ХАЛЫҚ БІРЛІГІ МЕН ЖҮЙЕЛІ РЕФОРМАЛАР-ЕЛІМІЗДІ ӨРКЕНДЕТУДІҢ БЕРІК НЕГІЗІ
Қымбатты отандастар!
Құрметті Парламент депутаттары мен Үкімет мүшелері!
Биыл біз Тәуелсіздіктің 30 жылдығын атап өтеміз-бұл біздің ең жоғары құндылығымыз.
Тұңғыш Президент-Елбасының көреген саясатының арқасында Қазақстан елеулі табыстарға жетіп, бүкіл әлемге танымал болды.
Бірлік пен келісімде біз жаңа мемлекет құра алдық – бұл біздің басты жетістігіміз.
Біз дамудың берік іргетасын қалап, ұлт рухын нығайттық. Әлемдік қоғамдастықтың ықпалды мүшесі болды. Қоғамдағы тұрақтылықтың арқасында біз тұрақты прогресс жолына шықтық.
Біз бірге қуатты мемлекет құрып жатырмыз. Егемендік бос ұрандар мен қатты сөздер емес. Біз үшін әрбір азамат Тәуелсіздік жемісін сезінуі маңызды, оның ең бастысы-бейбіт өмір, қоғамдық келісім, халықтың әл-ауқатын арттыру, жастардың болашаққа деген сенімі.
Біздің барлық бастамаларымыз осыған бағытталған. Қазақстандықтардың бірлігі мен жасампаз еңбегінің арқасында біз барлық қиындықтар мен сынақтардан сәтті өтіп келеміз.
Біздің еліміз Тәуелсіздіктің төртінші онжылдығының табалдырығында тұр. Қазірдің өзінде бұл уақыт оңай болмайтыны анық. Сондықтан біз кез келген сын-тегеуріндер мен қауіптерге дайын болуға, үздіксіз жетілуге және әрқашан алға жылжуға тиіспіз.
Менің Қазақстан халқына биылғы Жолдауым мынадай мәселелерге арналған.
І. ПАНДЕМИЯДАН КЕЙІНГІ КЕЗЕҢДЕГІ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУ
Орталық Азиядағы ең ірі қазақстан экономикасы қазір пандемия зардаптарын бастан кешуде. Дегенмен, қиындықтарға қарамастан, біз өз бағытымызды дәйекті түрде жүзеге асырып келеміз.
Орта мерзімді экономикалық саясатты айқындау және мемлекеттік бастамаларды жүйелеу мақсатында Біз 2025 жылға дейінгі ұлттық даму жоспарын қабылдап, мемлекеттік жоспарлаудың жаңа жүйесіне көштік. Ұлттық жобалар бекітілетін болады.
Біздің стратегиялық мақсатымыз - Орталық Азиядағы көшбасшылық рөлді күшейту және әлемдік экономикадағы өз позициямызды нығайту.
Тікелей инвестицияларды одан әрі тарту үшін жаңа құрал – стратегиялық инвестициялық келісім енгізілді.
Квазимемлекеттік секторды оңтайландыру үшін нақты шаралар қабылданды. "Бәйтерек" және "ҚазАгро"холдингтерін біріктіру аяқталды. Портфельдік компаниялар екі есе, олардың штат саны бір жарым есе қысқарды. Нәтижесінде жаңа қуатты даму институты құрылды.
Пандемия жағдайында мемлекет азаматтар мен бизнеске ауқымды және жедел қолдау көрсетті.
"Қарапайым заттар экономикасы"бағдарламасы өзінің тиімділігін дәлелдеді. Оны іске асыру аясында 3,5 мыңнан астам жоба іске қосылды, 70 мың жұмыс орны құрылды, 3,5 трлн теңгеге тауарлар мен қызметтер өндірілді.
"Бизнестің жол картасы" бағдарламасының арқасында 66 мың жоба мемлекеттік қолдауға ие болды. Бұл 150 мыңнан астам жұмыс орнын құруға және сақтауға көмектесті.
Зейнетақы жинақтарын мерзімінен бұрын пайдалану бойынша бастама Экономикалық, ең алдымен әлеуметтік әсерге ие болды. Бұл шара миллионнан астам отандастарымызға тұрғын үй жағдайларын жақсартуға немесе ипотека ауыртпалығын төмендетуге көмектесті.
Жалпы, еліміздің экономикалық дамуында оң динамика байқалады. Дегенмен, жағдай әлі де қиын екенін ашық айту керек.
Сондықтан мен "қарапайым заттар экономикасы" және "Бизнестің жол картасы"бағдарламаларының қолданылу мерзімін 2022 жылға ұзарту туралы шешім қабылдадым. Оларды қаржыландыруға бөлінген қаражаттың жалпы көлемі кемінде бір триллион теңгені құрайды.
Көп жағдайда төмен мемлекеттік қарыздың және қомақты резервтердің болуының арқасында Қазақстан пандемия зардаптарын салыстырмалы түрде сәтті еңсеруде. Бұл біздің маңызды бәсекелестік артықшылығымыз, оны жоғалтпау маңызды.
Алайда, соңғы уақытта Шығыс міндеттемелерін жабу үшін бюджет тапшылығы мен Ұлттық қордан трансферттер көбейетін үрдіс пайда болды. Барлық уақытта баруға осындай "легкому жолдары" жоқ. Қаржылық тұрақтылық қоры шексіз емес. Бюджет кірістерін ұлғайту бойынша шаралар қажет екені анық. Бірақ, ең алдымен, мемлекеттік шығыстардың көлемі мен тиімділігін бақылау қажет.
Ұлттық қордың активтерін қалпына келтіру үшін бюджет ережесін енгізуді жеделдету қажет. Тиісті заңнамалық түзетулер осы жылдың соңына дейін қабылдануға тиіс.
Тұтастай алғанда, елге мемлекеттік қаржыны басқару жөніндегі ережелер жиынтығы қажет: мемлекеттік қарыз, бюджет саясаты, Ұлттық қор. Үкімет пен Ұлттық Банктен жыл соңына дейін мемлекеттік қаржыны басқару тұжырымдамасын дайындауды сұраймын.
Сонымен қатар, экономиканы әртараптандыру, өндірілетін тауарлар номенклатурасы мен экспорт географиясын кеңейту жөніндегі жұмысты жалғастыру керек.
2020 жылдың қорытындысы бойынша индустрияландырудың 10 жылында алғаш рет өңдеуші өнеркәсіптің экономиканың дамуына қосқан үлесі тау-кен өндіру саласының үлесінен асып түсті. Орта мерзімді мақсат – 2025 жылға қарай өңдеу өнеркәсібінің экспортын 1,5 есеге, 24 млрд долларға дейін, ал еңбек өнімділігін 30% - ға арттыру.
Әзірленіп жатқан "өнеркәсіптік саясат туралы" заң өңдеуші сектордың алдында тұрған сұрақтарға жауап беруге тиіс. Олардың бірі – шикізатқа қол жеткізу мәселесі. Қарапайым ережені енгізу қажет – отандық өнеркәсіп үшін шикізат тауарларының бағасы қол жетімді, ал көлемі жеткілікті болуы керек. Жыл соңына дейін Үкімет осы маңызды міндетті шешудің оңтайлы нұсқасын табуға тиіс.
Бұл ретте біздің еліміздің ресурстық әлеуеті толық ашылмағанын, геологиялық зерттелуі төмен деңгейде қалып отырғанын ескеру қажет.
Инвесторлардың сапалы геологиялық ақпаратқа қолжетімділігін кеңейту қажет. Ол үшін бытыраңқы ведомстволық бағынысты ұйымдардың базасында тиімді Ұлттық геологиялық қызмет құру қажет. Бұл ұйым жер қойнауына кім және қалай жол беру керектігін шешетін монополист болмауы керек. Оның рөлі инвесторларға кешенді сервистік қолдау көрсету болып табылады.
Жер қойнауын пайдалану саласы, әсіресе жер қойнауын геологиялық барлау және кешенді зерттеу бөлігінде жаңа серпінге мұқтаж. Ұлт жоспары шеңберінде басталған реформаларды нақты аяқтауға – геологиялық ақпараттың ашық цифрлық дерекқорын құруға, оған инвесторлардың қол жеткізуін қамтамасыз етуге жеткізу керек.
Жер қойнауы-ұлттық қазына. Кабинеттер үнсіздігінде кулуарлық талқылау арқылы оларға қол жеткізу туралы шешімдер заңнан тыс қойылуы тиіс. Тиісті органдар осы мәселе бойынша бақылауды қамтамасыз етеді.
Әрі қарай. Мемлекеттің экономикаға шамадан тыс қатысуы оның өсуі мен бәсекеге қабілеттілігін айтарлықтай тежейді, сыбайлас жемқорлыққа және заңсыз лоббизмге әкеледі. Мемлекеттік кәсіпорындар бұрынғысынша көптеген секторларда үстемдік етеді, монополиялық жеңілдіктерді пайдаланады.
Біз бұл мәселелерді шеше бастадық. Мәселен, мемлекеттік басқару Тұжырымдамасында квазимемлекеттік секторды қысқарту, оның тиімділігін, ашықтығы мен есептілігін арттыру жөніндегі шаралар көзделген. Реформалар жөніндегі Жоғары Кеңес Жекешелендірудің жаңа жоспарын мақұлдады. Енді қатаң бақылау қажет.
Бірақ басқа да мәселелер бар. Атап айтқанда, неліктен жекелеген ұлттық компаниялар мен мемлекеттік кәсіпорындар шығынға батуда, ал олардың бірінші басшылары бұл үшін жауап бермейді? Үкімет бұл мәселені шешуі керек.
Біз сондай-ақ инфляцияның бақылаусыз өсуіне тап болдық. Ұлттық банк, Үкімет әлемдік тенденцияларға сүйене отырып, оның алдында әлсіз болды. Мұндай сылтаулар ұлттық экономиканың осалдығын көрсетеді. Тағы бір сұрақ туындайды: біздің кәсіби экономистердің рөлі неде?
Ұлттық банк пен Үкіметтің басты міндеті – инфляцияны 4-6% дәлізіне қайтару.
Жалпы көлемі 6,3 трлн теңге болатын дағдарысқа қарсы шараларды іске асыру нәтижесінде экономикада артық ақша массасы пайда болды. Бірақ бұл қаражат түспейтін тауашалар бар. Екінші деңгейдегі банктер шағын жобаларға, әсіресе ауылда, инвестиция салмайды.
Сондықтан микроқаржы ұйымдарының әлеуетін іске қосу қажет. Олар жергілікті жерлерде жұмыс істейді, клиенттерді, олардың бизнесі мен мүмкіндіктерін біледі. Ұлттық банк пен қаржылық реттеу агенттігі осы мәселе бойынша шешімдер пакетін дайындағаны жөн.
Стресті активтер деңгейін төмендету бойынша жұмыстың маңызы зор.
Біз шешім қабылдадық – мемлекет банкирлерге көмектеспеуі керек. Сонымен бірге, мұздатылған активтерді экономикалық айналымға қайтару керек, бірақ тек нарықтық негізде. Ол үшін заңнамалық база қажет. Үкімет қаржылық реттеу жөніндегі агенттікпен бірлесіп, жыл соңына дейін Парламентке заң жобасын енгізуі керек.
Енді инфляцияның монетарлық емес компоненттері туралы. Ең бастысы-азық-түлік бағасы.
Қазақстанның аграрлық әлеуеті туралы көп айтылады. Бірақ АӨК саласында көптеген проблемалар жинақталды.
Ең алдымен, бұл тиімсіз баға белгілеу және азық-түлік тауарларын бөлу. Мен бұған дейін көтерме-тарату орталықтары желісін құрудың маңыздылығы туралы айтқан болатынмын. Бұл міндет іске асырылу сатысында тұр.
Оларға шағын ауыл шаруашылығы тауарларын өндірушілердің, оның ішінде жеке қосалқы шаруашылықтардың да қол жеткізуін қамтамасыз ету маңызды. Бұл нарықты монополияландыруға жол берілмейді.
Сондай-ақ өндірушіден тұтынушыға дейінгі тізбек бойынша бағаларға бірыңғай бақылауды қамтамасыз ету қажет. Қазір бұл жұмысқа бірнеше бөлім жауап береді. Бағаның тағы бір секіруінен кейін олар мұқият талдау мен тиімді шаралар қолданудың орнына "бір-біріне бас ие бастайды". Бұл істе тәртіп орнататын кез келді. Жауапкершілік аймақтарын бөліп, негізгі орган ретінде бір органды анықтап, басқа ведомстволардың өзара іс-қимылының нақты ережелерін белгілеу қажет. Үкімет бұл мәселе бойынша бір ай мерзімде шешім қабылдауы тиіс.
Екіншіден, ауа-райының қолайсыздығы мал шаруашылығындағы күрделі проблемаларды ашты. Жедел шаралармен біз азықпен қамтамасыз ету жағдайын тұрақтандырдық. Алайда, бұл салада әлі де жүйелі әрекеттер қажет.
Жем-шөп дақылдарын өсіру алаңдарын кеңейту және ауыспалы егістің сақталуын бақылауды күшейту, Жерді ғарыштық мониторингтеу мен қашықтықтан зондтау мүмкіндіктерін кеңінен пайдалану қажет. Жайылымдарды пайдалану тиімділігін арттыру да маңызды.