ҚР Адам құқықтары жөніндегі уәкілі Эльвира Азимованың "Егемен Қазақстан" сұхбатында

Адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау - өте жауапты және әркімнің иығына тиетін жұмыс емес. Қазақстанда бұл рөлді адам құқықтары жөніндегі уәкіл атқарады.

Эльвира Азимова осы жоғары және өте күрделі лауазымдағы қызметі, адамдардың хаттары мен заңнамалық түзетулердің маңыздылығы туралы әңгімелеп берді, ол Қазақстандағы адам құқықтары жөніндегі уәкіл ретінде бір жылдан астам уақыттан бері жұмыс істеп келеді.

- Эльвира Әбілхасымқызы, Сіз үшін адам құқықтарын қорғау - бұл қызметтің жаңа саласы ма? Омбудсмен лауазымына орналасуды ұсынған кезде ойлануға бола ма?

- Уәкілдің міндетінің бірі - азаматтардың өтініштерін қарау және тиісінше адам қозғайтын мәселелерді шешуге жәрдемдесу. Осы тұрғыдан алғанда, қазіргі ұстаным мен үшін жаңа нәрсе емес, 2002 жылы адам құқықтары жөніндегі уәкіл туралы ереженің жобасы әзірленгенде мен Әділет министрлігінде жұмыс істеп, оның сараптамасына қатыстым.

Әрине, ойлану керек еді. Адам қызмет саласын өзгертсе, лауазымның өзі де көп нәрсеге міндеттесе, олар әбден орынды. Қандай да бір тар салада жауап беріп қана қоймай, қандай да бір шағымды мемлекеттік органдарға жеткізіп, оған ілесіп, бақылау жасап, нәтижелерді бақылап отыру керек. Әрине, нәтиженің өзі маңызды - мәселені шешу және азаматтың өтінішінің нәтижесіне, осы түсіндірмеге риза па, жоқ па, оны бағалау. Омбудсмен адамға дауды шешудің оңтайлы нұсқалары мен құралдарын ұсыну үшін қолданыстағы заңнама туралы, мемлекеттік органдардың құрылымы туралы білімді меңгеруі тиіс.

 

- Сіз Қазақстандағы адам құқықтарына қатысты қазіргі жағдайды қалай бағалар едіңіз?

- Адам құқықтарының санаты өте әсерлі, бұл азаматтық, әлеуметтік, саяси, мәдени және экономикалық құқықтар. Бұл тұрғыда жағдай қанағаттанарлық па, жоқ па деп айту мүмкін емес. Жалпы Қазақстанда жүргізіліп жатқан реформалар бойынша бізде әлеуметтік және экономикалық құқықтарды іске асыру оң серпінге ие деп айтуға болады. Егер коронавирустық инфекцияның жаһандық пандемиясы кезеңіндегі жағдайды алсақ, онда бұл жерде басқа жағын - іске асыру процесін, таңдалатын құралдардың тиімділігін және оларды түзетуді ескеру керек. Атаулы әлеуметтік көмек көрсетілгендей, Үкімет қолданыстағы механизмді өзгертуге немесе пысықтауға қатысты нормативтік-құқықтық актілерді қабылдаған кезде 42 500 теңге төлеу арқылы.

Азаматтық және саяси құқықтарға келетін болсақ, бұл өте сезімтал тақырып, өйткені қазақстандық заңнама үнемі жетілдіріліп келеді. Адам құқықтарын қорғаудың негізгі ережелері салынған, бірақ бұл догма емес. Егер бүгінгі және 2000-шы жылдардың басында қабылданған заңнаманы салыстыратын болсақ, айырмашылықтар бар және жақсарту жағына қарай серпін бар. Тағы бір мәселе - іске асырудың тиімділігі.

Мысалы, қанағаттану ұғымын атап өткім келеді. "Жеке және заңды тұлғалардың өтініштерін қарау тәртібі туралы" Заңда мемлекеттік органдарға өтініштерді қалай қарау керектігі, оларды қарау мерзімдері туралы талаптардың тар тетігі қамтылған. Бұл жерде жағдайды қарау индикаторларына баса назар аударылмайды: қалай жауап берді, мәселені қаншалықты шешті немесе адам басқа органдарға жүгінуге тура келді. Сондықтан азаматтардың өтініштері бойынша жұмысты міндетті бағалауды енгізу қажет: азаматтар тарапынан кері байланыс қандай, мемлекеттік органдар жұмысының нәтижесіне қаншалықты қанағаттанады. Сондықтан қолданыстағы заң қайта қаралуы тиіс. Мен минус деп есептеймін, мысалы, кезінде өзі тұратын жерінде медициналық көмек көрсету туралы мәселе қойған азамат уәкілге жүгінгенде, кейін тұратын аймақтың денсаулық сақтау басқармасына, кейіннен - бейінді министрлікке, бірақ өз сауалына жауап алмай, туындаған проблемалық жағдайды шешпей, ақыр соңында Мемлекет басшысына, Премьер-министрге, омбудсменге жүгінеді. Бұл дегеніңіз, адам барлық инстанциялардан өтіп, ең соңында мәселені жоғары деңгейдегі адам деңгейінде көтеріп, сол жерде шешілуі тиіс сынамаларды белгілеген.

Сонымен қатар, шұғыл медициналық көмек алуға, бюрократиялық процестерге уақыт болмаған кезде балаға көмек көрсетуге байланысты болса, дереу рұқсат беруді талап ететін құқықтар бар.

Бұл ретте біз әлеуметтік сипаттағы, еңбек құқығындағы мәселелердің шешілмеуі өңірлер үшін үлкен проблемаларға төгілетінін, содан кейін бүкіл елге кеңейіп отырғанын көріп отырмыз.

- Сізде азаматтарды қабылдаудың нақты кестесі бар ма? Және көбінесе қандай сұрақтарға жүгінеді?

- Менің ойымша, өкілетті орган өз мандатына қарамастан, белгілі бір күндері азаматтарды қабылдауды жүзеге асыруы дұрыс емес. Азаматтармен кездесіп, олардың өтініштерін күн сайын қарау қажет.

Карантин режимі кезеңінде азаматтардың денсаулығы үшін қауіп-қатерді болдырмау мақсатында күндізгі жеке қабылдау өткізілмеді. Азаматтармен қашықтықтан жұмыс істеу форматы әзірленді - телефон және онлайн арқылы. Және жұмыс көп болды - осы кезеңде өтініштер көбейді, шыңы өзін-өзі оқшаулаудың басына келді. Бізге қандай да бір мемлекеттік органдармен тікелей байланыса алмағандар да хабарласты, Бұл жерде бізді қайда және қандай хаттың келіп түскенін қадағалауға көмектесетін құжат айналымының электрондық жүйесі қатты пайда көрді.

Ал бізге әр түрлі өтініштер келіп түседі. Кең спектр - мемлекеттік органдардың іс-әрекеттеріне шағымданудан (жалпы санының 85%) азаматтардың бір-біріне шағымдануына дейін. Соңғылары, айтпақшы, омбудсменнің құзыретіне кірмейді.

Шағымдардың едәуір бөлігі жабық мекемелерге тиесілі - бұл қылмыстық-атқару жүйесінің мекемелері, тергеу изоляторлары, уақытша ұстау изоляторлары және медициналық-әлеуметтік мекемелер. Осы тұрғыдан алғанда, осындай мекемелердегі адамдар медициналық қызметтерге шек қоюға, азаптауларды қолдануға, олардың қарапайым құқықтарын бұзуға, антисанитариялық жағдайларға, түрмелердегі режимнің милитаризациялануына және т.б. шағымданды.

Айта кетерлігі, Қазақстанда бүгінгі таңда әрбір 2 жыл сайын сайланатын үкіметтік емес ұйымдар мен азаматтық қоғам өкілдерінен тұратын Қоғамдық бақылау институты (NPM) жұмыс істейді. Жұмысқа тартылған сарапшылар NPM міндеті - оқшаулау орындарына үнемі бару және ондағы адамдардың құқықтары мен бостандықтарының сақталуына мониторинг жүргізу. Бұл жұмыс 7 жылдан бері жүргізіліп келеді, соның арқасында біз көптеген тиісті құқық бұзушылықтарды анықтаймыз, біздің құзыретіміз аясында осындай жағдайлармен күресу үшін шаралар қолдануға тырысамыз.

Шетелдік немесе қазақстандық азаматтардың өтініштерін мен қатаң шектемеймін. Көші-қон, жер аудару, заңнаманы бұзу, балалар туралы даулар бойынша өтініштер болды. Мысалы, сот баланың тұратын жерін анықтағанда екі шағым болды, бірақ екінші ата-ана сот шешімімен келіспей, балаларды мәжбүрлеп алып қойды, бір жағдайда - Қазақстан аумағында, екіншісінде - шетелдік азамат баланы елден тысқары шығарып, оны Қазақстанға қайтару туралы мәселе көтерілді.

Бір күні маған ресейлік жоғары оқу орнына оқуға түскен жетім балалар мен көп балалы отбасылардың балаларына жәрдемдескен қордан хабарласты. Балалар оқу орнына тек сот шешімдері бойынша қарыздар болғандықтан - төленбеген әкімшілік айыппұлдар болғандықтан кете алмады. Барлық төрт студент - балалар үйінің түлектері. Қайырымдылық қоры балаларға авиабилеттер, қажетті киімдер сатып алып, қалта шығындарына ақша бөлді. Үш балаға қор қарызын өзі төледі, ал төртіншісінде қарыздың сомасы... ешқайда жұмыс істемейтін және табысы жоқ жігітке қарсы талап қоюды алмаған сақтандыру компаниясынан. Біз бұл мәселені студенттің пайдасына шештік. Осыған байланысты мен заңнама нормаларын жетілдіру қажеттігі туралы ұсыныс енгіздім, атап айтқанда, жетім балаларды шетелге оқуға шығу мүмкіндігін көру керек.

Тұрғын үй тақырыбы бойынша да мәселелер кездеседі, бірақ сирек кездеседі. Мен осы қызметте болған уақытымда 90-шы жылдары құжаттарды дұрыс ресімдемеуге байланысты жекешелендіру мәселелері бойынша бірнеше өтініш келіп түсті. Ерекшелігі - қазақстандық адам құқықтары жөніндегі уәкілдің соттар мен құқық қорғау органдарының іс-әрекеттері мен шешімдеріне баға беруге құқығы жоқ. Бұл ретте дабыл қағу құқығы қалды. Кезінде менің алдыңғым Асқар Шәкіров ҚР Жоғарғы сотымен өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды. Енді, егер біз өз атымызға сот шешімдерімен келіспеу туралы өтініш алсақ, азамат шағымданып жатқанын назарға аламыз - назар аударыңыз. Бізді де естіп жүр!

Тағы бір танымал санат - азаматтар жалақы төлемеу және жұмыстан босату мәселелеріне жүгінеді, өйткені карантин кезінде кейбір кәсіпорындар жұмысты тоқтатып, адамдарды жұмыстан шығарған. Сондай-ақ шетелдік еңбек мигранттары жүгінеді, олармен жұмыс беруші қарым-қатынасты тоқтатып, олар көшеде және жалақысыз қалды. Мұндай мәселелерді біз ҮЕҰ-мен бірлесіп шешеміз. Сонымен қатар, шетелдік азаматтарды жеке басын куәландыратын құжаттарды алып қоюмен шарт жасаспай жұмыс істеуге мәжбүрлеген екі еңбек пайдалану мәселесі болды. Сәйкесінше, біздің заңнама бойынша мұндай әрекеттер еңбек заңнамасын бұзу ретінде қарастырылады, ол үшін әкімшілік әкімшілік жауапкершілік, тіпті заңсыз пайдаланғаны үшін қылмыстық жауапкершілікке дейін және еңбек қызметіне мәжбүрлеу мақсатында заңсыз ұстап қалуға дейін қаралады.

Мен өзімнің миссиямды қандай да бір жүйелі бұзушылықтарды, заңнама нюанстары мен заң нормаларын жетілдіруден көріп отырмын. Егер қажеттілік болса, онда мемлекеттік өкілдерді адам мен азамат үшін қалай жақсарту керектігіне сендіруге тырысамыз.

- Сіз қоғаммен әлеуметтік желілер арқылы байланысқа қалай қарайсыз? Олардың беттерінде жиі көтерілетін проблемалық мәселелерді қадағалайсыз ба?

- Сөзсіз! Мен мұндай мүмкіндіктердің жақтаушысымын және бұл өте ыңғайлы. Мен елдің барлық аумағын физикалық тұрғыдан қамти алмаймын, ал жергілікті жерлерде омбудсмен институтының өкілдіктері жоқ, сондықтан әлеуметтік желілер ҮЕҰ-мен және азаматтармен өзара іс-қимылда бір-біріне қол жеткізуге көмектеседі.

Адамдар өтініштерін жазып, шағымдарын баяндап қана қоймай үйренді. Олар әлеуметтік желілерде қандай мемлекеттік органдардың өкілдері бар екенін біледі және өтініштерін тікелей атына жолдайды. Пандемия сабақтарының бірі - әлеуметтік желілер мен Интернеттің техникалық мүмкіндіктерін белсенді пайдаланудың артықшылығы. Осы коммуникациялар арқылы өтініштерді қарау, мәселені шешуге жәрдемдесу және жағдайды бақылау өте ыңғайлы.

Айта кетейік, Адам құқықтарын қорғау ұлттық орталығы мессенджерлер, Instagram және Facebook сияқты 3 форматты қолданады. Сонымен қатар, өтініштерге арналған электрондық пошта бар. Бірақ Facebook дегенмен азаматтар тарапынан коммуникацияның негізгі арнасы болып қала береді.

- Пандемия кезеңінде қазақстандықтардың денсаулық сақтау саласындағы құқықтарының бұзылғаны, көрсетілетін медициналық көмектің сапасы туралы шағымдар келіп түсті ме?

- "Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы" Кодекс жобасы жұртшылықты сынға алды. Әсіресе, вакцинация мен донорлық мәселелері сезімтал болды, адамдар өз пікірлерін білдірді, мұндай өтініштер бізге де келіп түсті.

Пандемия кезінде және медициналық көмек алуға қатысты өтініштер жиілеп кетті. Әр мәселе бойынша жеке-дара жұмыс істедік, тіпті біздің қызметкерлеріміз емханалармен тікелей байланыста болды. Мәселен, Нұр-Сұлтаннан жүрек-қан тамырлары аурулары бойынша есепте тұрған 80 жастағы әжесінің немересі шағымданып, шақыру бойынша "жедел жәрдем" келмеді. Біз Денсаулық сақтау министрлігімен, елордалық денсаулық сақтау басқармасымен, емханамен сөйлестік, нәтижесінде жағдай шешілді.

Бізге "жедел жәрдем" арқылы ауруханаға жатқызудан бас тартқан зейнеткерлік жастағы ер адамның туысы да жүгінді, нәтижесінде ер адамды ауруханаға жатқызып, медициналық көмекті қамтамасыз етті. Сонымен қатар, адамдар біздің тұлғамыздан қолдау табу үшін қоңырау шалып, ауырған сұрақтар бойынша пікір білдіргісі келді, және біз қандай да бір деңгейде психологиялық қолдау көрсетті. Кері байланыс та болды, бұл бізге жүгінген адамдардың сауығып кеткенін білу қуантады.

- Пандемия кезінде тұрмыстық зорлық-зомбылық фактілері айтарлықтай өсті. Сіздің ойыңызша, заңнамалық немесе атқару деңгейінде не өзгерту керек?

- Маған тұрмыстық зорлық-зомбылыққа байланысты өтініштер келіп түсті, бірақ бұл үкіметтік емес ұйымдарда қаралған шағымдардың санымен салыстырғанда аз.

Сонымен қатар тұрмыстық зорлық-зомбылық проблемалары тек азаматтық қатынастағы ерлер мен әйелдердің, ерлі-зайыптылардың немесе адамдардың өзара қарым-қатынасына ғана қатысты емес. Статистика көрсеткендей, мұндай отбасыларда бірінші кезекте балалар зардап шегеді. Бұл не зорлаумен, қиянат жасаумен байланысты жыныстық қылмыстар, не балаларға, мүгедектерге, өз отбасы мүшелеріне күш қолдану. Экономикалық зорлық-зомбылық та бар, яғни адамның дауыс беру құқығы жоқ және ештеңені шеше алмайтын кезде зейнетақыны, жәрдемақыны мәжбүрлеп алып қою. Бұл ретте көптеген құрбандар жалған ұят сезіміне байланысты құқық қорғау органдарына жүгінуге батылы бармайды.

Өздеріңіз естігендей, Парламент Мәжілісінде қазір тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу туралы заң жобасы талқылануда. Заң жобасына Парламент депутаттары бастамашы болды, жұмыс тобы құрылды, оған мемлекеттік органдар, ҮЕҰ өкілдері, заңгер-ғалымдар, криминологтар кірді. Біз үшін бұл жобаға тек құқық қорғау органдарының ғана емес, сонымен қатар азаматтық қоғамның да проблемасы екенін түсіну маңызды. Мұндай отбасында тұратын балаға педагогтар, әлеуметтанушылар тарапынан жіті назар аударылуы тиіс.

Мұндай отбасылар жалпы әлеуметтік саясаттан түспеуі тиіс. Біз оларға тек материалдық көмек қана емес, сондай-ақ анағұрлым ауыр зардаптарды болдырмау үшін моральдық, психологиялық қолдау көрсету керектігін айтып отырмыз.

Заң жобасының міндеті - тұрмыстық зорлық-зомбылық тақырыбын кеңейту және онымен күрес аясында алдын алу реакциясына баса назар аудару.

Қолданыстағы заңда осы міндет қойылған, бірақ механизмнің өзі өте күрделі. Көбіне полиция органдарында жүктеме бар, яғни міндетті түрде арыз жазып, тергеу жүргізу керек. Іс жүзінде барлығы түсіндіру әңгімесімен шектеледі. Жаңа заңда біз оны қайта қарап, нақты тетік құруды, осындай балаларға арналған мемлекеттік бюджет, олардың балалары үшін тегін қосымша білім беру, өмірлік қиын жағдайға тап болған адамдарға психологиялық және өзге де көмек көрсететін субъектілерге мемлекеттік қолдау көрсетуді ұсынамыз. Мұндай ұйымдар алғашқы жедел көмек қажет болған кезде алғашқы кезеңде жақсы жұмыс істейді ғой.

Өзара іс-қимылдың көрнекі мысалы - "KZ үнсіз қалма" қоғамдық қоры. Оларға сенім артылады, және бірінші кезекте бұл ұйым елеулі көмек көрсетеді, оның өкілдері кеңес береді, оларға жүгінгендерге еріп жүреді, полиция органдарына арыз жазуға көмектеседі, билік өкілімен алғашқы кездесулерге қатысады, жауап алуға қатысады.

Қор - мұндай ұйымдарға конкурстық негіз арқылы мемлекеттік қолдау көрсетудің көрнекі мысалы. Бәсекелестік адал және адал болуы керек, егер бұл ұйым жақсы жұмыс істеп жатса, онда бұл жерде оның конкурсқа келуінің немесе келмеуінің маңызы жоқ, оған қолдау көрсету керек. Бізде заң жүзінде грант қарастырылған, бірақ рәсімнің өзі айтарлықтай күрделі, оны азаматтардың пікірін ескере отырып қайта қарау қажет - кім жұмыс істейді және сұранысқа ие, сол гранттарды алуы тиіс.

Толық сұхбат: https://www.kazpravda.kz/interviews/view/missiya--zashchishchat-i-pomogat