Қазақстан Республикасында Өнеркәсіптік меншік объектілерін құқықтық қорғау
қазіргі уақытта сараптама органы және уәкілетті мемлекеттік орган жүзеге асыратын патенттік ведомство жүзеге асыратын патенттік рәсімдер жиынтығы негізінде.
"Ұлттық зияткерлік және меншік институты" республикалық мемлекеттік кәсіпорнының (бұдан әрі - "ҒЗИ" РМК) сараптамалық қызметі өнертабыстарға, пайдалы модельдерге, өнеркәсіптік үлгілерге, селекциялық жетістіктерге, тауар белгілеріне, қызмет көрсету белгілеріне, тауарлар шығарылған жерлердің атауларына сараптама жүргізуді қамтиды.
Өнеркәсіптік меншік объектілерін сараптау рәсімін жетілдіру ұлттық институттың міндеттерінің бірі болып табылады, оны шешуге елеулі көңіл бөлінеді, өйткені оның нәтижелері Өнеркәсіптік меншік объектілерін құқықтық қорғаудың жеделдігін, сенімділігі мен тиімділігін айқындайды.
Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының Патенттік ведомствосы екі деңгейлі басқару жүйесімен ұсынылғанын атап өту қажет: Қазақстан Республикасының Әділет министрлігі және "Ұлттық зияткерлік меншік институты" РМК атынан сараптамалық ұйым, онда тіркелген Өнеркәсіптік меншік объектілері туралы барлық деректер базасы шоғырланған.
Уәкілетті органдар арасындағы өзара іс-қимылдың маңызды сәті олардың әртүрлі бөлімшелері арасындағы, оның ішінде өңірлік деңгейдегі іс-қимылдарды үйлестіру болып табылады, өйткені даулы істерді объективті және жан-жақты қарау уәкілетті органдардың іс-қимылдары мен күш-жігерін үйлестіруге байланысты болады.
Ұлттық институттың талапты, бірақ шығармашылық еңбек нәтижелерін толыққанды қорғауға мүдделі сараптамалық қызметі елдегі инновациялық процестерге жәрдемдесудің және патенттік құқықтық тәртіпті орнатудың негізгі тетіктерінің бірі болып табылады.
Макроэкономикалық саясаттың негізгі міндеті бизнесті жүргізуге, компаниялар мен нарықтарды дамытуға, қоғамның қажеттіліктерін барынша толық қанағаттандыруға қолайлы нарықтық ортаны қалыптастыру болып табылады.
Сондықтан мемлекет жүзеге асыратын экономикалық саясат бәсекелестік принциптерге негізделуі керек.
Бәсекелестікті дамыту-барлық мемлекеттік органдар шешуге жауапты кешенді міндет.
Бәсекелестік саясат-бұл нарық субъектілерінің бәсекеге қабілеттілігі үшін жағдайларды қамтамасыз ету, экономиканың тиімділігі мен бәсекеге қабілеттілігін арттыру, кәсіпорындарды жаңғырту және азаматтардың тауарлар мен қызметтерге деген қажеттіліктерін экономикалық тиімді тәсілмен қамтамасыз ету үшін жағдай жасау мақсатында мемлекет жүзеге асыратын дәйекті шаралар кешені.
Барлығы білетіндей, нарық-бұл экономикалық қатынастар жүйесі, екі адам сауда жасай алады, бірақ нарық болуы үшін кем дегенде үш адам болуы керек, өйткені нарықтың негізгі критерийлерінің бірі бәсекелестік болып табылады.
Бәсекелестік нарықтар сатып алушылар мен сатушылардың едәуір көп санына сүйенеді.
Бір сатушы және бірнеше сатып алушысы бар нарық-монополия бар.
Бір сатып алушы мен бірнеше сатушы нарығы-монопсония бар. Бұл жетілмеген бәсекелестіктің шегі.
Қазақстан Республикасының бәсекелестік саласындағы саясаты мемлекеттік реттеу жүйесін реформалауда басты рөлдердің бірін атқарады, өйткені мемлекеттік басқару жүйесі экономикалық және әлеуметтік нормалардың сапасын белгілейді және заңдардың, оның ішінде бәсекелестікті қорғайтын заңдардың қолданылуын негіздейді.
Қазақстан Республикасының Конституциясында әркімнің кәсіпкерлік қызмет бостандығына, өз мүлкін кез келген заңды кәсіпкерлік қызмет үшін еркін пайдалануға құқығы бар екендігі көзделген. Монополиялық қызмет заңмен реттеледі және шектеледі.
Екі адам сауда жасай алады, бірақ нарық болуы үшін кем дегенде үш адам болуы керек, өйткені нарықтың негізгі критерийлерінің бірі бәсекелестік болып табылады.
Бәсекелестік нарықтар сатып алушылар мен сатушылардың едәуір көп санына сүйенеді.
Бір сатушы және бірнеше сатып алушысы бар нарық-монополия бар.
Бір сатып алушы мен бірнеше сатушы нарығы-монопсония бар. Бұл жетілмеген бәсекелестіктің шегі.
Қазақстан Республикасының бәсекелестік саласындағы саясаты мемлекеттік реттеу жүйесін реформалауда басты рөлдердің бірін атқарады, өйткені мемлекеттік басқару жүйесі экономикалық және әлеуметтік нормалардың сапасын белгілейді және заңдардың, оның ішінде бәсекелестікті қорғайтын заңдардың қолданылуын негіздейді.
Қазақстан Республикасының Конституциясында әркімнің кәсіпкерлік қызмет бостандығына, өз мүлкін кез келген заңды кәсіпкерлік қызмет үшін еркін пайдалануға құқығы бар екендігі көзделген.
Монополиялық қызмет заңмен реттеледі және шектеледі.
Жосықсыз бәсекелестікке тыйым салынады.
Жосықсыз бәсекелестіктен қорғау мәселелері ғасырдан астам тарихы бар. Жосықсыз бәсекелестіктің жолын кесу Өнеркәсіптік меншік объектілерін қорғаудың құрамдас бөлігі ретінде танылды.
Біз білетіндей, 1900 ж. Өнеркәсіптік меншікті қорғау жөніндегі Париж конвенциясын қайта қарау жөніндегі Брюссель дипломатиялық конференциясында бұл фактіні мойындау алғаш рет Конвенцияның мәтінінде bis 10-бабын енгізу арқылы көрініс тапты.
Сондай-ақ, ДЗМҰ құрған Конвенциямен өткен ғасырдың ортасында жосықсыз бәсекелестіктен қорғау құқығы тек өнеркәсіптік ғана емес, сонымен бірге жалпы зияткерлік меншікті құрайтын құқықтардың бөлігі ретінде танылды.
Осылайша, ДЗМҰ мен Париж одағына мүше мемлекеттер жосықсыз бәсекелестіктен қорғауды қамтамасыз етуге міндетті.
Осыған ұқсас міндеттеме Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ) шеңберінде зияткерлік меншік құқықтарының сауда аспектілері жөніндегі келісімнің (ТРИПС) 2-бабында көзделген.
Бір қарағанда, бір жағынан патенттер, тіркелген өнеркәсіптік үлгілер, тауар белгілері және т.б. сияқты Өнеркәсіптік меншік құқықтарын қорғау және екінші жағынан жосықсыз бәсекелестік актілерінен қорғау арасында айтарлықтай айырмашылықтар бар сияқты көрінуі мүмкін.
Егер Өнеркәсіптік меншік құқықтарын, мысалы, патенттерді Өнеркәсіптік меншік ведомстволары өтінімдер негізінде берсе және белгілі бір объектіге айрықша құқықтар берсе-жосықсыз бәсекелестіктен қорғау мұндай құқықтарды беруге негізделмейді, бірақ заңнаманың ережелерінде белгіленген немесе құқықтың жалпы қағидаты ретінде танылған пікірге негізделеді, соған сәйкес әрекеттер, адал іскерлік тәжірибеге қайшы келетіндерге тыйым салынуы керек.
Алайда, жосықсыз бәсекелестіктің кейбір жағдайларын қарастырған кезде, осы екі күзет түрінің арасындағы байланыс айқын болады. Атап айтқанда, көптеген елдерде тіркелмеген тауар белгісін тиісті рұқсатсыз пайдалану жосықсыз бәсекелестіктен қорғау саласына қатысты жалпы принциптер негізінде заңсыз болып саналады.
Мәселен, мысалы, бәсекелес өнім үшін тауар белгісінің иесінің беделін заңсыз пайдалану ғана емес, сонымен қатар тұтынушыларды өнімнің шығу тегі, демек оның қасиеттері туралы жаңылыстыру қарастырылады.
АЖ құқықтарын қорғау тек иелердің ғана емес, сонымен қатар тұтынушылар мен жалпы қоғамның мүдделеріне жауап береді және бәсекелестікте адалдықты қамтамасыз етеді.
Өнертабыс саласындағы тағы бір ұқсас мысалды қарастырайық:
- егер өнертабыс көпшілікке жария етілмесе және коммерциялық құпия болып саналса, үшінші орын
осындай коммерциялық құпияға байланысты кейбір іс-әрекеттердің тұлғалары тиісті рұқсатсыз да заңсыз деп танылуы мүмкін.
Осылайша, жосықсыз бәсекелестіктен қорғау тұтастай алғанда өнеркәсіптік меншік құқығын қорғауды толықтырады (патенттер, тауар белгілері, пайдалы модельдер, өнеркәсіптік үлгілер және
өнертабыс немесе тауар белгісі мұндай құқықтармен қорғалмаған жағдайларда. Бұл әсіресе коммерциялық құпияны қорғау үшін өте маңызды.
Әрине, жосықсыз бәсекелестіктің басқа жағдайлары белгілі, мысалы, аталған жағдай
Париж конвенциясының 10 bis (3)2-бабында, атап айтқанда, жосықсыз бәсекелестіктен қорғау мұндай қосымша функцияны орындамаған кезде бәсекелестің беделін түсіруге қабілетті коммерциялық қызметті жүзеге асыру кезіндегі жалған мәлімдемелер. Бұл жосықсыз бәсекелестік ұғымы әртүрлі әрекеттердің едәуір санын қамтитындығына байланысты. Нарық үшін күрестегі бәсекелестер көбінесе бұл күресте заңсыз құралдарды қолдануға жүгінетіні белгілі.
Бұл заңсыз әрекет кез-келген мемлекеттің экономикасына үлкен зиян келтіретін өте қауіпті пропорцияларға ие болады. Сондықтан 1883 жылғы 20 наурыздағы Өнеркәсіптік меншікті қорғау жөніндегі Конвенцияда жосықсыз бәсекелестік Өнеркәсіптік меншік объектілеріне құқықтарды бұзуға бағытталған заңсыз әрекет ретінде жарияланды.
Жұмыстың өзектілігі үш елдің (ҚР, РФ және Беларусь)Кеден одағы шеңберінде болғандығына байланысты
қазіргі уақытта жосықсыз бәсекелестіктің барлық түрлері кең таралған, бірақ ең тән мысалдар зияткерлік меншік құқығын бұзу жағдайлары болып табылады.
Тауар нарықтарында кез-келген Сатып алушы тауармен мұқият таныса-
тауар шығарылған жердің жалған нұсқауларын өмір сүріңіз. Құқықтарды бұзу
белгілі тауар белгілерімен араласу дәрежесіне дейін ұқсас белгілерді пайдалану арқылы тұтынушы енгізілген жағдайда, оларды тікелей қолдан жасаумен байланысты белгілі тауар белгілеріне.
Көбінесе бұл шетелдік сауда белгілеріне тән. Бұл жағдай посткеңестік кеңістіктегі нарықтық экономикада бәсекелестіктің болмауына байланысты объективті түрде пайда болды, өйткені экономика жоспарлы болды және тауарлардың көпшілігі тапшы болды. Мұндай жағдайда тауар нарықтарында біреудің зияткерлік меншігіне құқықтарды бұзу мүмкін болмады.
Павлодар облысының Әділет департаменті