Қазақстандық құқық қорғаушылар балалары жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшыраған ата-аналарға арналған жадынама жасады

Қазақстандық құқық қорғаушылар балалары жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшыраған ата-аналарға арналған жадынама жасады

Құқық докторы Халида Әжіғұлова "Не Молчи.KZ" Дина Смаилова мен адвокат Құндыз Өтебекова жыныстық зорлық-зомбылықтан зардап шеккен балалардың ата-аналары мен заңды өкілдеріне ұсыныстар әзірледі.

  1. ШҰҒЫЛ ӘРЕКЕТТЕР

1.Балаңыздың жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшырағаны туралы немесе баланың жыныстық қатынасқа түскендігі туралы күмәнданғаннан кейін, дереу полицияға хабарлаңыз: 102-ге қоңырау шалыңыз немесе арыз жазып, оны тіркеу үшін аудандық полиция бөліміне барыңыз, жеке куәлігіңіз және баланың туу туралы куәлігі (баланы өзіңізбен бірге алып жүрмеңіз). Егер мектепте қылмыс басқа оқушылар немесе мектеп қызметкерлері тарапынан жасалса, сізге алдымен директорға немесе мұғалімдерге кеңес алудың қажеті жоқ. Бұл ауыр қылмыс және ол туралы дереу полицияға хабарлау керек. 2020 жылдың қаңтарынан бастап қылмыс туралы хабарламағаны және 6 жасқа дейінгі кәмелетке толмағанның жыныстық қол сұғылмауына қарсы қылмысты жасырғаны үшін жаңа қылмыстық жауапкершілік енгізілді.

  1. Егер полиция Сіздің үйіңізге келсе, психологтың, адвокаттың қатысуымен ресми жауап алу басталғанға дейін балаға сұрақтар қоюға рұқсат етпеңіз және тергеушіден жауап алуды бейнетүсіруді талап етіңіз.
  2. Ата-аналар зардап шеккен баланың қылмыс жасау кезіндегі киімін суретке түсіруі тиіс. Ешқандай жағдайда киімді жууға, баланы жууға болмайды және оның барлық заттарын бірден пакетке салып, тергеушіге беру керек. Берілген заттардың бәрін полиция маманы суретке түсіріп, мөр басуы, қол қоюы тиіс. Заттарды беру тергеуші алу хаттамасымен ресімделеді, онда берілген әрбір зат егжей-тегжейлі сипатталады.
  3. Полицияға хабарлағаннан кейін полиция жедел тергеу жұмыстарын бастауы тиіс. Тергеуші ата-анасын баласымен бірден сот-медициналық сараптамадан және психологиялық-психиатриялық сараптамадан өтуге жіберуге міндетті. Егер қылмыс жаңа орын алған болса, онда баланы жуынбау маңызды - беті де, аузы да, денесі де. Сот сарапшылары бетіндегі, ауызындағы, денесіндегі шайындыларды алып тастауы үшін балаға шыдауды сұраймыз, өйткені шайындыларда қылмыстың ізі қалады.
  4. Егер қылмыс жасау және анықтау сәттері арасында біршама уақыт (бірнеше күн, ай) өтсе, баланың эмоциялық жағдайын анықтау үшін тәуелсіз балалар психологына жүгіну қажет. Бұл қорытынды сот-медициналық сараптама жүргізу мүмкіндігі болмағандықтан айыптаудың негізіне жатады.
  5. Күдіктіні тергеуші бірден киім-кешек пен жыныс органдарының геномдық/генетикалық сараптамасына жіберуі тиіс. Егер оралдық жыныстық қатынасқа мәжбүрлеу болса, онда сараптама бұл фактіні анықтайды. Егер күдіктіге қатысты сараптама жүргізу үшін уақыт өткізілмесе, онда тергеушіден жасырын тергеу әрекеттерін жүргізуге ұмтылыңыз: ҚР ҚІЖК-нің 231-бабына сәйкес, тергеушілер адамды жасырын аудио- және/немесе бейнебақылауды, адамды бақылауды, телефондарды тыңдауды және басқаларды қолдана алады.
  6. Полиция қызметкерлері тергеу туралы қорғаншылық және қамқоршы органдарына және ювеналдық полиция инспекторларына хабарлауға міндетті. Қорғаншы органдары кәмелетке толмағандармен тергеу әрекеттеріне қатысу үшін психологты бөледі.
  7. Егер қылмыс мектепте жасалған болса, полиция мектепте бейнебақылау камераларынан жазбалар сұрауы тиіс. Камералар 2019 жылдың қараша айында оқушы қызды дәретханада зорлау туралы резонанстық істен кейін барлық мектептерге орнатуға міндеттеді, бірақ оларды әлі барлық жерде орнатпаған болуы мүмкін.
  8. Тергеуші күдіктіден (егер кәмелетке толмаған болса, онда заңды өкілдерінің, адвокаттың және психологтың қатысуымен) жауап алуға, сондай-ақ барлық куәгерлерден жауап алуға тиіс. Егер қылмыс мектепте жасалған болса, онда жасалған қылмысты көрген немесе білген мұғалімдерден, директордан және басқа да оқушылардан жауап алу қажет. Сондай-ақ жәбірленуші мен күдіктінің бір-бірінен оқшаулануын қамтамасыз ету маңызды. Тергеуші жәбірленуші мен күдіктінің арасында беттестіруді талап ете алады, алайда заңды өкілдер баланы қылмысқа күдіктімен жаңа кездесуге байланысты жарақаттамау үшін беттестіруден бас тартуға құқылы.
  9. Тергеуші Сіздің балаңыз оқитын мектептің директорынан, мұғалімдерінен және психологынан мектеп бойынша ақпараттың таралмауы үшін ақпаратты жария етпеу туралы қолхат алуы маңызды.
  10. Ата-аналар тергеу жүріп жатқанда баланы 2-3 айға үйде оқытуға ауыстыруды сұрауға құқылы.
  11. Күдікті/айыпталушы тарапынан отбасына және кәмелетке толмағандарға қарсы күш қолданудың нақты қаупі болған кезде ата-аналар тергеушіге жазбаша өтініш жасай алады; сонда тергеуші жақындауға тыйым салуды санкциялау туралы сот алдында өтініш қозғау туралы қаулы шығарады және оны прокурорға жібереді.
  12. БАЛАДАН ЖАУАП АЛУ
  13. Баладан жауап алудың мақсаты - одан шынайылықты объективті көрсететін айғақтар және сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында дәлелдеуге жататын мән-жайлар туралы жаңа мәліметтер алу.
  14. Ресми жауап алу басталғанға дейін полицейлерге немесе біреуге балаға сұрақ қоюға рұқсат етпеңіз. Қайта жауап алу балада қайтадан психикалық жарақаттануды тудыруы мүмкін және бала жабылып, басқа ештеңе айтпауы мүмкін.
  15. Сіз жауап алуды барынша азайтуға, беттестіруден бас тартуға құқылысыз. Жауап алу полицияда жүргізілуі мүмкін. Бірақ Сіз тергеушіні үйге, үйреншікті жағдайда және міндетті түрде балалар психикасын жарақаттамау үшін шақыруға құқығыңыз бар. Психологтар кәмелетке толмаған жәбірленушіден оның тұрғылықты жері бойынша жауап алуды да ұсынады, өйткені оның тыныштығы оның қоршаған жағдайына байланысты болады. Мұндай шарттарда талап етіңіз, қорықпаңыз, бұл Сіздің балаңыздың денсаулығы үшін. Егер жауап алу Сіздің үйіңізде жүргізілсе, психологты және адвокатты үйге шақырып, тергеуші тарапынан бейнетүсірілімді қамтамасыз ету қажет.
  16. Сіздердің ҚР ҚІЖК-нің 217-бабы бойынша айғақтарды сақтауға беруді талап етуге құқыларыңыз бар - бұл кәмелетке толмаған куәгерлер мен жәбірленушілерден психотроптық әсерді болдырмау үшін кейінгі жауап алуды болдырмау мақсатында тергеу судьясының жауап алуды жүргізуі. Тергеу судьясы кәмелетке толмаған жәбірленушіден және куәдан жауап алуды олардың айғақтарын сақтауға беру туралы өтініш берген адамдардың, сондай-ақ педагог, психолог және заңды өкілдерінің қатысуымен бейнекамераға жүргізеді.
  17. Егер тергеу полицияда жүргізілсе, баланы жауап алу үшін адвокаттың, психологтың шақырылғанына және тергеушінің бейне камераға түсіру үшін кабинет дайындағанына көз жеткізіңіз. Өзінің таныс адвокатын шақырған дұрыс. Бірақ егер Сізде адвокат болмаса, онда кәмелетке толмағандардың істері бойынша жергілікті кәсіби адвокаттар ұйымының шақыруы арқылы адвокаттың полицияға қатысуын қамтамасыз етуге тиіс. Бұл ретте полицияның Сізге нақты адвокатты ұсынуға құқығы жоқ.

МАҢЫЗДЫ ЕСКЕРТУ: Өкінішке орай, іс жүзінде мемлекет есебінен берілген "тегін" адвокаттар өз міндеттеріне немқұрайлы қараған, нәтижесінде зардап шеккен балалардың құқықтары елеулі түрде бұзылған және оларға психологиялық жарақаттар келтірілген жағдайлар болды. Барлығы жеке маманның жеке басына және әдептілігіне байланысты. Сондықтан балаларға қатысты зорлық-зомбылық бойынша іс жүргізу тәжірибесі бар және Сіз сенетін адвокатты шақыруды қатаң ұсынамыз.

  1. Егер адвокатқа қарсылық білдіруге құқығыңыз бар, егер ол өтінішхат пен шағым жазбаса, ресми түрде жауап алуда отырса, сізге ешқандай кеңес бермесе немесе одан да жаман болса, күдіктінің жағында ашық жұмыс істейді. Жауап алуға Сіз сенетін балалар психологы мен адвокаттың қатысуы қатаң ұсынылады.
  2. Куәдан немесе он төрт жасқа дейінгі жәбірленушіден жауап алуға қатысу үшін міндетті түрде педагог және (немесе) психолог шақырылады. Тергеушінің қалауы бойынша педагог және (немесе) психолог куәдан немесе он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі жәбірленушіден жауап алуға қатысу үшін де шақырылады. Психологтың жауап алуға қатысуы мемлекет есебінен қамтамасыз етіледі. Бірақ бұл әдетте бала оқитын мектептің психологтары. Сондықтан психологты баланың оқитын жерінен емес, басқа мектептен ұсынуды сұраймыз.

МАҢЫЗДЫ ЕСКЕРТУ: Өкінішке орай, іс жүзінде мемлекет есебінен берілген "тегін" психологтар өз міндеттеріне кәсіби емес қараған, зардап шеккен балалармен олардың заңды өкілдері болмаған кезде кездейсоқ немесе әдейі сөйлескен, нәтижесінде зардап шеккен балаларға қосымша психологиялық жарақаттар келтірілген және балалар бірдеңе айтудан бас тартқан жағдайлар болды. Зардап шеккен балалардың ата-аналарының айтуынша, кейбір психологтар тергеушілерге мұндай санаттағы істерді "бұзуға" әдейі көмектеседі. Барлығы жеке маманның жеке басына және әдептілігіне байланысты. Сондықтан балаларға қатысты зорлық-зомбылық бойынша қылмыстық істерге қатысу тәжірибесі бар және Сіз сенетін кәсіби психологты шақыруды ұсынамыз.

  1. Баланы бір минутқа да ешкіммен жалғыз қалдырмаңыз! Барлық тергеу шаралары сіздің қатысуыңызда өтуі тиіс. Сіздің балаңыздан жауап алу кезінде қатысуға құқығыңыз бар. (ҚР ҚІЖК 215)
  2. Кәмелетке толмаған адамнан жауап алу тәуліктің күндізгі уақытында жүргізіледі және үзіліссіз екі сағаттан артық, ал жалпы алғанда - күніне төрт сағаттан артық жалғаса алмайды. Кәмелетке толмаған адам анық шаршаған жағдайда жауап алу осы уақыт өткенге дейін де үзілуі тиіс. (209-бап)
  3. Күдіктілер мен тергеушілердің адвокаттарына жауап алу кезінде балаларыңызды дөрекі, қорлайтын сұрақтармен қорлауға жол бермеңіз!
  4. Он алты жасқа дейінгі жәбірленушілерге айғақтар беруден бас тартқаны және көрінеу жалған айғақтар бергені үшін жауапкершілік туралы ескертілмейді. Мұндай жәбірленушіге іс жүргізу құқықтары мен міндеттерін түсіндіру кезінде оларға тек шындықты айту қажеттігі көрсетіледі. Кәмелетке толмаған жәбірленушіге өздерінің немесе жақын туыстарының қылмыстық құқық бұзушылық жасағанын айыптайтын айғақтар беруден бас тарту құқығы түсіндіріледі.
  5. Жауап алу кезінде қатысып отырған педагогқа, психологқа, заңды өкілге хаттамаға енгізілуге жататын жауап алынушылардың құқықтары мен заңды мүдделерінің бұзылуы туралы ескертулер жасау, сондай-ақ сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның рұқсатымен жауап алынатын адамға сұрақтар қою құқығы түсіндіріледі. Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам мәселені қарауға құқылы, бірақ оны хаттамаға енгізуге және қарсылық білдіру себебін көрсетуге тиіс.
  6. Жауап алу басталар алдында тергеуші баланың ата-анасынан оның жеке басы туралы түсінігі болу үшін жауап алу керек.
  7. Кәмелетке толмаған жәбірленушіден жауап алу шеңберінде тергеуші әңгімелесу нысанында сотқа дейінгі тергеу органдарының функцияларын, Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің негізгі ережелерін түсіндіре алады. Содан кейін ол жәбірленушінің тұрмыс жағдайын, тәрбиесін, тұрғын үй және материалдық жағдайын, оның тұрмыстық ортасын, мектептегі үлгерімін анықтау бойынша сұрақтар қоя алады.
  8. Кәмелетке толмаған жәбірленушінің қашықтықты сезінуі үшін заң терминологиясымен сөйлеуді қиындатпай, жасөспірім үшін қолжетімді тілде жауап алуды жүргізу қажет.
  9. Тергеуші баланы/жасөспірімді еркін әңгіме барысында үзбеуі тиіс, өйткені ол сәтсіздікке ұшырауы мүмкін және баяндау реттілігі бұзылады. Әңгіме аяқталғаннан кейін жетіспейтін ақпаратты нақтылайтын сұрақтармен толықтырған дұрыс.

КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАН АДАМНЫҢ АЙҒАҚТАРЫН ТІРКЕУ (бұл бөлім ғылыми мақаланың материалдарын пайдалана отырып жазылған  https://articlekz.com/article/19862/)

  1. Кәмелетке толмаған жәбірленушінің айғақтарын тіркеу жауап алу хаттамасында жүргізіледі. Факультативтік тіркеу құралдары ретінде аудио және бейнежазбаны пайдалануға болады.
  2. Баланы бірнеше жауап алуға ұшыратпау және оны жарақаттамау үшін кәмелетке толмаған жәбірленушілер мен куәгерлерден жауап алудың аудио және бейнетіркеуін хаттамаға қосымша талап етіңіз. Бұл тағы да бірнеше себептермен маңызды:

- Біріншіден, жәбірленушіден алынатын ақпарат өте көлемді; оны хаттамада толық көлемде көрсету қиын және нәтижесінде жәбірленушінің айғақтарын әртүрлі түсіндіру туындауы мүмкін.

- Екіншіден, хаттамада жауап алу барысы емес, оның нәтижесі көрсетіледі, соның салдарынан хаттамалық жазба бойынша айғақ алу процесінің барлық нюанстарын анықтау өте қиын, бұл алынған мәліметтерді объективті бағалауды қиындатады.

- Төртіншіден, жәбірленушінің айғақтарын тіркеу кезінде тек хаттамада ғана айғақтардың өзін эмоциялық бояу жоғалады. Эмоциялық күйзелістер туралы білім айғақтарды бағалау, қылмыстық қол сұғушылық барысында жәбірленушінің мінез-құлқы, психологиялық сараптама жүргізу тұрғысынан маңызды. Сондай-ақ, бейнежазба баланың мимикасын, оның қимылдарын жеткізуге көмектеседі.

- Бесіншіден, аудио және бейнежазба кәмелетке толмаған жәбірленушілер балалардың оңай ықпал етуіне байланысты өз айғақтарынан бас тартқан немесе өзгерткен жағдайда іс бойынша дәлелдемелердің қосымша көзі болып табылады. Бейнежазбаны көрсету кәмелетке толмаған жәбірленуші мен ересек айыпталушылар арасында ересек адамның әсерінен кәмелетке толмаған адам өз айғақтарын өзгерте алады деген қауіп болған жағдайда, кәмелетке толмаған жәбірленушілер мен ересек айыпталушылар арасында бетпе-бет жүгінбеуге жиі мүмкіндік береді.

- Алтыншыдан, кәмелетке толмағанның айғақтары аудио немесе бейне тасығышқа неғұрлым ертерек жазылса, оқиға туралы соғұрлым көп ақпарат алынады. Жазылу сәтінен бастап ақиқатты анықтауға зиян келтіру қаупі жоқ балаға психотерапиялық көмек көрсетілуі мүмкін. Кәмелетке толмаған жәбірленушінің қатысуымен тергеу әрекеттерін жүргізу кезінде аудио және әсіресе бейнежазбаларды қолдану сотқа және сот процесінің барлық қатысушыларына, ал сотқа дейінгі тергеу кезеңінде сотқа дейінгі іс жүргізуге қатысушыларға тергеу әрекетін жүргізуші адам қабылдаған ақпаратты алуға мүмкіндік береді, сондай-ақ олардың процеске қатысуын барынша азайту жолымен кәмелетке толмағандарды жоғары қорғау қағидатын іске асыруға мүмкіндік береді.

  1. КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАН ЖӘБІРЛЕНУШІНІҢ ҚҰҚЫҚТАРЫ МЕН МІНДЕТТЕРІ:
  2. Кәмелетке толмаған жәбірленуші ҚР ҚІЖК-нің 71-бабына сәйкес қаулыда көрсетілуі тиіс мынадай құқықтар мен міндеттерге ие, сондай-ақ жәбірленушіге және оның заңды өкіліне түсіндіріледі.
  • жәбірленуші мен оның өкілдері:
  • қойылған күдік пен айыптау туралы білуге;
  • ана тілінде немесе білетін тілде айғақтар беруге;
  • дәлелдемелер беруге;
  • өтінішхаттар мен қарсылықтарды мәлімдеуге;
  • аудармашының тегін көмегін пайдалануға;
  • өкілі болуға;

           

  • қылмыстық қудалау органы өзінен дәлелдеу құралы ретінде алып қойған немесе өзі ұсынған мүлікті, сондай-ақ қылмыстық заңмен тыйым салынған әрекетті жасаған адамнан алып қойылған оған тиесілі мүлікті алуға, оған тиесілі құжаттардың түпнұсқаларын алуға;

 

  • оның қатысуымен жүргізілетін тергеу әрекеттерінің хаттамаларымен танысуға және оларға ескертулер беруге;

 

  • тергеушінің немесе анықтаушының рұқсатымен оның өтінішхаты не оның өкілінің өтінішхаты бойынша жүргізілетін тергеу ic-әрекеттеріне қатысуға;

 

  • мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтерді қоспағанда, сотқа дейінгі тергеп-тексеру аяқталғаннан кейін істің барлық материалдарымен танысуға, одан кез келген мәліметтерді кез келген көлемде де жазып беруге;

 

  • оған және оның отбасы мүшелеріне қауіпсіздік шараларын ұсыну, жеке өмірдің мән-жайларын жария етпеу туралы, күдіктіге қатысты жақындауға тыйым салуды қолдану туралы өтініштерді мәлімдеуге;

 

  • оны жәбірленуші деп тану немесе одан бас тарту, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді тоқтату туралы қаулылардың, айыптау актісінің көшірмелерін, сондай-ақ бірінші, апелляциялық, кассациялық және қадағалау сатыларындағы соттың үкімі мен қаулысының көшірмелерін алуға;

 

  • істі бірінші, апелляциялық, кассациялық және қадағалау сатыларындағы сотта сот талқылауына қатысуға;

 

  • сот жарыссөзінде сөйлеуге;

 

  • мемлекеттік айыптаушы айыптаудан бас тартқан жағдайда да айыптауды қолдауға;

 

  • сот отырысының хаттамасымен танысуға •, бұл ретте өз қолдарын хаттаманың соңына, ал сот отырысы хаттамасының бір бөлігімен танысқан кезде осы бөліктің соңына қоюға құқылы; сот отырысының аудио-, бейнетіркеуі қолданылған жағдайда - хаттаманың соңында хаттамаға ескертулер беруге;

 

  • қылмыстық процесті жүргізуші органның әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) шағым жасауға;
  • сот үкімі мен қаулысына шағымдануға;

 

  • ic бойынша келтірілген шағымдар мен наразылықтар туралы білуге және оларға қарсылық білдіруге және оларды қарауға қатысуға;

 

  • өз құқықтары мен заңды мүдделерін заңға қайшы келмейтін өзге де тәсілдермен қорғауға;

 

  • Тараптардың іс жүргізу келісімін жасасу ниеті, оның шарттары мен салдары туралы білуге, қылмыспен келтірілген зиянның орнын толтыру бойынша өз шарттарын ұсынуға не оны жасасуға қарсылық білдіруге міндетті.

 

  • Кәмелетке толмаған жәбірленушіге қылмыстық процесте азаматтық талап қою құқығы да түсіндіріледі және қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген мүліктік зиянды, сондай-ақ өкілге жұмсалатын шығыстарды қоса алғанда, оның қылмыстық процеске қатысуына байланысты келтірілген шығыстарды өтеу қамтамасыз етіледі.
  1. Кәмелетке толмаған жәбірленушінің және олардың өкілдерінің міндеттері:

Кәмелетке толмаған жәбірленушінің ерекше мәртебесін ескере отырып, ҚР ҚІЖК 157-бабының 5-бөлігіне сәйкес он төрт жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар, ал он сегіз жасқа толмаған адамдар олардың заңды өкілін хабардар етпей күштеп әкелуге жатпайды.

  • Жауап алу кезінде жәбірленуші іс бойынша белгілі барлық мән-жайларды шынайы хабарлауға және қойылған сұрақтарға жауап беруге тиіс; өзіне іс бойынша белгілі мән-жайлар туралы мәліметтерді жария етпеуге міндетті.
  1. САРАПТАМА ТАҒАЙЫНДАУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
  2. Кәмелетке толмаған жәбірленушінің психикалық жай-күйі туралы сот-психологиялық сараптамасын тағайындау кезінде сараптаманың мақсаты адамның жүйке-психикалық шиеленісінің, эмоциялық күйзелісінің жай-күйін және осы жағдайлардың оның мінез-құлқына әсерін анықтау болып табылады.

Сарапшылардың шешуіне мынадай мәселелер шығарылады:

  1. жасөспірімнің дамуында осы жасқа қарағанда ауытқулар бар ма?
  2. егер бұл психикалық аурудан туындамаса, ауытқулар немен байланысты?
  3. жасөспірімнің нақты дамуы қандай жасқа сәйкес келеді?
  4. жасөспірім өзіне қатысты болған әрекеттердің мәнін толық түсінбеді деген қорытынды жасауға бола ма?
  5. СОТҚА ДЕЙІНГІ САТЫНЫҢ АЯҚТАЛУЫ
  6. Сотқа дейінгі іс жүргізу аяқталған кезде, ҚР ҚІЖК 294-бабының "тергеу әрекеттерін жүргізудің аяқталғаны және қылмыстық іс материалдарымен танысу құқығын түсіндіру туралы хабарлама" негізінде тергеуші кәмелетке толмаған жәбірленушінің ата-аналарына немесе өкілдеріне істі кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотта, аудандық және оған теңестірілген сотта қарау құқығын түсіндіруге міндетті.
  7. Сотқа дейінгі тергеуді жүзеге асыратын адам кәмелетке толмаған жәбірленушіні қылмыстық іс материалдарымен таныстыру туралы хаттама жасайды, оған кәмелетке толмаған адам, оның заңды өкілі, педагог қол қояды.