Уақытша ұстау изоляторларында және ҚР ІІМ басқа да арнайы мекемелерінде адамдар қандай мәселелерге тап болады?
Уақытша ұстау изоляторлары (УҰИ), әкімшілік қамауға алынғандарға арналған арнайы қабылдау орындары (ӘҚАҚО) және қабылдау-бөлу орындары (ҚБО) жататын ҚР ІІМ арнайы мекемелерінің мониторингі Ұлттық алдын алу тетігінің (ҰАТ) қатысушылары түріндегі қазақстандық құқық қорғаушылар қызметінің негізгі бағыттарының бірі болып табылады.
Әдетте, мұндай жерлерде қылмыстарға күдіктілер, әкімшілік қамаққа алынғандар, сондай-ақ белгілі бір тұрғылықты жері (құжаттары), азаматтығы жоқ немесе елден мәжбүрлеу тәртібімен шығарып жіберілуге жататын адамдар ұсталады.
2019 жыл ішінде ҰАТ қатысушылары 174 мониторингтік сапарларды жүзеге асырды, ал 2020 жылы ҚР ІІМ 158 арнайы мекемесінде болды.
Алдын ала барулар қорытындысы бойынша құқық қорғаушылар арнайы мекемелерде ұсталатын адамдардың құқықтарын сақтаудың қанағаттанарлық деңгейін атап өтті, алайда басқа бағыттар бойынша – тұрғын үй, санитарлық-гигиеналық жағдайлар және медициналық қызмет көрсету – жағдай әлі де сәтсіз болып отыр.
Мысалы, кейбір мекемелерде дәретханалар мен монша қабылдау үшін қарапайым жағдайлар жоқ, ал тұрғын үйлер минималды стандарттарға сәйкес келмейді. Сонымен қатар, нашар жарықтандыру, материалдық-тұрмыстық жабдықтардың төмендігі және күрделі жөндеудің болмауы туралы шағымдар жиі түседі.
Көбінесе тамақтану мәселесі шешілмейді. Мәселен, бірқатар мекемелерде тамақ сапасының нашарлығы ғана емес, ауыз суға қол жетімділіктің жоқтығы да байқалады, бұл Қазақстанда бекітілген ережелерді өрескел бұзу болып табылады.
ҚР ІІМ жабық мекемелерінде ұсталатын адамдарға медициналық қызмет көрсету де алаңдаушылық туғызады. Covid-19 пандемиясының аясында жұртшылық Денсаулық сақтау жүйесінің сапасына ерекше назар аударды, бұл өз кезегінде ұсталған адамдарға сапасыз медициналық қызмет көрсету мәселесін тағы бір рет ашты, атап айтқанда, құқық қорғаушылар көптеген жылдар бойы өзгермейтін медициналық қызметкерлер мен дәрі-дәрмектердің жетіспеушілігіне байланысты жағдайды атап өтті.
Өткізілген барулар қорытындыларын шығара отырып, уақытша ұстау изоляторларында жасалған суицидтердің статистикасын қозғауға болмайды. Бұл тақырып ерекше назар аударуды қажет етеді, өйткені бұл жерде адам құқықтарының бұзылуы туралы ғана емес, сонымен қатар мұндай жағдайларға әкелуі мүмкін факторлар жиынтығы туралы айтылады.
Осы мәселе бойынша құқық қорғаушылар ҚР ІІМ тиісті бөлімшелерінің басшылығына объективті себептерді анықтау және осындай жағдайлардың алдын алу бойынша шаралар әзірлеу үшін жасалған суицидтерге мониторинг жүргізуді ұсынды. Атап айтқанда, жұмыс істеп жүрген қызметкерлерді күдіктілер мен айыпталушылардың суицидтік мінез-құлқын диагностикалау негіздеріне оқыту ұсынылады.
2020 жылы ІІМ арнаулы мекемелеріне барулар туралы есептерді талдай отырып, ұстау жағдайларын жақсартуға және ұсталатын адамдардың құқықтарын іске асыру деңгейін арттыруға бағытталған ҰАТ қатысушыларының көптеген ұсынымдарының орындалмауы бұрынғысынша орын алады деген қорытындыға келуге болады.
Құқық қорғаушылардың одан арғы жұмысы және олардың мәртебесін нығайту жөніндегі шаралар (инфрақұрылымдық және қаржылық қолдауды қоса алғанда) соңғы уақытта ел Үкіметі жоспарлы түрде іске асырып жатқан қазіргі жағдайды өзгерте алады.