Ұлттық зияткерлік меншік жүйесінің Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымымен өзара іс – қимылы-тарих және перспективалар.
Құқықтық нормалар біріздендіріліп, заңнамалар үйлестірілгендіктен, сондай-ақ ақпараттық технологиялар дамығандықтан, зияткерлік құқықтар трансшекаралық қасиетке ие болады.
Осыған байланысты Зияткерлік меншіктің ұлттық жүйесін жаңғырту мен интеграциялаудың маңызды бағыты халықаралық ынтымақтастықты дамыту болып табылады.
Шет елдермен және халықаралық ұйымдармен әріптестік байланыстарды дамыту: нысандар мен тетіктерді жетілдіру, сондай-ақ зияткерлік меншікті қорғау және қорғау құралдарын үйлестіру; құқық бұзушылықтардың, оның ішінде контрафактілік өнім айналымының алдын алу және жолын кесу; халықаралық ақпараттық ресурстарды пайдалана отырып, ақпарат алмасу; мамандардың біліктілік деңгейін арттыру; елді зияткерлік меншікті қорғау және қорғау жөніндегі өңірлік орталық ретінде зияткерлік меншік саласындағы ынтымақтастық.
Зияткерлік меншік саласында халықаралық байланыстарды қалыптастырудың басталуы Қазақстан Республикасының тәуелсіздігін қалыптастырумен және нығайтумен бір мезгілде жүрді.
Егемен мемлекет оның жаһандық құқықтық өріске ену мәселелерін шешуі керек еді, бұл сауда және инновациялық технологияларды енгізу бөлігіндегі экономикалық дамудың міндетті шарты болды.
Бастапқыда Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымына (бұдан әрі - ДЗМҰ)белсенді мүшелік Қазақстан Республикасы үшін ең үлкен практикалық маңызға ие болды
- БҰҰ жүйесінің шығармашылық және зияткерлік меншік мәселелері жөніндегі мамандандырылған мекемесі.
ДЗМҰ-193 мемлекетті біріктіретін, Женева қаласында штаб-пәтері бар, екі негізгі мақсаты бар үкіметаралық ұйым: жаһандық ауқымда зияткерлік меншікті қорғауға жәрдемдесу және әкімшілік функцияларын орындайтын шарттармен құрылған зияткерлік меншік одақтары арасындағы ынтымақтастықты қамтамасыз ету.
ДЗМҰ әлеуметтік-экономикалық даму үшін зияткерлік меншікті пайдалану мақсатында үкіметтермен, халықаралық және өзге де үкіметтік емес ұйымдармен, сондай-ақ жеке тұлғалармен өзара іс-қимыл жасайды.
Қазақстан ДЗМҰ мүшелерінің қатарына Өнеркәсіптік меншікті қорғау саласындағы халықаралық шарттар туралы 1993 жылғы 5 ақпандағы Қазақстан Республикасының декларациясын Жолдау арқылы кірді. Бұл ретте ДЗМҰ-ға мүше елдердің тізімінде Қазақстан 1991 жылғы 25 желтоқсаннан бастап, яғни КСРО-ның өмір сүруі тоқтатылған күннен бастап осындай болып табылатыны көрсетіледі.
Көрсетілген Декларациямен Қазақстанның Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымын құратын Конвенцияға (Стокгольм, 1967) ғана емес, сонымен қатар зияткерлік меншік саласындағы ДЗМҰ - ның маңызды келісімдеріне-Өнеркәсіптік меншікті қорғау жөніндегі Париж конвенциясына, халықаралық тіркеу туралы Мадрид келісіміне және Патенттік кооперация туралы шартқа (РСТ) қосылуы өтті.
ДЗМҰ-мен ынтымақтастықтың негізгі міндеттері елдің мүдделерін қамтамасыз ету және ДЗМҰ-мен басқарылатын халықаралық шарттар мен зияткерлік меншік объектілерін халықаралық тіркеу жүйелері шеңберінде міндеттемелерді орындау, сондай-ақ Ұлттық зияткерлік меншік жүйесін ілгерілету жөніндегі бірлескен жобаларды іске асыру мақсатында ДЗМҰ-ның Халықаралық бюросымен өзара іс-қимыл жасау болып табылады.
Қазақстан Республикасы тиісті құқықтық нысандарда ДЗМҰ басқаратын халықаралық келісімдердің көпшілігінің ол үшін міндеттілігіне халықаралық деңгейде өзінің келісімін білдірді.
Аталған шарттар зияткерлік меншікті қорғаудың халықаралық деңгейде келісілген базалық стандарттарын айқындайды, сондай-ақ зияткерлік меншік объектілерін халықаралық тіркеу жүйелерінің жұмыс істеу тәртібін және жіктеу жүйелерін пайдалануды айқындайды.
Қазақстан ДЗМҰ басқаратын 26 халықаралық келісімнің 18-участ дәйекті түрде қатысушы болды, бұл туралы ақпарат төменде келтірілген.
Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымын құратын Конвенция (Стокгольм, 1967) Қазақстанның қосылуы ДЗМҰ-ға Өнеркәсіптік меншікті қорғау саласындағы халықаралық шарттар туралы Қазақстан Республикасының декларациясын Жолдау арқылы өтті (1993 жылғы 5 ақпан) Өнеркәсіптік меншікті қорғау жөніндегі Париж конвенциясы (Париж, 1883); Қазақстанның қосылуы ДЗМҰ-ға халықаралық меншік туралы декларацияны Жолдау арқылы өтті Өнеркәсіптік меншікті қорғау саласындағы шарттарда (1993 жылғы 5 ақпан;
Халықаралық тіркеу туралы Мадрид келісімі (Мадрид, 1891); Қазақстанның қосылуы ДЗМҰ-ға Өнеркәсіптік меншікті қорғау саласындағы халықаралық шарттар туралы Қазақстан Республикасының декларациясын Жолдау арқылы өтті (1993 жылғы 5 ақпан;
Патенттік кооперация туралы шарт (РСТ), (Вашингтон, 1970) Қазақстанның қосылуы ДЗМҰ-ға Өнеркәсіптік меншікті қорғау саласындағы халықаралық шарттар туралы Қазақстан Республикасының декларациясын Жолдау арқылы өтті (1993 жылғы 5 ақпан);
Әдеби және көркем шығармаларды қорғау жөніндегі Берн конвенциясы (Берн, 1886)
Қазақстанның қосылуы Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 10 қарашадағы № 297-1 Заңымен өтті, Қазақстан Республикасы үшін 1999 жылғы 12 сәуірде күшіне енді;
Фонограмма өндірушілердің мүдделерін олардың заңсыз өсімін молайтудан қорғау туралы Конвенция
фонограмма (Женева, 1971)Қазақстанның қосылуы Қазақстан Республикасының 2000 жылғы 7 маусымдағы № 54-II Заңымен өтті, Қазақстан Республикасы үшін 2001 жылғы 3 тамызда күшіне енді;
Халықаралық патенттік жіктеу туралы Страсбург келісімі (Страсбург, 1971)
Қазақстанның қосылуы Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 16 қарашадағы № 257-II Заңымен өтті, Қазақстан Республикасы үшін 2002 жылғы 24 сәуірде күшіне енді;
Белгілерді тіркеу үшін тауарлар мен қызметтерді Халықаралық жіктеу туралы Ницца келісімі (Ницца, 1957) Қазақстанның қосылуы Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 16 қарашадағы № 258-II Заңымен өтті, Қазақстан Республикасы үшін 2002 жылғы 24 сәуірде күшіне енді;
Патенттік рәсім мақсаттары үшін микроорганизмдерді сақтауды халықаралық тану туралы Будапешт шарты (Будапешт, 1977) Қазақстанның қосылуы Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 16 қарашадағы № 259ii Заңымен өтті, Қазақстан Республикасы үшін 2002 жылғы 24 сәуірде күшіне енді;
Өнеркәсіптік үлгілердің халықаралық сыныптамасын құру туралы локарн келісімі (Локарно, 1968) Қазақстанның қосылуы Қазақстан Республикасының 2002 жылғы 31 қаңтардағы № 291-II Заңымен өтті, Қазақстан Республикасы үшін 2002 жылғы 7 қарашада күшіне енді;
Тауар белгілері бойынша заңдар туралы шарт (ТLТ), (Женева, 1994) Қазақстанның қосылуы Қазақстан Республикасының 2002 жылғы 4 ақпандағы № 292-II Заңымен өтті, Қазақстан Республикасы үшін 2002 жылғы 7 қарашада күшіне енді;
Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының орындау және фонограммалар жөніндегі шарты (Женева, 1996);Қазақстанның қосылуы Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 16 сәуірдегі № 546II Заңымен өтті, Қазақстан Республикасы үшін 2004 жылғы 12 қарашада күшіне енді;
Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының авторлық құқық жөніндегі шарты (Женева, 1996)Қазақстанның қосылуы Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 16 сәуірдегі № 547-II Заңымен өтті, Қазақстан Республикасы үшін 2004 жылғы 12 қарашада күшіне енді;
Халықаралық белгілерді тіркеу туралы Мадрид келісіміне хаттама (Мадрид, 1989)
Қазақстан Республикасының 2010 жылғы 27 мамырдағы № 281-IV Заңымен ратификацияланды, Қазақстан Республикасы үшін 2010 жылғы 12 қарашада күшіне енді
Олимпиадалық символды қорғау туралы найроб шарты (Найроби, 1981) Қазақстан Республикасының 2010 жылғы 9 қарашадағы № 350-IV Заңымен ратификацияланды, Қазақстан Республикасы үшін 2011 жылғы 9 наурызда күшіне енді;
Патенттік құқық туралы шарт (PLT), (Женева, 2000) Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 2 мамырдағы № 430-IV Заңымен ратификацияланды, Қазақстан Республикасы үшін 2011 жылғы 19 қазанда күшіне енді;
Орындаушылардың, фонограмма жасаушылардың және хабар тарату ұйымдарының құқықтарын қорғау туралы Конвенция (Рим, 1961) Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 17 ақпандағы № 563-IV Заңымен ратификацияланды, Қазақстан Республикасы үшін 2012 жылғы 30 маусымда күшіне енді;
Тауар белгілері жөніндегі заңдар туралы Сингапур шарты (Сингапур, 2006) Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 8 сәуірдегі № 10–V Заңымен ратификацияланды, Қазақстан Республикасы үшін 2012 жылғы 5 қыркүйекте күшіне енді.
Қазіргі уақытта Марракеш шартына Зағиптар мен көру қабілеті бұзылған немесе жарияланған жұмыстарға баспа ақпаратын қабылдау қабілеті шектеулі адамдардың қол жетімділігін жеңілдету туралы қосылу рәсімдері аяқталуда
- Парламент аталған шартты ратификациялау туралы Қазақстан Республикасы Заңының жобасын қарайды.
Өнеркәсіптік үлгілерді халықаралық тіркеу туралы Гаага келісімінің Женева актісіне қосылу бағытында жұмыс жүргізілуде. Оған қатысу 70-тен астам елде Өнеркәсіптік үлгілерді бір мезгілде қорғауды алу рәсімдерін жеңілдетуге мүмкіндік береді, иелеріне ең төменгі рәсімдер мен шығындарды орындай отырып, оларды басқа елдерде қорғау құқығын береді.
Қазақстан Республикасының спутниктер арқылы берілетін бағдарламалары бар сигналдарды тарату туралы Брюссель конвенциясына қосылуы туралы мәселе пысықталуда, оған сәйкес қатысушы елдер спутник арқылы берілетін және шетелдік хабар тарату ұйымдарының бағдарламаларын беретін рұқсат етілмеген сигналдардың өз аумақтарында ұсталуын және таралуын болғызбау үшін белгілі бір шаралар қабылдауға міндетті.
Шығу орындарының атауларын қорғау және оларды халықаралық тіркеу туралы Лиссабон келісіміне қосылу үшін шарттар орындалады, ол ДЗМҰ шеңберінде бірыңғай рәсімнің көмегімен шығу орындарының атаулары мен географиялық көрсеткіштердің халықаралық қорғалуын қамтамасыз етеді.
2024 жылғы 24 мамырда жиырма бес жылдық дайындық жұмысынан кейін ДЗМҰ-ның зияткерлік меншік, генетикалық ресурстар және соған байланысты дәстүрлі білім туралы шартын қабылдауды көздейтін дипломатиялық конференцияның қорытынды актісіне қол қойылды. Бұл генетикалық ресурстар мен дәстүрлі білімді зияткерлік меншік объективі арқылы қарастыратын алғашқы ДЗМҰ шарты. Шарттың мәні мынада: патенттік өтінімде мәлімделген өнертабыс генетикалық ресурстарға негізделген жағдайларда әрбір Уағдаласушы Тарап өтініш берушілерден генетикалық ресурстардың шыққан елін немесе көзін ашуды талап етеді. Егер патенттік өтінімде мәлімделген өнертабыс генетикалық ресурстарға байланысты дәстүрлі білімге негізделсе, әрбір Уағдаласушы Тарап өтініш берушілерден дәстүрлі білім берген байырғы халықтар немесе жергілікті қоғамдастық туралы ақпаратты ашуды талап етеді.
Қазақстан Республикасының уәкілетті мемлекеттік органдары, оның ішінде Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Ұлттық зияткерлік меншік институты ДЗМҰ басқаратын халықаралық шарттардың көпшілігіне Қазақстан Республикасының қатысуына байланысты олардан туындайтын міндеттемелерді орындау бойынша жұмыс жүргізілуде.
Қазақстан Республикасының ДЗМҰ-мен практикалық өзара іс-қимылының кең мүмкіндіктері Қазақстан Республикасы Үкіметінің 28 ақпандағы қаулысына сәйкес Әділет министрлігі қол қойған Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымы арасындағы ынтымақтастық бағдарламасымен ұсынылған
2001 жылғы № 303. Оның мақсаты: Қазақстан Республикасының зияткерлік меншік саласындағы ұлттық заңнамасын басқа елдердің тәжірибесін және үйлестірудің халықаралық үрдістерін ескере отырып жетілдіруге; әділет органдарының техникалық базасын нығайтуға және адам ресурстарын дамытуға; бұзушылықтарды анықтау, алдын алу және жолын кесу мақсатында Қазақстан Республикасының зияткерлік меншік саласындағы құқық қолдану практикасын жетілдіруге бағытталған Қазақстан Республикасы мен ДЗМҰ-ның бірлескен іс-қимылдарын жүзеге асыру болып табылады зияткерлік меншік құқықтары; жүзеге асырылатын ғылыми, техникалық және экономикалық қызмет саласындағы зияткерлік меншіктің рөлін күшейту
Қазақстан Республикасының аумағында әртүрлі шаруашылық жүргізуші субъектілер. Қазіргі уақытта аталған құжатты өзектендіру бойынша іс-әрекеттер жүзеге асырылуда.
ДЗМҰ-мен өзара іс-қимылдың тиімді бағыты, ең алдымен, ДЗМҰ академиясының базасында Зияткерлік меншік құқықтарын қорғау саласында отандық мамандарды оқытуды және олардың біліктілігін арттыруды ұйымдастыру болып табылады .
Академия ДЗМҰ-ға мүше мемлекеттерге арналған зияткерлік меншік саласындағы оқыту, даярлау және біліктілікті арттырудың жетекші орталығы болып табылады. Ол зияткерлік меншік тақырыбы бойынша жалпы және мамандандырылған курстардың кең таңдауын ұсынатын және әртүрлі мақсатты аудиторияға арналған бағдарламалар аясында жұмыс істейді.
ДЗМҰ академиясының мүмкіндіктерін пайдалана отырып, ҒЗИ зияткерлік меншік құқықтарын қорғау саласындағы отандық мамандарды оқытуды ұйымдастыруды және олардың біліктілігін арттыруды оның мынадай бағдарламалары бойынша жүзеге асырады: ДЗМҰ академиясының кәсіби біліктілігін арттыру бағдарламасы (WIPO Academy PDP) ДЗМҰ академиясының жоғары оқу орындарымен ынтымақтастық бағдарламасы (WIPO Academy LL.M. program)
ДЗМҰ академиясының қашықтықтан оқыту бағдарламасы (WIPO Academy Distance learning, ДЗМҰ жазғы мектептерінің бағдарламасы (WIPO Summer Schools). ДЗМҰ жазғы мектептерінің бағдарламасы мамандарға зияткерлік меншік саласында терең білім алуға, соның ішінде зияткерлік меншіктің экономикалық, әлеуметтік, мәдени және технологиялық даму құралы ретіндегі маңыздылығын және ДЗМҰ-ның тиісті рөлін түсінуге мүмкіндік береді.
ДЗМҰ-мен өзара іс-қимылдың іс жүзінде маңызды аспектісі техникалық білімге қол жеткізуді жеңілдету және патенттік ақпаратты пайдалану тиімділігін арттыру мақсатында ДЗМҰ бастамашылық еткен халықаралық жобаны іске асыру шеңберінде технологиялар мен инновацияларды қолдау орталықтары желісін дамыту болып табылады.
Қазақстанның ӨҚТО жобасына қосылуы 2021 жылғы 5 тамызда жүзеге асырылды. Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасының аумағында кәсіпкерлерге мынадай нысандарда жәрдем көрсететін 28 ӨҚТО жұмыс істейді: патенттік және патенттік емес (ғылыми-техникалық) онлайн-ресурстарға және зияткерлік меншік тақырыбы бойынша жарияланымдарға қол жеткізуді ұсыну; іздестіруді жүргізуге және техникалық ақпарат алуға көмек көрсету; деректер базасы бойынша іздестіруді оқыту; зияткерлік меншік тақырыбы бойынша іздестіруді жүргізу сұрау
(жаңалық, техниканың белгілі деңгейі және құқықтарды бұзу); технологияның даму деңгейін және бәсекелестердің мінез-құлқын қадағалау; Өнеркәсіптік меншік саласындағы заңнама, басқару принциптері мен стратегиясы, сондай-ақ технологияларды коммерцияландыру және маркетинг әдістері туралы негізгі ақпарат беру.
Қазақстанда ашылған ЦПТИ өкілдері жобаның әдістемелік бағыттарын (ҒЗИ тегін оқыту вебинарлары, ДЗМҰ академиясының қашықтықтан курстарынан өту, ДЗМҰ қатысуымен ұлттық ЦПТИ желісін дамыту мәселелері бойынша семинарлар) табысты пайдаланады.
Зияткерлік меншік құқықтарын тіркеу жөніндегі функциялар туралы айта отырып, әкімшілік басқаруды ДЗМҰ жүзеге асыратын зияткерлік меншік объектілерін тіркеудің халықаралық жүйелерін ілгерілетуге Қазақстан Республикасының қатысуын атап өткен жөн.
Мадридтік белгілерді тіркеу жүйесіне кіру Қазақстан Республикасы үшін ерекше практикалық маңызға ие, оны пайдалану мадридтік белгілерді халықаралық тіркеу туралы келісімге және оған Хаттамаға қосылудың арқасында мүмкін болды. Мадрид жүйесі бүкіл әлем бойынша сауда белгілерін тіркеу мен басқарудың ыңғайлы және үнемді механизмін ұсынады.
Халықаралық өтінімді алуға, тексеруге және жіберуге байланысты функцияларды алушы ведомство ретінде ҒЗИ орындайды. Қазақстан Республикасында тіркелетін зияткерлік меншік объектілерінің жалпы көлемінде халықаралық тауар белгілері айтарлықтай үлесті құрайды – Мадрид келісімі мен хаттама рәсімі бойынша берілген өтінімдер санының 255846-нан 129136-сы берілді.
Қазақстан Республикасы сондай-ақ Патенттік кооперация туралы шартқа (РСТ) қосылуға негізделген халықаралық тіркеу жүйесінің қатысушысы болып табылады, ол жекелеген мемлекеттен тыс жерде патенттік қорғауды өтініш беруші үшін неғұрлым ыңғайлы, рентабельді және тиімді тәсілмен алуға мүмкіндік береді. Халықаралық өтінімді алуға, тексеруге және жіберуге байланысты функцияларды алушы ведомство ретінде ҒЗИ орындайды.
ДЗМҰ жұмысында ДЗМҰ бағдарламалық қамтамасыз етуді және мамандандырылған деректер базасын пайдалану да маңызды рөл атқарады.
ҒЗИ сарапшылары жұмыста электрондық өтінім беру үшін арнайы бағдарламалық жасақтаманы пайдаланады
EPCT-Filing ДЗМҰ қамтамасыз ету. Сондай-ақ, ДЗМҰ-ның PATENTSCOPE дерекқоры қолданылады, оның көмегімен PCT процедурасы бойынша өтінімдерді және бірнеше ондаған елдің патенттік құжаттарын іздеуге болады. Базада 104 миллионнан астам патенттік құжаттар бар. Ол Патенттік кооперация туралы Шартқа сәйкес берілген халықаралық өтінімдердің толық мәтінімен, сондай-ақ қатысушы мемлекеттердің ұлттық және өңірлік патенттік ведомстволарының патенттік құжаттарымен танысуға мүмкіндік береді.
ДЗМҰ мүшесі бола отырып, Қазақстан Республикасы оның негізгі органдарының жұмысына белсенді қатысады. Оның саясатын анықтайтын және шешім қабылдайтын ДЗМҰ-ның негізгі органдары Бас Ассамблея мен үйлестіру комитеті болып табылады. Әкімшілік функцияларын ұйым орындайтын ДЗМҰ – ға мүше мемлекеттер мен одақтардың ассамблеялары мен басқа да органдары дәстүрлі түрде кезекті және кезектен тыс сессияларға жиналады.
Бұл сессиялар ДЗМҰ-ға мүше мемлекеттер үшін ұйым жұмысының нәтижелерін бағалау және қызметтің одан әрі бағыттарын талқылау алаңы ретінде қызмет етеді.
ДЗМҰ басшы органдары хатшылығының функцияларын ассамблеялардың дипломатиялық қатынастар және істер бөлімі орындайды.
Мәселен, 2013 жылғы желтоқсанда қазақстандық делегацияның ДЗМҰ-ға мүше мемлекеттер Ассамблеялары отырыстарының елу екінші сериясына қатысуы барысында Қытай Халық Республикасы Мемлекеттік зияткерлік меншік ведомствосы комиссарының орынбасары Ли Югуангпен екіжақты ынтымақтастықты дамыту мәселелері бойынша кездесу өтті.
Ассамблеялардың жұмысы аясында НИИС пен ұлттық Өнеркәсіптік меншік институты (Франция Республикасы) арасында ынтымақтастық және өзара түсіністік меморандумы жасалды.
Павлодар облысының Әділет департаменті