Құқықтық сауаттылық – қоғамның тұрақты дамуының негізі ретінде
Жакеев Т.С., Ұлттық адам құқықтары орталығының бас инспекторы
Қазіргі таңда әлеуметтік және экономикалық өзгерістердің қарқынды болу жағдайында тұрақты даму – азаматтардың әл-ауқаты мен мемлекеттік институттардың тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін кез келген елдің басты бағыты саналады. Мұндай дамудың негізін заң үстемдігі мен адам құқықтарын тиімді қорғау құрайды. Алайда, бұл қағидалар халықтың жоғары құқықтық сауаттылығы болмаса тек декларативті сипат алады. Азаматтардың өз құқықтарын түсініп, міндеттерін орындау қабілеті мен құқықтық өмірге белсенді қатысуы әділетті, инклюзивті және өркендеген мемлекетті құруға берік іргетас болады.
Құқықтық сауаттылық дегеніміз – тек заңдар жайлы білім емес, оларды өз мүдделерін қорғау үшін қолдану дағдылары және құқықты ең жоғары әлеуметтік құндылық ретінде ішкі деңгейде терең құрметтеу қабілеті. Бұл – адам құқықтары мәдениетін қалыптастырудың алғышарты, ал мәдениет азамат пен мемлекет арасындағы қатынасты анықтай отырып, әлеуметтік бейбітшілік пен институттарға сенімді нығайта түседі.
Қазақстан Республикасы құқықтық мемлекет ретінде өзін жариялағанымен, бұл мәселелерге стратегиялық мән береді. Мемлекет басшысы Қасым‑Жомарт Тоқаевтың 2024 жылғы 2 қыркүйекте өткен «Әділ Қазақстан: заң мен тәртіп, экономикалық өсу, қоғамдық оптимизм» атты халыққа жолдауында:
«Біз заң мен тәртіп, білім мен прагматизмге негізделген қоғамды қалыптастыруымыз керек» – дегенді атап өтті.[1] Бұл көзқарас 2030 жылға дейінгі құқықтық саясат концепциясында[2] және 2025–2030 жылдарға арналған «Заң мен тәртіп идеологиясын» насихаттау концепциясында[3] бекітілген. «Адал азамат» идеологиясымен бірге, бұл құжаттар елдегі құқықтық сана-сезімді нығайтуға кешенді негіз қалайды.
1. Теңдік пен құқықтық орта
Құқықтық сауаттылық заң алдында теңдікті және құқықтық болжамдылықты қамтамасыз ету арқылы қоғамның тұрақты дамуына ықпал етеді. Азаматтар еңбек, әлеуметтік, отбасы саласындағы құқықтарын білсе, оларды қорғауға тиімді мүмкіндік туады, әділетсіздік пен кемсітушілік азаяды. Бұл әлеуметтік шиеленістерді төмендетіп, қоғамның тұрақтылығын нығайтады.
2. Білім беру жүйесі мен құқықтық мәдениетті қалыптастыру
Қазақстанда құқықтық ағарту жұмыстары мектеп жасынан басталады. «Құқық негіздері» пәнінің енгізілуі жастарға құқықтық іргетастың берілуіне ықпал етеді, түрлі құқық салалары мен қорғау механизмдерін меңгертеді. Дебат клубтар мен мектептік парламенттер жүздеген мың оқушыны қамтып, теория мен практиканы үйлестіреді, дәлел қою, басқа пікірді сыйлау және белсенді азаматтық позиция сияқты дағдыларды қалыптастырады.
3. Азаматтардың құқықтық процестерге қатысуы
Азаматтардың белсенді қатысуы демократиялық дамудың кепілі. eGov платформасы арқылы онлайн‑петициялар бастау, заң жобаларын талқылауда қатысу және «Қоғамдық бақылау туралы» заңда[4] бекітілген қоғам кеңестеріне кіру мүмкіндік беріліп отыр. Бұл азаматтарды пассивті бақылаушылардан мемлекеттік басқаруға тікелей қатысушыларға айналдырады. Мұндай қатысу мемлекеттік шешімдер сапасын арттырып, ел тағдырына жауапкершілік сезімін қалыптастырады.
4. Экономикалық құқықтық сауаттылық
Мемлекет дамуы, инвестициялық климаттың қалыптасуы мен меншік құқықтарын қорғаумен тығыз байланысты. Кәсіпкерлер мен еңбеккерлердің салық, еңбек, кәсіпкерлік құқықтары заңды түрде білуі тұрақты экономикалық қатынастарға жол ашады. Бұл бизнеске заңда белгіленген тәртіпте жұмыс істеуге, қызметкерлерге әділ еңбекақы мен қауіпсіз еңбек жағдайын қамтамасыз етуге септігін тигізеді.
5. Мемлекеттік органдардың құқықтық ағарту жұмысы
Қазақстанның әділет министрлігі «Халық адвокаты» акциялары және шалғай аймақтарға шығып кеңес беру арқылы жыл сайын ондаған мың адамға құқықтық көмек көрсетеді. «E‑ZanKomegi» платформасы мен «Әділет» құқықтық мәліметтер базасы былтырғы жағдайға сәйкес қолжетімділікті жақсартады.
Сонымен қатар, мәдениет және ақпарат министрлігінің қаржылық сауаттылықты арттыру және алаяқтыққа қарсы шаралары мыңдаған азаматқа тренингтер мен онлайн-марафондар арқылы қаржылық жауапты әрекет етуге, қаржылық зияннан сақтандыруға ықпал етеді.
6. Ұйымдардың ашықтығы және жауапкершілігі
Тұрақты даму күшті, ашық және жауапты мемлекеттік институттарды қажет етеді. Халық құқықтарын білсе, оларды қорғау үшін қай органға жүгінетінін анық біледі, бұл мемлекеттік органдарды жылдам әрі сапалы жұмыс істеуге ынталандырады.
2022 жылы қайта құрылымдалған Конституциялық кеңес азаматтарға заңдардың конституцияға сәйкестігін тікелей тексеруге мүмкіндік береді. Бірінші омбудсменнің тәуелсіз және қоғаммен ашық диалогқа негізделген жұмысы да маңызды нәтиже береді: 2024 жылы азаматтардың омбудсменге жүгінуі 16,9 %‑ға өскен және ағартушылық шаралар 667 мыңнан астам адамды қамтыған.[5]
Сот жүйесінің ашықтығы – қоғамдық ажиотаж тудырған істердің онлайн‑трансляциялары арқылы – сотқа сенімді арттырып, заң бұзуларға қатысты нөлдік төзімділікті қалыптастырады. 2025 жылы жүргізілген тәуелсіз сауалнама бойынша, халық соттарға деген сенімі 62 %‑ға жеткен.[6]
7. Құқық қорғау органдарының трансформациясы
Ішкі істер министрлігі қызметімен профилактикалық науқандар, полицияға цифрлық қосымшалар арқылы қосылу және қоғамдық қатысу қоғаммен полицияның серіктестігін күшейтеді. Акмола облысында «Зиялы қауым» жобасы аясында жергілікті ақсақалдар мен көшбасшылар учаскелік инспекторларға отбасы дауларын мен қауіпсіздік мәселелерін шешуде көмектеседі. Бұл полицияның қоғаммен бірігіп, тұрмыстық зорлық-зомбылық пен нашақорлықпен күресу барысындағы тиімді әдіс болып отыр.
Қорытынды
Қазақстан тәжірибесі көрсеткендей, құқықтық сауаттылық – тұрақты және өркендеген қоғамның нақты және нәтижелі құралы. Мемлекет тарапынан азаматтарды құқықтық ағартуға бағытталған жүйелі саясат – дер кезінде құқықтық білім беру, цифрлық және медиа технологиялар арқылы қоғамдық ағарту, сондай-ақ мемлекеттік институттардың ашық және жауапты жұмыс істеуі біріккен күшпен синергия тудырады.
Құқықтық хабардарлық – әлеуметтік тұрақтылықты нығайтады, экономикалық өсімді ынталандырады және мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттырады. Азаматтар құқықтарын білсе, оларды қорғайды және өз міндеттерін саналы орындайды. Нәтижесінде заң, тәртіп, өзара құрмет және бірлесе әрекет етуді негізге алған қоғам қалыптасады. Бұл жұмысты одан әрі дамыту – құқықтық ақпаратқа, әсіресе ауылдық өңірлерге қолжетімділікті кеңейту және ағарту форматтарын инновациялық тұрғыда жетілдіру – Қазақстанды заманауи құқықтық мемлекет ретінде нығайтады, әрі тұрақты даму жолымен сенімді түрде ілгері жылжытады.
⸻
Әдебиеттер тізімі:
[1] Қасым‑Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына жолдауы, 2 қыркүйек 2024 жыл.
[2] Қазақстан Республикасының президентінің 15 қазан 2021 жылғы № 674 «2021–2030 жылдарға құқықтық саясат тұжырымдамасын бекіту туралы» Жарлығы.
[3] Қазақстан Республикасының Үкіметінің 1 сәуір 2025 жылғы № 200 «2025–2030 жылдарға қоғамда заң мен тәртіп идеологиясын насихаттау тұжырымдамасын бекіту туралы» қаулысы.
[4] ҚР «Қоғамдық бақылау туралы» заңы, 2 қазан 2023 жыл № 30‑VIII.
[5] 2024 жылғы Омбудсменнің жылдық есебі.
[6] 2025 жылғы 17 ақпандағы сот әкімшілігінің ресми жауабы – халықтың құқықтық сауаттылық және адам құқықтары мәдениетін қалыптастыру мәселелері бойынша.
[