Сыздыков А.Ж., Каражанов М.Д., Абенов А.Т.,
«Адам құқықтары жөніндегі Ұлттық
Орталық», Астана қ.
ӘЙЕЛ ҚҰҚЫҚТАРЫН ҚОРҒАУ: КРИМИНОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТ
Біріккен Ұлттар Ұйымының гендерлік теңдік және әйелдердің мүмкіндіктерін кеңейту жөніндегі агенттігі болып табылатын «БҰҰ-Әйелдер» ұйымының мәліметі бойынша, қазіргі уақытта әлемде 736 миллион әйел бар, яғни 15 жастан асқан әрбір үшінші әйел дерлік физикалық немесе жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшырайды [1].
Бұл мәселеде Қазақстан Республикасы да тыс қалмайды. Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің «Тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы іс-қимыл туралы» [2] арнайы баяндамасында келтірілген мәліметтерге сәйкес, тек 2023 жылдың өзінде елімізде тұрмыстық зорлық-зомбылыққа байланысты 66 615 әкімшілік құқық бұзушылық тіркелді [3].
Қылмыстық құқық бұзушылық фактілеріне тоқталатын болсақ, 2018-2023 жылдар аралығында отбасылық-тұрмыстық салада 5958 қылмыстық құқық бұзушылық жасалған. Отбасылық-тұрмыстық саладағы қылмыстық құқық бұзушылықтардың ең көп саны 2020 жылы тіркелді – 1072. 2018 жылдан 2020 жылға дейін қылмыстық құқық бұзушылықтардың 16,6%-ға аздап, бірақ тұрақты өсімі байқалды, ал 2020 жылдан 2023 жылға дейін олардың төмендеуі 13,8%-ға (1072 ден 923 дейін) болды.
2023 жылы қылмыстық құқық бұзушылықтар саны 2022 жыл деңгейінде дерлік қалды (2022 – 942, 2023 – 923) [4].
Көрсетілген сандар елде физикалық және психологиялық сипаттағы зорлық-зомбылық мінез-құлықпен, сондай-ақ үстемдік пен бағыну түріндегі билікті асыра пайдаланумен сипатталатын тұрмыстық салада қылмыс жасаудың тұрақты үрдісі бар екенін көрсетеді [5, 35 б.].
Бұл құқық бұзушылықтардың алғышарттары мен себептері әртүрлі факторлар болып табылады.
ХV-ғасырда құрылған Қазақ хандығы дәуірінен бастап дәстүрлі қазақ қоғамында да кең таралған, өйткені гендерлік қатынастардың патриархалдық концепциясы қандай да бір нақты елдің айрықша белгісі емес. Ол дүние жүзінің барлық елдерінде кең тарады.
Қазақ қоғамындағы патриархалдық қатынастардың мазмұны, патриархалдық дүниетаным мен қоғамдық сана ғасырлар бойы әйел тамақты нашар әзірлесе, күйеуіне тиісті көңіл бөлмесе, оның нұсқауын орындамаса, еркектердің әйелге қол көтеруіне мүмкіндік беретіндей етіп қалыптасты. Бұл мәселе бойынша заң әдебиетінде әйелдің «дауыс беру құқығы болмағаны, әрекет ету еркіндігі болмағаны және қалыптасқан әдет-ғұрыптар мен дәстүрлерді бұзған немесе күйеуінің еркіне бағынбаған жағдайда оның әрекеті теріс деп танылғанын» атап өтілді [6, с.19].
Қазақ әйелдерінің әлеуметтік-құқықтық жағдайын зерттеуші И.В. Стасевич қазақ әйелдерінің құқықтық және әлеуметтік жағдайы шариғат нормалары толығымен үстемдік еткен басқа азиялық қоғамдардағы әйелдердің мәртебесімен салыстырғанда айтарлықтай жоғары болғанымен, тұрмысқа шыққан қазақ әйелінің тағдыры айтарлықтай ауыр болғанын ерекше атап өтті. Әйелдің мінез-құлық аспектісінде күйеуінің және оның отбасының мүдделері шешуші болды. Әйел мен күйеуі және оның туыстары арасындағы күрделі қарым-қатынастың ең қарапайым және үзінді бөліктерінің өзі қоғамдық сана мен әдет-ғұрыппен егжей-тегжейлі реттелді [7, с.54].
Әйелдердің бұл ұстанымына қазақтың дәстүрлі қоғамындағы патриархалдық негіздердің үстемдігі қалын төлеудің мүмкіндігі мен қажеттілігін, құқықтық реттеуде көп әйел алу мен левираттық некелердің болуы негіз болды.
Көп әйел алуды, қалыңдықты сату мен сатып алуды, әміршілдікті заңдастырған жоғарыда аталған әдет-ғұрып және дәстүрлі құқық нормалары әйелдердің нақты бағынышты жағдайына, олардың ерлердің билігіне толық тәуелді болуына, қазақ қоғамында ерлер мен әйелдердің абсолютті мүліктік теңсіздігіне әкелді [8, с.29]. Демек, басқа елдердегі сияқты Қазақстанда да әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық феномені «әйелдер денесіне иелік ету, жыныстық, еңбек, репродуктивтік құқықтар, ұтқырлық және автономия деңгейі туралы патриархалдық идеялардан туындады. Ерлердің артықшылығы туралы терең сіңген идеялар ерлерге әйелдердің өміріне шексіз билік жүргізуге және оны тиімді түрде заңдастыруға мүмкіндік берді.
Осылайша, зорлық-зомбылық, тамыры тереңде жатқан патриархалдық кондицияның және талаптарды орындауға мәжбүрлеудің заңдылығымен, сондай-ақ өсіп келе жатқан ұмтылыстар, көңілсіздіктер және «дұрыс жасай алады» фактісі заңды көзқарас пен жеке эго бекіту мен бақылаудың өсіп келе жатқан қажеттілігінің нәтижесінде ерлер әйелдерді бақылау үшін үнемі қолданатын құрал болды [9, с.101].
Қазақ қоғамының патриархалдық өмір салты Кеңес өкіметі орнап, үстемдік құрған кезеңде қатты бұзылды. Сөйтіп, большевиктер билікке келгеннен кейін-ақ көшпелі қазақ қоғамындағы патриархалдық жүйенің бірқатар дәстүрлі институттары, соның ішінде кұн, қалым, көп әйел алу, левират некелері жойылды, бұл қазақ қоғамындағы әйелдердің жағдайының теңсіздігін барынша айқын көрсетті. Бұл шешім аталған мекемелердің Кеңес үкіметінің заңдарына сәйкес келмейтіндігімен түсіндірілді [10, с.190].
Осыған байланысты қазақ әйелдерін азат етуге бағытталған бірқатар заңнамалық актілер қабылдануда. Сөйтіп, 1920 жылы 28 желтоқсанда Қырғыз (Қазақ) Республикасы Орталық Атқару Комитеті мен Халық Комиссарлар Кеңесінің «Қалымды жою туралы» Декреті қабылданды. Декреттің 4) абзацында калыңға тыйым салу туралы ережелерін бұзғаны үшін екі еселенген мөлшердегі мал мен қалымға қатысты мүлкі тәркіленіп, бір жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру көзделгені белгіленген [11].
1921 жылы 17 қаңтарда Қырғыз АКСР Халық Комиссарлар Кеңесінің «Қырғыздардың неке заңы туралы» Декреті шықты [12, 62 б.]. Декретте бұл мекемелер қазақ әйелдерінің ар-намысы мен ар-намысына нұқсан келтіретіні айтылған, көп әйел алу мен аменгерлікті жоюды заңдастырды. Сонымен бірге, қаулыда заң нормаларының мәнін әртүрлі түсінуге әкеліп соқтырған көп әйел алу мен аменгерлікке тыйым салатын жаңадан белгіленген нормаларды бұзғаны үшін жауапкершілік белгіленбеген. Осыған байланысты 1921 жылы 9 қарашада «Қырғыздар (қазақтар) арасында көп әйел алудың жазалануы туралы» және «Әйелдерді некеге тұруға мәжбүрлеу туралы» екі құқықтық құжат қабылданды. Сонымен қатар, 1924 жылы 16 қазанда РСФОР Қылмыстық кодексіне өзгертулер мен толықтырулар енгізу арқылы тұрмыстық қылмыстарға қатысты жаңа тарау қабылданды және кұн, калың, көп әйел алу, аменгерлік және патриархалдық жүйенің басқа да қалдықтарын жою үшін қылмыстық жауапкершілік белгіленді [13].
Сонымен қатар, қабылданған шаралар мен қазақ қоғамының өмірі мен күнделікті өміріндегі елеулі өзгерістерге, Кеңес үкіметі белсенді жүргізген эмансипация саясатына қарамастан, патриархалдық гендерлік қатынастар мемлекет пен қоғамдағы трансформациялар мен ауысулардан аман қалды және гендерлік рөлдердің қайта дәстүрге айналуына әкелді. Оның үстіне саяси режимдердің ауысуымен постсоциалистік елдердің патриархалдық құрылымы өзінің жүйелілігін түбегейлі өзгерткен жоқ [14].
Бұл жағдайда біз гендерлік қатынастарды қайта құруды әртүрлі себептермен ерлер артықшылықтарын күшейтетін және әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықты үстемдіктің қолайлы параметрлері ретінде қарастыратын дәстүрлі құндылықтар мен әдет-ғұрыптарды жаңғырту деп түсінеміз. Патриархалдық гендерлік қатынастардың қалдықтарының сақталуына, кейбір жағдайларда олардың дамуына бүгінгі күннің әртүрлі факторлары ықпал етеді, бұл тұрмыстық зорлық-зомбылық жағдайларын толығымен тудыруы мүмкін. Бұған Қазақстан Республикасындағы социологиялық зерттеулердің нәтижелері дәлел. Мәселен, сауалнамалардың бірінің нәтижесі бойынша, оған қатысушылардың 85 пайызы республикадағы тұрмыстық қатынастарда қатыгездіктің болуы сенімді деп санайды, ал респонденттердің тек 15 пайызы ғана Қазақстанда тұрмыстық зорлық-зомбылықтың бар екеніне күмәнданған [15]. Әлеуметтік сауалнамалардан басқа, тұрмыстық зорлық-зомбылық фактілерінің сақталып, тіпті көбейіп келе жатқанының дәлелі – мұндай қылмыстардың құрбандарының республикадағы дағдарыс орталықтарына көбірек жүгінуі. Мәселен, тек 2023 жылдың өзінде орталықтармен 4 мыңнан астам адам қамтылды, оның ішінде 3 мыңнан астам адам. 1 мыңға жуық адамға медициналық көмек көрсетілді.
Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталықтың мәліметінше, көмекке жүгінгендердің ең көп саны Астанада – 510, Алматыда – 410, Шымкентте – 358 және Қызылорда облысында – 331.
Дағдарыс орталықтарына жүгінгендердің ең азы Шығыс Қазақстан облысында – 90, Маңғыстау облысында – 60, Солтүстік Қазақстан облысында – 31.
Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің мәліметі бойынша 2018-2023 жылдар аралығында дағдарыс орталықтарына жүгінулер саны 141 пайызға өскен [16]. Сонымен қатар, тұрмыстық зорлық-зомбылық фактілері мен арнаулы әлеуметтік қызметтерді алған адамдардың санын салыстыра отырып, зардап шеккендердің басым көпшілігі қажетті көмекті ала алмайды деген қорытынды жасауға болады. Айта кету керек, тұрмыстық зорлық- зомбылық құрбандары құқық қорғау органдарына жиі хабарласпайды, яғни оларды жәбірленуші ретінде анықтау мүмкін емес және соның салдарынан арнайы әлеуметтік қызметтерге қол жеткізе алады.
Сот тәжірибесін талдау да зерттеліп отырған салада құқық бұзушылықтың салыстырмалы түрде жоғары өсімінің жалғасуын көрсетеді. Мәселен, 2023 жылдың 10 айында ғана қазақстандық соттар тұрмыстық зорлық-зомбылыққа байланысты қатынастарға тікелей қатысты 62 мыңнан астам істі қараған. Зерттелетін салада құқық бұзушылықтың алдын алу, және жолын кесу бойынша қабылданып жатқан шараларға қарамастан, Қазақстан жұртшылығы соттар қарастыратын аты шулы кісі өлтіру және басқа да тұрмыстық қылмыстар фактілерін жиі естиді және таң қалдырады. Осылайша, жақын арада және қазіргі уақытта олардың әйелдері мен бірге тұратын адамдарын өлтіру, олардың ата-аналары мен туыстары, олардың туыстары мен балаларын азаптау, өлтіру фактілері жиі кездеседі, отбасы әкелерінің өз балаларына, өгей ұлдары мен өгей қыздарына қарсы жасалған қаскүнемдік әрекеттері және басқа да қылмыстар жасалады.
Жоғарыда келтірілген фактілер тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбандарының құқықтарын байыппен қорғау және осы саладағы қылмыстардың алдын алу қажеттілігін айқын көрсетеді.
Тұрмыстық зорлық-зомбылықтың көрінуіне ықпал ететін факторлар ретінде мына жағдайларды қарастырған жөн.
Біріншіден, қоғамда жұмыс табу қиынға соғатын, баспанасы жоқ немесе жалақысы төмен субъектілер тобының болуы. Тұрмыстық қылмыстардың себебі олқылықтар, кемшіліктер немесе заңнаманың адалдығы емес, жұмыссыздықтың айтарлықтай деңгейі сақталып отырған қолайсыз әлеуметтік-экономикалық жағдайлар, халықтың табысының төмендігі, халықтың қарызы, үй-жайдың жоқтығы және басқа да факторлар.
Екіншіден, жеке санасына патриархалдық қатынастардың теріс дәстүрлері мен тенденциялары сіңген білімі мен ағартушылық деңгейі төмен топтың болуы. Олар адамның моральдық-құқықтық санасының деформациясын жеделдетіп, физикалық күш қолдану қаупі мен нақты қолдану арқылы психологиялық қысым жасау арқылы жанұялық қатынастарда абсолютті үстемдікке ұмтылудан көрінетін айқын индивидуализм психологиясына әкеледі.
Үшіншіден, жаман әдеттері бар әлеуметтік топтар (ішімдік ішу, маскүнемдік, құмар ойындар).
Төртіншіден, құқықтық реттеудегі кемшіліктер және қоғамдық қатынастарға ұйымдастырушылық-реттеушілік ықпал ету. Түрлі елдерде, соның ішінде Қазақстан Республикасындағы тұрмыстық зорлық-зомбылық себептерін талдау көрсеткендей, «ұлттық заңнаманың қатаңдатылуына байланысты отбасылардағы зорлық-зомбылық деңгейі төмендейді, оның ішінде жұбайдың бұрынғы әйелі мен балалары алдындағы некеден кейінгі міндеттемелері, әлеуметтік бағдарланған үкіметтік емес ұйымдардың белсенділенуі, тұрмыстық дағдарыстың таралуы, т.б. Мәселен, қылмыстандыруға дейін 2015 жылы бұл бағытта 300-ге жуық кісі өлтіру қылмысы жасалған. 2015-2017 жылдар аралығындағы 3 жыл ішінде тұрмыстық зорлық-зомбылық қылмысы қылмыстанғаннан кейін кісі өлтіру саны 2-3 есеге азайды.
Бесіншіден, әйелдердің экономиканың дәстүрлі және төмен ақы төленетін секторларында салыстырмалы шоғырлануынан көрінетін гендерлік теңдіктің жеткіліксіз деңгейі, бұл еңбек нарығындағы көлденең және тік сегрегацияға, әйелдердің «ер» деп аталатын кәсіптерге қол жеткізуінің шектелуіне, тиісінше, ерлер мен әйелдердің жалақысының алшақтығына әкеледі. Өйткені, ерлер мен әйелдердің бірдей жалақысы және олардың табысының артуы міндетті түрде әйелдің тәуелсіздігінің артуына және оған зорлық-зомбылық жасалған жағдайда оның күйеуінен қорықпай кету мүмкіндігінің артуына әкелетіні белгілі. Бұл жоғары жалақы алатын әйел күйеуімен некеде қалатын болса, жұбайының зорлық-зомбылық әрекеттерін азайтады. Алайда, әйелдердің еңбек міндеттерінен бөлек үй жұмыстары болса, тең еңбек жағдайлары мәселені шеше алмайды. Осылайша, заң әдебиеті қоғамдардың көпшілігінде, әсіресе жұмыс істейтін әйелдер жағдайында, жұмыс пен өмірдегі қақтығыстар өте жиі кездесетініне назар аударады.
Себебі, дүниежүзіндегі қоғамдардың көпшілігінде әйелдер отбасылық жауапкершіліктің негізгі бөлігін өз мойнына алып, ең алдымен балаларына, отбасы мен қарттарға қамқорлық жасауға жауапты. Осылайша, жұмыс профилі мен лауазымдық міндеттеріне қарамастан, ең алдымен, отбасының күнделікті істерінің үздіксіз жүргізілуіне әйелдер жауапты деп есептейтін дәстүрлі сананың арқасында жұмыс пен өмірдің теңгерімі әйелдер мәселесі ретінде қарастырылады. Бұл неліктен жұмыс істейтін әйелдерге жұмысты да, отбасылық міндеттерді де басқарудың өте қиын болуы мүмкін екенін түсіндіреді, бұл ақыр соңында отбасындағы жанжалдар мен әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық жағдайларына әкеледі, өйткені ерлер дәстүрлі түрде үй жұмысын әйелдердің міндеті деп санайды.
Алтыншыдан, кейбір зерттеушілер тұрмыстық зорлық-зомбылықтың күшеюінің себебін, бір таңғаларлығы, өмір салтының жаңа формалары енгізіліп жатқан әлеуметтік қатынастардың барлық аспектілерінің ырықтандыруынан көреді: тұтынушылық, іске аспайтын ұмтылыстар, өркендеп келе жатқан жарнама индустриясы, адамдардың ойлауы мен мінез-құлқына әсер ететін тез баю схемалары. Нарықтық күштердің ықпалына түсіп, бұрын болмаған әмбебап тұтыну жүйесінің ықпалында болған адамдардың саны артып отырғаны соншалық. Нәтижесінде адамдардың көпшілігі тұтынуға деген ұмтылыстары мен оларды жүзеге асыру арасындағы үнемі өсіп келе жатқан алшақтықты сезінеді. Бұл жағымсыз нәтиже тұлғааралық қарым-қатынастардағы зорлық-зомбылықтың күшеюінен көрінеді және тұтыну тауарларын иеленудегі аздаған айырмашылықтар түсініксіз зорлық-зомбылық реакцияларына әкелетін жағдайлар туралы мәліметтер көбейіп келеді. Осындай ынталандыру арқылы әйелдер осал болады.
Сонымен, тұрмыстық зорлық-зомбылық проблемасы бүкіл адамзат тарихында болғандай Қазақстанға тән және жоғары технологиялар мен цифрландыру дәуіріне қарамастан әлі де бар. Әйелдерге, балаларға және қарттарға қатысты зорлық-зомбылық Республикада кең таралған және адам құқықтарын бұзады, өзінің әмбебап және спецификалық сипатында: ол әмбебап, өйткені отбасындағы зорлық-зомбылық әр мәдениетте жиі кездеседі және ол ерекше, өйткені ол әртүрлі контексттерде көптеген әртүрлі нысандарда, соның ішінде физикалық, жыныстық, психологиялық және эмоционалдық зорлық-зомбылықпен көрінеді. Тұрмыстық зорлық-зомбылық Қазақстанның көптеген азаматтарын ең жоғары (дене және психикалық денсаулық) жұмысқа орналасу және қоғамдық өмірге еркін қатысуға дейінгі барлық мүмкіндіктерге қатысты өмір сүру, білім алу және қауіпсіздік құқығы сияқты негізгі бостандықтарын пайдалану мүмкіндігінен айырады.
Осы аспектіде жүргізілген талдау тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу, ескерту және жолын кесу жолдарын дамытуға ықпал етеді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Толығырақ сілтемеде: https://abu.edu.kz/c/1/2025/04/15/3870-nasledie-abaya-kak-nravstvennyy-orientir