Қазақстанда түзеу мекемелерінде адам құқықтарының бұзылуына қатысты шағымдар саны өсуде
Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталықтың деректеріне сәйкес, Қазақстанда қылмыстық-атқару жүйесінің мекемелерінде және қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін өзге де арнаулы мекемелерде орналасқан адамдарды азаптауға және қатыгездікпен қарауға шағымдардың саны артты. Мұндай жағдайлардың бірқатары ұлттық алдын алу тетігінің жұмысы нәтижесінде анықталды.
Осылайша, 2020 жылғы тамыздағы жағдай бойынша ҚР Адам құқықтары жөніндегі уәкіл Эльвира Әзімованың атына 97 тиісті өтініш келіп түсті, ал 2019 жылы барлық есепті кезеңде осындай 83 өтініш болды.
Жалпы, ағымдағы жылдың 8 айында адам құқықтары жөніндегі уәкілге өз құқықтарының қандай да бір бұзылуы туралы түрлі сұраулармен 705 рет жүгінді (өткен жылы 1090 шағым түсті).
Айта кетейік, уәкілге азаптауды қолдану туралы өтініштер Қазақстанның пенитенциарлық жүйесінің мекемелерінде жүрген адамдардан басым түседі. Сотталғандар адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын сақтау қағидаттарын бұзатын мәселелердің тұтас кешеніне шағымданады.
Келіп түскен өтініштердің ішінде – антисанитариялық жағдайларға, ар-ождан және діни сенім бостандығына құқықты шектеуге, білікті медициналық көмектің жеткіліксіздігіне, еңбек құқығын бұзуға, гендерлік белгісі бойынша кемсіту жағдайларына, тамақ, киім және аяқ киім сапасына қатысты проблемаларға шағымдар бар.
Сондай-ақ бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны өтеу шарттарының тым милитаризациялану практикасына байланысты өтініштер де орын алып отыр. Бұл әскери казармалық атрибутиканы қолдануда, тұтқындардың марштық құрылысында, оларға қатысты әскери командаларды ұсынуда көрінеді.
Бірқатар шағымдар бас бостандығынан айырылған азаматтарға Ашық қатыгездікпен байланысты болды-тіпті науқастарға қатысты зорлық-зомбылықты қолдана отырып, санкцияланбаған тінту, ұрып-соғу және қорлау.
Барлық алынған өтініштердің қорытындысы бойынша тексерулер жүргізіледі, уәкілетті органдардың атына хаттар дайындалады немесе жіберілді.
Қамаудағылардың осындай өтініштері БҰҰ-ның Азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы конвенциясының бұзылуы бар екенін білдіреді, оны сақтауға қатысушы мемлекет біздің еліміз болып табылады.
Жоғарыда аталған Қазақстан ратификациялаған конвенцияға Факультативтік хаттамаға сәйкес әрбір қатысушы мемлекет олардың құқықтарының бұзылуының алдын алу мақсатында жабық мекемелерде ұсталатын азаматтарға бару үшін ұлттық деңгейде бір немесе бірнеше орган құрады.
Қазіргі уақытта Қазақстанда Азаптауларға қарсы ұлттық алдын алу тетігі (ҰАТ) тұрақты негізде жұмыс істейді, оның нәтижесінде сотталған адамдардың уәкіл атына келіп түскен көптеген өтініштері анықталды және қабылданды.
Айта кетейік, ҰАТ азаптауларды және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлерін анықтау және алдын алу мақсатында жабық мемлекеттік мекемелерді қоғамдық бақылаудың бір түрі болып табылады.
ҰАТ жұмысына тартылған сарапшылардың міндеті – адамдарды қоғамнан оқшаулау орындарына үнемі бару және олардағы адамдардың құқықтары мен бостандықтарының сақталуына мониторинг жүргізу. Мұндай мекемелердің қатарында түрмелерден басқа тергеу изоляторлары, полиция учаскелері, наркологиялық диспансерлер, жетім балаларға арналған Денсаулық сақтау ұйымдары, қарттар мен 1, 2 топтағы мүгедектерге арнайы әлеуметтік қызмет көрсету орталықтары және т. б. бар.
ҰАТ қатысушыларының құрамына Адам құқықтары жөніндегі уәкілден басқа, азаматтардың құқықтарын, заңды мүдделерін қорғау жөніндегі қызметті жүзеге асыратын қоғамдық бақылау комиссиялары мен қоғамдық бірлестіктердің Қазақстан азаматтары арасынан іріктелетін мүшелері, заңгерлер, әлеуметтік қызметкерлер, дәрігерлер кіреді.
ҰАТ мандатымен қамтылған әрбір мекемеге құрамында 4 қатысушы бар ҰАТ тобы келеді. Жыл сайын ҰАТ қатысушылары 500 мекемеге барады.
ҰАТ қатысушылары келгеннен кейін өз тұжырымдары мен ұсыныстарын тікелей мекеменің атына жібереді, сондай-ақ арнайы есептер дайындайды.
Осылайша, адам құқықтары жөніндегі уәкілге жыл сайын адам құқықтарын қорғау және бұзылған құқықтарды қалпына келтіру жөніндегі ұсынымдарды талдау және әзірлеу үшін ҰАТ қатысушыларының 500-ге дейінгі есептерінің қарауына түседі.
Алайда, барлық ұсыныстар уәкілетті мемлекеттік органдардың қолдауына ие бола бермейді. Мәселен, соңғы жылы ұсынылған ұсынымдардың бір бөлігі ғана іске асырылды: қылмыстық-атқару жүйесі комитетінің 48 ұсынымының 10-ы орындалды, 19 ұсыным орындалу сатысында, 19 ұсыным қолдау таппады.
ҚР Бас прокуратурасының Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитетінің деректеріне сәйкес 2019 жылы ҚР ҚК 146-бабы бойынша СДТБТ-да азаптау туралы қылмыстар үшін 86 қылмыстық құқық бұзушылық тіркелген. 2020 жылдың 5 айында аталған бап бойынша Қазақстанда 131 қылмыстық құқық бұзушылық тіркелді. 2020 жылдың 3 айында азаптағаны үшін 16 адам сотталды.
2020 жылдың 3 айында азаптағаны үшін полиция қызметкерлері – 1, ҚАЖК қызметкерлері – 10, бұрын сотталған адамдар - 5 сотталды.