Ғылым, әдебиет және өнер туындыларының авторлары, орындаушылар, фонограмма жасаушылар немесе өзге де Авторлық және сабақтас құқықтар иелері өздерінің мүліктік құқықтарын іс жүзінде жүзеге асыру мақсатында мүліктік құқықтарды ұжымдық негізде басқаратын ұйымдар құруға құқылы.
Мүліктік құқықтарды ұжымдық негізде басқаратын ұйымның коммерциялық қызметпен айналысуға, сондай-ақ ұжымдық негізде басқару үшін алынған туындылар мен сабақтас құқықтар объектілерін пайдалануды жүзеге асыруға құқығы жоқ.
Құқық иеленушілердің әртүрлі құқықтары мен әртүрлі санаттары бойынша жекелеген ұйымдарды не құқық иеленушілердің бір санатының мүдделері үшін әртүрлі құқықтарды басқаратын ұйымдарды не құқық иеленушілердің әртүрлі санаттарының мүдделері үшін құқықтардың бір түрін басқаратын ұйымдарды құруға жол беріледі. Мұндай ұйымдарды тікелей авторлық және сабақтас құқықтар иелері құрады және Жарғының негізінде олардан алынған өкілеттіктер шегінде әрекет етеді.
Көп жағдайда авторлар мен сабақтас құқықтардың иелері өздерінің өкілеттіктерін өздері жүзеге асырмайды, бірақ туындыларды пайдалану құқығын басқа адамдарға береді. Бұл ретте автор немесе өзге құқық иеленуші оның туындысын кім және қалай пайдаланатынын нақты бақылай алмайтын жағдайлар болуы мүмкін. Бұл туындыны радиода, теледидарда, көпшілік алдында орындауда және т.б. пайдалану туралы, әр түрлі құқық субъектілеріне жататын көптеген туындылар мен сабақтас құқықтар объектілері бір уақытта қолданылған кезде.
Мұндай жағдайларда "Авторлық және сабақтас құқықтар туралы" Қазақстан Республикасының Заңында мүліктік құқықтарды ұжымдық негізде басқаратын арнайы делдалдар — ұйымдар құру мүмкіндігі көзделген. Мұндай ұйымдардың коммерциялық қызметпен айналысуға құқығы жоқ. Оларды тікелей авторлық және сабақтас құқықтар иелері құрады және олар алған өкілеттіктер шегінде заңдарда көзделген тәртіппен бекітілетін Жарғының негізінде әрекет етеді. Бұл ретте не әртүрлі құқықтар және құқық иеленушілердің әртүрлі санаттары бойынша жекелеген ұйымдар, не бір мезгілде авторлық және сабақтас құқықтарды басқаратын бір ұйым құруға жол беріледі.
«Авторлық және сабақтас құқықтар туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 44-бабына сәйкес мүліктік құқықтарды ұжымдық негізде басқаратын ұйым өзі өкілі болып табылатын авторлық және сабақтас құқықтар иелерінің атынан және олардан алынған өкілеттіктер негізінде мынадай функцияларды орындауға тиіс:
1) осындай ұйым басқаратын құқықтарды пайдалануға пайдаланушылармен лицензиялық шарттар жасасуға құқылы.
2) сыйақы мөлшерін және лицензиялық шарттар жасалатын басқа да шарттарды пайдаланушылармен келісуге міндетті.
3) осы ұйым лицензиялық шарт жасаспай осындай сыйақыны жинаумен айналысатын жағдайларда сыйақы мөлшерін пайдаланушылармен келісуге міндетті.
4) лицензиялық шартта көзделген сыйақыны және (немесе) осы баптың 3) тармақшасында көзделген сыйақыны жинауға құқылы.
5) Осы баптың 4) тармақшасына сәйкес жиналған сыйақыны өзі ұсынатын авторлық және сабақтас құқықтар иелеріне бөлуге және төлеуге құқығы бар.
6) осындай ұйым басқаратын құқықтарды қорғау үшін қажетті кез келген заңды әрекеттерді жасауға құқылы.
Мұндай ұйымдардың қызметі олардың белгілі бір авторлар тобымен, басқа құқық иелерімен немесе сабақтас құқықтар субъектілерімен келісім жасасудан басталады, оған сәйкес олар ұйым жұмыс істейтін салада туындыларды пайдалануға барлық ерекше құқықтарын береді. Алайда, осы құқықтарды алғаннан кейін ұйымның өзі оларды пайдалана алмайды; оның мақсаты — оларды ықтимал пайдаланушыларға (радио және теледидар станциялары, мейрамханалар және т.б.) одан әрі беру.
Пайдаланушылар ұйым авторлар мен сабақтас құқықтар субъектілерінен құқық алған барлық туындыларды пайдалану құқығын алады. Сонымен қатар, қалыптасқан тәжірибеге сәйкес, олар иелері ұйыммен өз құқықтарын беру туралы келісім жасамаған туындылар мен сабақтас құқықтар объектілерін пайдалану құқығын алады. Мүліктік құқықтарды ұжымдық басқару жөніндегі қоғамдар беретін лицензиялар оларда көзделген тәсілдермен, шарттар негізінде өкілеттік бермеген туындыларды және сабақтас құқықтар объектілерін пайдалануға рұқсат береді.
Осылайша, авторлардың айрықша құқықтары мен пайдаланушылардың радиода, теледидарда, көпшілік алдында орындауда және т. б. жұмыстарды пайдалану жөніндегі қызметті жүзеге асыру құқықтары арасындағы ымыраға келу туралы айтуға болады.
Өз кезегінде, пайдаланушы ұйымға өзіне берілген құқықтар үшін белгілі бір сыйақы төлейді. Бұл ретте пайдаланушы ұйымға қандай туындылар немесе сабақтас құқықтар объектілері пайдаланылғаны туралы үнемі хабарлауға міндетті.
«Авторлық және сабақтас құқықтар туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 44-бабына сәйкес авторлық және сабақтас құқықтардың нақты иеленушілеріне бөлінген және есептелген жиналған сыйақы сомалары мүліктік құқықтарды ұжымдық негізде басқаратын ұйымның шотында сақталуға және мүліктік құқықтарды ұжымдық негізде басқаратын ұйымның шотына тиісінше авторға және (немесе) құқық иеленушіге мұндай адамдардың болуына немесе өтініш білдіруіне қарай, мүліктік құқықтарды ұжымдық негізде басқаруына қарамастан, төленуге тиіс. ұйымның шотында осындай сомалардың сақталу мерзімі. Сондай-ақ мүліктік құқықтарды ұжымдық негізде басқаратын ұйым жиналған сыйақыны бөлу және төлеу үшін шаралар қолдануға міндетті.
"Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы" ҚР Заңына сәйкес алынған өкілеттіктер негізінде мүліктік құқықтарды ұжымдық негізде басқаратын ұйым пайдаланушылармен авторлық құқық және сабақтас құқықтар туындылары мен объектілерін пайдаланудың тиісті тәсілдеріне лицензиялық шарттар жасасады. Мүліктік құқықтарды ұжымдық негізде басқаратын, аккредиттеу туралы куәлік алған ұйым өзі құқықтарды басқару туралы шарттар жасасқан құқық иеленушілердің құқықтарын басқарумен қатар осындай шарттар жасалмаған құқық иеленушілер үшін сыйақы жинауды жүзеге асыруға құқылы. Мүліктік құқықтарды ұжымдық негізде басқаратын ұйымдарды аккредиттеу ерікті болып табылады және оны уәкілетті орган ұйымның өтініші негізінде жүзеге асырады.
Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасында мүліктік құқықтарды ұжымдық негізде басқаратын аккредиттелген үш ұйым өз қызметін жүзеге асырады. Бұл «Қазақстан авторлары қоғамы» Республикалық қоғамдық бірлестігі, «Аманат» авторлық және сабақтас құқықтарды қорғау коммерциялық емес ұйымы» ЖМ «Құқық иеленушілерінің Еуразиялық Одағы» Заңды тұлғалар бірлестігі.
Павлодар облысы Әділет департаменті
зияткерлік меншік құқықтары бөлімі бас маманы,
«ҚЗО» РКБ мүшесі Адиль Ерланович Тукенов