдебиет және өнер туындылары құрайды. Жеке топ-бұл ашылулар, рационализаторлық ұсыныстар, интегралды схемалар топологиясы, ноу-хау және селекциялық жетістіктер.
Бірақ зияткерлік меншік ұғымы алғаш рет 1967 жылы Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымын (ДЗМҰ) құру туралы Конвенциямен енгізілді.
Азаматтың немесе заңды тұлғаның шығармашылық интеллектуалдық қызметтің нәтижелеріне және оларға теңестірілген заңды тұлғаны дараландыру құралдарына, жеке немесе заңды тұлғаның өзі орындайтын жұмысының немесе қызметінің өнімдеріне (фирмалық атау, тауар белгісі, қызмет көрсету белгісі) айрықша құқығы ҚР Азаматтық кодексінің 125-бабына сәйкес зияткерлік меншік деп танылады.
Тауар белгісі және қызмет көрсету белгісі дегеніміз не?
"Тауар таңбалары, қызмет көрсету таңбалары және тауар шығарылған жерлердің атаулары туралы" Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 26 шілдедегі N 456 Заңының (бұдан әрі – Заң) 1 – бабының 8 – тармағына сәйкес Тауар таңбасы, қызмет көрсету таңбасы (бұдан әрі-тауар таңбасы) - осы Заңға сәйкес тіркелген немесе Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес тіркеусіз қорғалатын, бір заңды немесе жеке тұлғалардың тауарларын (көрсетілетін қызметтерін) басқа заңды немесе жеке тұлғалардың біртекті тауарларынан (көрсетілетін қызметтерінен) ажырату үшін қызмет ететін Қазақстан Республикасы қатысатын халықаралық шарттар.
Тауар белгісін құқықтық қорғау
"Тауар таңбалары, қызмет көрсету таңбалары және тауар шығарылған жерлердің атаулары туралы" Қазақстан Республикасы Заңының 4-бабына сәйкес Қазақстан Республикасында тауар таңбаларын құқықтық қорғау осы Заңда белгіленген тәртіппен оларды тіркеу негізінде, сондай-ақ Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарына орай тіркеусіз беріледі. Тауар белгілерін құқықтық қорғау жеке немесе заңды тұлғаларға беріледі.
Тауар белгісіне айрықша құқық тауар белгісінің тауар белгілерінің мемлекеттік тізілімінде тіркелген күнінен бастап туындайды. Тауар белгісіне құқық куәлікпен куәландырылады және тауар белгілерінің мемлекеттік тізілімінен үзіндімен расталады.
Куәліктің нысанын уәкілетті орган белгілейді.
Тауар белгісі иесінің куәлікте көрсетілген тауарлар мен қызметтерге қатысты өзіне тиесілі тауар белгісін пайдалануға және оған билік етуге айрықша құқығы бар. Қазақстан Республикасында қорғалатын тауар белгісін иесінің келісімінсіз ешкім де пайдалана алмайды.
Тауар белгілері ретінде қандай белгілер тіркелуі мүмкін?
Заңның 5-бабына сәйкес Тауар таңбасы ретінде бейнелеу, сөздік, әріптік, сандық, көлемдік және өзге де белгілер немесе олардың комбинациясы тіркелуі мүмкін, бұл бір тұлғалардың тауарлары мен қызметтерін біртекті тауарлардан немесе басқа тұлғалардың қызметтерінен ажыратуға мүмкіндік береді. Тауар белгісін тіркеуді болдырмайтын негіздер және тауар белгісін тіркеуден бас тарту үшін негіздер Заңның 6, 7-баптарында көрсетілген.
Тауарлар шығарылған жерлердің атауларын құқықтық қорғау
Қазақстан Республикасында тауарлар шығарылған жерлердің атауларын құқықтық қорғау осы Заңда белгіленген тәртіппен оларды тіркеу негізінде, сондай-ақ Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарына орай беріледі.
Тауар шығарылған жердің атауын пайдаланудың айрықша құқығы осы географиялық объектіде ерекше қасиеттері табиғи жағдайларды және (немесе) адами факторларды қоса алғанда, тек қана немесе негізінен географиялық ортамен байланысты тауарларды өндіретін бір немесе бірнеше кәсіпкерлік субъектілеріне берілуі мүмкін.
Егер осы Нұсқаудың атауы тауар шығарылған елдегі осындай атау ретінде қорғалатын болса, шет мемлекетте орналасқан тауар шығарылған жердің атауы ретінде географиялық нұсқауды мемлекеттік тіркеуге жол беріледі. Тауар шығарылған елде осындай атауды пайдалану құқығы қорғалатын адам ғана тауар шығарылған жердің атауын пайдаланудың айрықша құқығының иесі бола алады.
Тауар таңбасы иесінің (құқық иеленушінің) немесе тауар шығарылған жердің атауын пайдалану құқығы иесінің құқығын қорғау тәсілдері
Тауар таңбасы иесінің (құқық иеленушісінің) немесе тауар шығарылған жердің атауын пайдалану құқығы иесінің құқығын бұзған тұлға бұзушылықты дереу тоқтатуға және тауар белгісінің иесіне (құқық иеленушісіне) немесе тауар шығарылған жердің атауын пайдалану құқығын иеленушіге келтірілген залалды өтеуге міндетті.
Тауар белгісін, тауар шығарылған жер атауын немесе айырғысыз дәрежеге дейін оларға ұқсас белгіні немесе жалпыға мәлім тауар белгісін пайдаланудың заңдылығын анықтауға байланысты дауларды сот Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу заңнамасында белгіленген тәртіппен қарайды.
Тауар белгісі иесінің келісімінсіз орналастырылған тауар және оның орамасы, тауар шығарылған жердің атауы немесе араластыру дәрежесіне дейін ұқсас белгілер контрафактілік болып танылады. Қоғамдық мүдделер үшін айналымға енгізу қажет және Қазақстан Республикасы заңнамасының талаптарын бұзбайтын жағдайларды қоспағанда, контрафактілі тауарлар мен олардың орамалары, сондай-ақ оларды дайындау үшін пайдаланылған қару-жарақ, жабдық немесе өзге де құралдар мен материалдар заңды күшіне енген сот шешімінің негізінде құқық бұзушының есебінен айналымнан алынуға және жойылуға тиіс Қазақстан тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы.
Иесі заңсыз орналастырылған тауар таңбасының немесе тауар шығарылған жер атауының контрафактілік тауарлардан және олардың орамаларынан оларға айырғысыз дәрежеде ұқсас белгіні алып тастауды талап етуге құқылы.
Жұмыстарды орындау немесе қызметтерді көрсету кезінде тауар таңбасы иесінің (құқық иеленушісінің) немесе тауар шығарылған жердің атауын пайдалану құқығы иесінің құқығын бұзған тұлға тауар белгісін немесе тауар шығарылған жердің атауын немесе жұмыстар орындаумен немесе қызметтер көрсетумен қоса берілетін материалдардан айырғысыз дәрежеге дейін ұқсас белгіні алып тастауға міндетті. құжаттама, жарнама, белгілер.
Иеленуші құқық бұзушылық фактісі дәлелденген кезде залалдарды өтеудің орнына құқық бұзушыдан бұзушылықтың сипатын, тауар белгісі, тауар шығарылған жердің атауы немесе айырғысыз дәрежеге дейін соған ұқсас белгі иесінің келісімімен орналастырылған біртекті (бірегей) тауарлардың нарықтық құнын негізге ала отырып, сот айқындайтын мөлшерде өтемақы төлеуді талап етуге құқылы.
Жоғарыда айтылғандардың белгілі бір нәтижесін қорытындылай келе, қазіргі заманғы қазақстандық заңнама да, халықаралық келісімдер де зияткерлік меншік деп зияткерлік және, ең алдымен, шығармашылық қызмет нәтижелеріне, сондай-ақ нақты тізбесі заңнамада белгіленген басқа да объектілерге жеке және мүліктік сипаттағы айрықша құқықтардың жиынтығын түсінетіндігін атап өтуге болады қабылданған халықаралық міндеттемелерді ескере отырып, тиісті елдің аумағында жүзеге асырылады.
Павлодар облысы Әділет департаменті
зияткерлік меншік құқықтары бөлімі бас маманы,
«ҚЗО» РКБ мүшесі Адиль Ерланович Тукенов