Алдын ала бару жөніндегі әдістемелік ұсынымдар

Қазақстан Республикасындағы

Адам құқықтары жөніндегі

уәкілдің

2023 жылғы 31 қаңтардағы

№ 49 бұйрығымен бекітілген

 

 

Алдын ала бару жөніндегі әдістемелік ұсынымдар

 

         1-тарау. Жалпы ережелер

 

1. Осы алдын ала болу жөніндегі әдістемелік ұсынымдар «Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл туралы» Қазақстан Республикасы Конституциялық заңының 7-бабы 14) тармақшасының алтыншы абзацына сәйкес әзірленді және Ұлттық алдын алу тетігінің (бұдан әрі – ҰАТ) қатысушылары қолдануы үшін арналған.
2. Азаптауларға қарсы конвенцияға Факультативтік хаттаманы ратификациялау үшін «Қазақстан Республикасының кейбiр заңнамалық актiлерiне азаптаудың және басқа да қатыгез, адамгершiлiкке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын iс-әрекеттер мен жазалау түрлерiнің алдын алуға бағытталған ұлттық алдын алу тетiгiн жасау мәселелерi бойынша өзгерiстер мен толықтырулар енгiзу туралы» Қазақстан Республикасының 2013 жылғы 2 шілдедегі Заңымен Қазақстан Республикасында ҰАТ құрылды.
3. ҰАТ қатысушылары Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл (бұдан әрі – Уәкіл), сондай-ақ Уәкіл жанындағы Үйлестіру кеңесі (бұдан әрі – Үйлестіру кеңесі) іріктеп алатын азаматтардың құқықтарын, заңды мүдделерін қорғау жөніндегі қызметті іске асыратын қоғамдық байқау комиссиялары мен қоғамдық бірлестіктердің мүшелері, заңгерлер, әлеуметтік қызметкерлер, дәрігерлер, азаматтық қоғам өкілдері болып табылады.
4. Уәкілдің мәртебесі мен құқықтық жағдайы Қазақстан Республикасы Конституциясының 83-1-бабында және «Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл туралы» Конституциялық заңда (бұдан әрі – Конституциялық заң) бекітілген.
5. ҰАТ қатысушысы белгіленген тәртіппен қалыптастырылған топтардың құрамында алдын ала баруды іске асыру кезінде:

1) алдын ала баруға жататын мекемеде, ұйымда жүрген адамның өтінішіне (шағымына) қатысты ақпарат алуға, оған қол жеткізуге;

2) құпия әңгімелер жүргізу;

3) алдын ала баруға жататын мекемелер мен ұйымдардың саны және олардың орналасқан жері туралы ақпарат алуға құқылы;

4) мекемелер мен ұйымдарды кедергісіз таңдауға және баруға;

5) алдын ала баруға жататын мекемелердегі, ұйымдардағы адамдардан азаптаулардың және қатыгездік, адамшылыққа жатпайтын немесе қадір-қасиетті қорлайтын басқа да қарекеттер мен жазалау түрлерінің қолданылуы, сондай-ақ олардың құқықтары мен бостандықтарының өзге де бұзушылықтары туралы хабарламалар мен шағымдарды қабылдауға құқылы.

ҰАТ қатысушысы заңды қызметті іске асыру кезінде тәуелсіз болып табылады.

6. Алдын ала баруды іске асыру кезінде:

1) Қазақстан Республикасының заңнамасын сақтау;

2) алдын ала баруға жататын мекемелер мен органдардың қызметіне араласуға жол бермеу;

3) бейтараптыққа күмән тудыратын мән-жайлар болған кезде алдын ала баруға қатысудан бас тарту;

4) қабылданатын хабарламалар мен шағымдарды осы әдістемелік ұсынымдарда баяндалатын тәртіппен тіркеу қажет.

7. Конституциялық заңның 9-бабының 3-тармағына сәйкес Уәкілдің ұлттық алдын алу тетігі қатысушыларының алдын ала бару нәтижелері бойынша есептері негізінде Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен уәкілетті мемлекеттік органдарға немесе лауазымды адамдарға адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын бұзған лауазымды адамға қатысты тәртіптік немесе әкімшілік іс жүргізуді не қылмыстық істі қозғау туралы өтінішхатпен жүгінуге құқығы бар.
8. Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталық Уәкілдің және ҰАТ-нің жұмыс органы болып табылады.
9. ҰАТ қатысушылары азаптаудың алдын алу және адам құқықтарын бұзу миссиясын орындай отырып:

• адамдарды қоғамнан оқшаулау және бас бостандығынан айыру орындары – ҚАЖ мекемелері, ҰҚК тергеу изоляторлары, ішкі істер органдарының арнаулы мекемелері мен арнаулы үй-жайлары, гарнизондардың гауптвахталары, гарнизондық гауптвахталар бөлімшелері. ІІМ, Қорғанысмині, ҰҚК-не ведомстволық бағынысты мекемелер;
• мәжбүрлеп емдеуге арналған ұйымдар – медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану үшін психикалық денсаулық саласында медициналық көмек көрсететін ұйымдар, мамандандырылған туберкулезге қарсы ұйымдар (мәжбүрлеп емдеуге арналған – жалпы үлгідегі психиатриялық стационар, мамандандырылған үлгідегі психиатриялық стационар, қарқынды бақыланатын мамандандырылған үлгідегі психиатриялық стационар), балалар үйі. ДСМ-не ведомстволық бағынысты мекемелер;

3) бала құқықтарын қорғау жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын ұйымдар – жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған білім беру ұйымдары, арнаулы білім беру ұйымдары, ерекше режимдегі білім беру ұйымдары және Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген өзге де ұйымдар. ОМ-не ведомстволық бағынысты ұйымдар;

4) арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін субъектілер – психоневрологиялық патологиясы бар мүгедектігі бар балаларға, тірек-қимыл аппараты бұзылған мүгедектігі бар балаларға, психоневрологиялық аурулары бар 18 жастан асқан мүгедектігі бар адамдарға, 1 және 2 топтағы мүгедектігі бар адамдарға, егде жасына байланысты өз бетінше қызмет көрсетуге қабілетсіз адамдарға арналған медициналық-әлеуметтік мекемелер. Еңбекмині үйлестіретін, ЖАО-на бағынысты мекемелер. 

10. Жыл сайын Үйлестіру кеңесі ҰАТ қатысушыларының алдын ала бару нәтижелері бойынша есептерін ескере отырып, шоғырландырылған баяндамасын дайындайды, оған мыналар кіреді:

1) уәкілетті мемлекеттік органдарға алдын ала баруға және азаптаулардың және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын қарым-қатынас пен жаза түрлерінің алдын алуға жататын ұйымдарда азаматтармен қарым-қатынас жасау жағдайларын жақсарту жөніндегі ұсынымдар;

2) Қазақстан Республикасының заңнамасын жетілдіру жөніндегі ұсыныстар.

11. Алдын алу сапарлары келесіге бөлінеді:

1) төрт жылда бір реттен сиретпей тұрақты негізде жүргізілетін кезеңдік алдын алу бару;

2) алдыңғы кезеңдік алдын алу бару нәтижелері бойынша ұсынымдардың іске асырылуын мониторингтеу, сондай-ақ ҰАТ қатысушылар әңгімелескен адамдарды, алдын ала баратын мекемелер мен ұйымдардың әкімшіліктері тарапынан қудалауды алдын алу мақсатында кезеңдік алдын ала бару арасындағы кезеңде жүргізілетін аралық алдын ала бару;

3) азаптаудың және басқа да қатыгез, адамгершiлiкке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын iс-әрекеттер мен жазалау түрлерінің қолданылғаны туралы түскен хабарламалардың негізінде жүргізілетін арнайы алдын ала бару.

12. Бару ерекшеліктеріне қарай кезеңдік және аралық алдын ала бару:

1) нақты бір мекемеге немесе ұйымға қатысты біржолғы;

2) белгілі бір тақырып бойынша екі немесе одан көп өңірлерде орналасқан екі немесе одан көп біртектес мекемелер мен ұйымдарға қатысты тақырыптық (бұдан әрі – тақырыптық алдын ала бару) болып бөлінеді.

13. Тақырыптық алдын ала бару жөніндегі топтар құрамына:

1) алдын ала бару тақырыбы бойынша арнайы білімі мен тәжірибесі бар ұлттық алдын алу тетігіне қатысушылар;

2) тиісті өңірдегі ұйымға немесе мекемеге бару шеңберінде ұлттық алдын алу тетігіне осы өңірден қатысушы кіреді.

Осы тармақтың талаптарына сай келетін ҰАТ қатысушылардың қажетті саны болмаған жағдайда Үйлестіру кеңесінің шешімі бойынша ҰАТ өзге қатысушыларды алдын ала бару тобының құрамына қосуға болады.

Кезеңдік және аралық алдын ала бару жөніндегі топтардың құрамына Үйлестіру кеңесінің шешімі бойынша ҰАТ үштен аспайтын қатысушысы кіреді.

Арнайы алдын ала бару жөніндегі топтың құрамына Уәкілдің шешімі бойынша ҰАТ екеуден аспайтын қатысушы қосылады.

14. Бөлінген бюджет қаражаты шегінде алдын ала баруға жататын мекемелердің жоспарланған күні мен тізбесін алдын ала бару жоспарына сәйкес Үйлестіру кеңесі айқындайды. Алдын алу сапарларының жоспары құпия болып табылады.
15. Алдын алу баруларды ҰАТ қатысушысы болып табылмайтын тиісті облыс, республикалық маңызы бар қала, астана бойынша Уәкілдің өкілі (бұдан әрі – Уәкіл өкілі) сүйемелдейді және үйлестіреді.

 

2-тарау. «Азаптау және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын қарым-қатынас пен жаза түрлері» ұғымын түсіндіру

 

16. «Азаптау» дефинициясы Қазақстан Республикасы ҚК-нің 146-бабында көзделген, бұл ретте қылмыстық заңнамада «қатыгездік, адамшылыққа жатпайтын немесе қадір-қасиетті қорлайтын басқа да қарекеттер мен жазалау» азаптау біліктілігіне жататын іс-әрекеттермен қатар қолданылады және оларға жеке түсініктеме берілмейді.

Азаптаудың қатыгез және ар-намысты қорлайтын қарым-қатынас пен жазадан басты айырмашылығы - бұл Азаптауға қарсы конвенцияның 1-бабында көрсетілген мақсаттарсыз қолданылады:

«Азаптау» қандай да бір адамға одан немесе үшінші адамнан мәлімет немесе мойындау алу, ол немесе үшінші адам жасаған немесе жасағанына сезік келтірілген әрекетіне оны жазалау, сондай-ақ оны немесе үшінші адамды қорқыту немесе мәжбүрлеу үшін дене немесе адамгершілік қатты зақымдары немесе азап шегуі қасақана жасалатын немесе кез-келген сипаттағы кемсітушілікке негізделген кез-келген себеп бойынша мұндай зақымды немесе азап шегуді мемлекеттік лауазымды тұлғамен немесе ресми түрдегі басқа да адаммен немесе олардың азғырушылығы немесе олардың келісімімен немесе үнсіз келісу бойынша келтірілетін кез-келген іс-әрекетті білдіреді.

17. Қатыгездік және жазалау деп егер мұндай ауырсыну оған азап шегу мен ауырлық әкелмеген, оның ішінде уақытылы медициналық көмекті оған мұқтаж адамдарға көрсетпеген жағдайда, негізсіз физикалық күшті қолдану, елеулі физикалық қолайсыздықты, адамды ұстау, жеткізу, оған қатысты жедел-тергеу іс-шараларын жүргізу кезінде адам ағзасының функцияларын жүзеге асыру үшін қолайсыз жағдайларға орналастыруды негізсіз қолданумен байланысты болған iс-әрекеттер.
18. Ар-намысты қорлайтын іс-әрекет деп ұстау, жеткізу және жедел-тергеу іс-шараларын жүргізу процесінде басқа адамдар немесе өз көзі алдында негізсіз қорлауға әкеп соқтырған немесе қорлау кезінде өзге адамдармен қорлау ретінде қарастырылмаған және адамды қоғамда қабылданған өмір сүру шарттарына сәйкес келмейтін жағдайларға қою, яғни физикалық ауырсынумен байланысты емес iс-әрекеттерді түсіну керек.
19. Ар-намысты қорлайтын жаза деп жазаланушыны адам ағзасының қалыпты өмір сүруін қиындататын немесе жазаланушының әлеуметтік мәртебесін негізсіз немесе айтарлықтай төмендетуге бағытталған жағдайларға орналастырумен байланысты жазаны да түсіну керек.

 

         3-тарау. ҰАТ мандатты мекемелер мен ұйымдарда адамның қалыпты өмір сүруіне қойылатын минималды талаптар

 

20. Тұрғын үй жағдайлары (тұрғын үй-жайлар).

Үй-жайлардың ең аз алаңына, жеке жатын орын мен жатын керек-жарақтарының болуына, жарықтандыруға (оның ішінде жасанды), жылытуға және желдетуге, күндізгі жарықта оқуға және жұмыс істеуге жеткілікті терезелердің мөлшеріне, таза ауаға қол жеткізуді қамтамасыз етуге, тазалықты мен әдептілік (қоршалған) жағдайында қажетті табиғи қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін жеткілікті санитарлық қондырғылардың болуына, сондай-ақ жалпы үй-жайда жөндеу жағдайына назар аудару керек.

ҚАЖ мекемелерінде бір сотталған адамға шаққандағы тұрғын алаңының нормасы екі жарым шаршы метрден, әйелдерді ұстауға арналған мекемелерде – үш шаршы метр, кәмелетке толмағандар – үш жарым шаршы метрден кем болмауы тиіс.

МӘМ-де жатын бөлмелері үшін психоневрологиялық ауытқуы бар және тірек-қимыл аппараты бұзылған бір балаға кемінде төрт шаршы метр, 18 жастан асқан адамға, мүгедек адамға, қартқа кемінде бес шаршы метр. Қызмет алушыларды тұрғын үй-жайларға (бөлмелерге) орналастыру кезінде олардың денсаулық жағдайы, жас ерекшеліктері, физикалық және психикалық жай-күйі, бейімділігі, психологиялық үйлесімділігі, Жеке даму және әлеуметтену деңгейі ескеріледі.

Жасанды жарықтандыру көру қабілетіне қауіп төндірмей оқуға немесе жұмыс істеуге жеткілікті болуы керек. Жарықтандыру нормативі 15 люменге тең, яғни газет мәтінін оқуға мүмкіндік беретін жарық мөлшері.

Ұйықтайтын орынның жанында (әдетте) жеке заттарды, санитарлық-гигиеналық заттарды, әдебиеттер мен культтерді (қажеттілікке қарай) сақтауға арналған жеке орын (түнгі үстел) болуы керек.

ҚАЖ мекемелерінің жатын орындарына қойылатын талаптар Қазақстан Республикасы Үкіметінің 24.11.2014 ж. № 1255 қаулысымен бекітілген жиһаздың, мүкәммалдың және жабдықтың тиістілігінің № 15 заттай нормаларында көзделген.

МӘМ-нің жатын орындарына қойылатын талаптар ДСӘДМ-нің 2015 ж. 26 наурыздағы № 165 «Халықты әлеуметтік қорғау саласында стационарлық жағдайда арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету стандарты» бұйрығында көзделген (мысалы, 1балаға төсекті пайдалану мерзімі 5 жыл, бұйрыққа 3-қосымша).

Білім беру ұйымдарының жатын орындарына қойылатын талаптар БҒМ-нің 2015 ж. 19 қаңтардағы № 17 «Білім беру және балалардың құқықтарын қорғау саласында арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету стандарттарын бекіту туралы»бұйрығында көзделген.

21. Санитарлық-гигиеналық жағдайлар.

Санитариялық тораптардың, монша қондырғылары мен душтардың болуына, гигиена мен денсаулыққа қажетті сумен және дәретхана керек-жарақтарымен жабдықталуына, киім мен жатын керек-жарақтарын таза ұстау мүмкіндігіне, тазалау және санитариялық өңдеу жағдайына, оның ішінде тазалауға және санитариялық өңдеуге арналған құралдардың болуына, төсек-орынның балғындығының жай-күйіне және оларды уақтылы ауыстыруға назар аударған жөн.

Тамақтану алдында гигиена талаптарын сақтау, атап айтқанда, тамақтану алдында қолды жуу мүмкіндігі.

ҚАЖ мекемелерінің асханасы мен асханасының үй-жайларында 10 адамға 1 қолжуғыш болуы тиіс (Үкіметтің 24.11.2014 ж. №1255 қаулысымен бекітілген үй-жайларға арналған жиһаздың, мүкәммалдың және жабдықтың тиістілігінің №15 заттай нормасы).

Тұрғын үй-жайларда, санитариялық тораптарда (бөлек және тұрғын үй-жайларда орналасқан) температураны мониторингтеу үшін мүмкіндіктің болуы.

ҚАЖ мекемелерінде көрнекті және жалпыға қолжетімді жерде сотталғандарды аптасына кемінде бір рет моншаға жасақ бойынша жууды көздейтін күн тәртібі ілінеді. Бір сотталған адамды жуу ұзақтығы кемінде 1 сағатты құрайды.

МӘМ-де пайдалануға берілетін жиһаздар мен төсек-орын жабдықтары қызмет алушылардың физикалық жағдайы мен жасын ескере отырып таңдалуы, заманауи дизайн талаптарына жауап беруі тиіс. Киім, аяқ киім, іш киім және қажетті заттар киюге ыңғайлы, қызмет алушылардың жынысына, бойына және мөлшеріне сәйкес келуі, санитарлық-гигиеналық нормалар мен талаптарға сай болуы тиіс. Санитарлық-гигиеналық жағдайларға қойылатын барлық талаптар Халықты әлеуметтік қорғау саласында стационарлық жағдайда арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету стандартында жазылған (ДСӘДМ 26.03.2015 ж. бұйрығы № 165).

22. Тамақтану шарттары.

Дайындалған тағамның сапасы мен саны, азық-түлікті сақтау және беру тәртібі тексеріледі. Мекемелердің мұқтаж адамдар үшін диеталық тағам дайындау мүмкіндігінің болуы, мәзірдің болуы және тағамдардың граммен жазылуы.

Мекеме әкімшілігі өз өнімдерін пайдалану құқығына және қосымша тамақтану құқығына рұқсат берген жағдайда, тағамды сақтау, өз бетінше дайындау және жылыту орындарын тексеру қажет.

Тамақ дайындаудың барлық кезеңдерінде санитарлық бақылауды жүзеге асыратын мекеме мен ұйымның әкімшілігінен жауапты адамды анықтау қажет.

Тамақ дайындалатын үй-жайларда ауыз судың болуын, сондай-ақ тұратын адамдардың тамақтану кезінде тұз бен бұрышты қосымша пайдалану мүмкіндігін тексеру маңызды.

Ыдыс-аяқтың саны мен сапасына, оның тазалығына, ыдыс-аяқты кім жуатынына, жуғыш заттардың болуына, ас құралдарының жеткілікті мөлшеріне, асханаға бару кестесіне және т.б. назар аудару керек.

ҚАЖ мекемелерінде сотталғандар бюджет қаражаты есебінен жынысы мен климаттық жағдайларын ескере отырып, маусым бойынша тамақпен, бірінші қажеттіліктегі заттармен, киіммен, іш киіммен және аяқ киіммен қамтамасыз етіледі. Жүкті әйелдерге, бала емізетін аналарға, кәмелетке толмағандарға, сондай-ақ науқастар мен мүгедектігі бар адамдарға жақсартылған тұрғын үй-тұрмыстық жағдайлар жасалады және тамақтанудың жоғары нормалары белгіленеді (http://10.61.42.188/rus/docs/P1400001255).

Күн сайын мәзір жасалуы керек, онда тамақ алатын адамдардың саны, тағамның шығуы көрсетілген әр тағамға арналған тағамдардың тізімі, сондай-ақ әр тағамға арналған жеке тағамдардың шығымы көрсетіледі.

Ас блогында дайындалған тағамдардың тәуліктік сынамасы, оның ішінде бірінші тағамдардың жарты порциясы қалдырылады, екінші тағамның порциясы 100 грамнан кем емес мөлшерде тұтастай таңдалады, үшінші тағамдар 200 грамнан кем емес мөлшерде таңдалады. Тәуліктік сынамалар қақпақпен жабылған банкаларда +2 C-тан +6 C-қа дейінгі температурада, тоңазытқышта арнайы белгіленген жерде сақталады.

МӘМ-де ыстық тамақ, оның ішінде диеталық тағам ұсынылады, ол сапалы өнімдерден дайындалады, теңгерімділік пен калориялық талаптарына жауап береді, санитарлық-гигиеналық талаптарға сәйкес келеді және қызмет алушылардың денсаулық жағдайын ескере отырып ұсынылады. Ұйым басшысы маусымға (көктем - жаз, күз - қыс) байланысты ағымдағы апталық мәзірді және екінші аптадағы перспективалық мәзірді бекітеді.

МӘМ-дегі тамақтанудың заттай нормалары ДСӘДМ-нің 27.11.2015 жылғы № 896 бұйрығымен регламенттелген.

Балалар мекемелерінің мәзірінде бір күнде және келесі екі-үш күнтізбелік күнде бірдей тағамдарды немесе аспаздық өнімдерді қайталауға жол берілмейді. Күнделікті диетаға ет, сүт, май және өсімдік майы, қара бидай және (немесе) бидай наны, көкөністер мен қант кіреді. Балық, жұмыртқа, ірімшік, сүзбе, құс еті екі – жеті күнтізбелік күнде бір рет қосылады.

Таңғы ас тағамнан (бірінші немесе екінші) және сусыннан (компот, желе, шәй және шырындар) тұрады. Таңғы асқа немесе жеке жұмыртқаны, шырындарды, жемістерді, сары май немесе ірімшік қосылған бутербродтарды қабылдауға рұқсат етіледі.

Түскі асқа салат, бірінші, екінші тағам (гарнирі бар ет, балық немесе құс етінің негізгі тағамы) және үшінші (компот, желе, шәй және шырындар) кіреді. Қайнатылған және жаңа піскен көкөністерден қарапайым салаттар да дайындалады.

Түстен кейінгі тағамдар мәзіріне кремі жоқ тоқаш немесе кондитерлік өнімдері бар сусын (сүт, ашытылған сүт өнімдері, желе, шырындар) кіреді.

Кешкі ас көкөніс (сүзбе) тағамынан немесе ботқадан, негізгі екінші тағамнан (гарнирі бар ет, балық немесе құс еті), сусыннан (шәй, шырын, желе) тұрады.

Қосымша екінші кешкі ас ретінде жемістер немесе ашытылған сүт өнімдері, тоқаштар немесе кремсіз кондитерлік өнімдер беріледі.

Күн сайын түскі ас залында объектінің басшысы бекіткен мәзір ілінеді, онда тағамдардың атаулары, әрбір дайын тағамның шығуы көрсетіледі. Мәзірде көрсетілген тағамдар мен аспаздық бұйымдардың атаулары рецептер жинақтарында көрсетілген атауларына сәйкес келуі тиіс.

Тәрбие және білім беру ұйымдарында білім алушылар мен тәрбиеленушілердің тамақтану нормалары «Әлеуметтік көмек көрсетілетін азаматтарға әлеуметтік көмектің мөлшерін, көздерін, түрлерін және оны беру қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 12 наурыздағы № 320 қаулысымен регламенттелген.

Тамақ өнімдері мен азық-түлік шикізатын қабылдау тез бұзылатын тамақ өнімдері мен жартылай фабрикаттардың бракераж журналына деректерді енгізе отырып, олардың сапасы мен қауіпсіздігін куәландыратын құжаттар болған кезде жүзеге асырылады.

Тамақ өнімдерінің жарамдылық мерзімі мен сақтау шарттары өндіруші (дайындаушы) белгілеген жарамдылық мерзіміне сәйкес келуі тиіс. Тез бұзылатын тамақ өнімдерін сақтау төмен температуралы тоңазытқыш жабдықтарында және (немесе) тоңазытқыш камераларында және (немесе) тоңазытқыштарда жүзеге асырылады. Температураны бақылау үшін термометрлер орнатылады. Сынап термометрлерін пайдалануға жол берілмейді.

С витаминімен витаминдеу балалар тәулік бойы болатын ұйымдарда мектеп жасындағы балаларға арналған С витаминінің тәуліктік нормасы – 70 миллиграмм есебінен, С-витаминдеу журналына деректер енгізіле отырып жүргізіледі. Жаппай сауықтыру рәсімі ретінде оттегі коктейльдерін пайдалануға жол берілмейді.

Күн сайын медицина қызметкері немесе жауапты тұлға дайын тағамдардың сапасына органолептикалық бағалау жүргізеді, тағамдар мен аспаздық өнімдердің сапасын органолептикалық бағалау журналына енгізеді. Тәуліктік сынамалар арнайы тоңазытқыш жабдықта немесе дайын тамақ өнімдерін +2 C-тан +6 C-қа дейінгі температурада сақтауға арналған тоңазытқыш жабдықтың арнайы бөлінген орнында кемінде 48 сағат сақталады. Тамақтану аралықтары 3,5-4 сағаттан аспауы керек.

Білім алушылар мен тәрбиеленушілердің ас блогының өндірістік үй-жайларында болуына және оларды тамақ дайындауға, көкөністерді тазалауға, дайын тағамды таратуға, нан кесуге, ыдыс жууға, өндірістік үй-жайларды жинауға байланысты жұмыстарға тартуға жол берілмейді.

Жарылған, сынған, шеттері сынған, деформацияланған, эмаль зақымдалған ыдыстарды пайдалануға, бір рет қолданылатын ыдыстар мен бір рет қолданылатын ас құралдарын қайта пайдалануға жол берілмейді. Жасына байланысты тағамның граммдағы порциясының массасы:

 

Тамақтану, тағам	Жасы
	6 жастан 11 жасқа дейін	11-18 жас аралығы
Бірінші тағамдар	200-250	250-300
Екінші тағамдар
Гарнир	100-150	150-180
Ет, котлет, балық, құс еті	80-150	100-180
Көкөніс, жұмыртқа, сүзбе, ет тағамы және ботқа	150-200	200-250
Салат	60-100	100-150
Үшінші тағамдар	200	200

 

23. Медициналық көмек.

Медициналық препараттар санының жеткіліктілігі, медициналық жабдықтардың болуы мен жұмыс істеуі медицина қызметкерлерінен нақтыланады.

Шұғыл жағдайларда мұқтаж адамдарға медициналық көмек қалай көрсетіледі, денсаулық сақтау органдарымен келісімнің болуы, дәрігерлік құпия қалай сақталады, амбулаториялық карталар қайда сақталады, олар кілтке жабылады ма, егер бұл стационар болса – ауру тарихы қайда және қалай сақталады.

Сондай-ақ, арнайы құралдар қолданылған адамдарды куәландыру рәсіміне (егер мекеменің осы түріне рұқсат етілсе), олармен әңгімелер жүргізуге назар аудару қажет. Өз кезегінде, дене жарақаттарының сипаты, арнайы құралдарды қолдануға себеп болған жағдайлар, алынған емдеу және іздерді визуалды тексеру (тыртықтар, ісінулер, тыртықтар) жағдайды объективті түсінуге көмектеседі.

Азаптауларды және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын емдеу мен жазалау түрлерін тиімді тергеу және құжаттау жөніндегі басшылықтың талаптарына сәйкес құжаттау рәсіміне назар аудару қажет (Стамбул хаттамасы).

ҚАЖ мекемелерінде медициналық көмек көрсету кезінде дәрігерлік амбулаториялар ДСМ-нің 30.10.2020 ж. № ҚР ДСМ-175/2020 «Денсаулық сақтау саласындағы есепке алу құжаттамасының нысандарын бекіту туралы» бұйрығына сәйкес бастапқы медициналық құжаттаманы жүргізеді және нысандар бойынша есептерді ұсынады.

Мекемелердің әрбір отрядында отряд бастығы дәрігердің қабылдауына алдын ала жазылу журналын жүргізеді. Тергеу изоляторларында журналды медицина қызметкері жүргізеді. Амбулаториялық қабылдау басталар алдында алдын ала жазылу журналы медициналық көмек көрсететін дәрігерлік амбулаторияға беріледі.

МӘМ-ге медициналық қызметтер мен көмек Халықты әлеуметтік қорғау саласында стационарлық жағдайда арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету стандартының әлеуметтік-медициналық қызметтері шеңберінде (ДСӘДМ-нің 2015 ж. 26 наурыздағы № 165 бұйрығы), оның ішінде тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемін алуға жәрдемдесу, медициналық рәсімдерді жүргізу, емдеу-сауықтыру іс-шараларын ұйымдастыру шеңберінде ұсынылады және т.б. көрсетіледі.

Балалар ұйымдарында да медициналық қызмет көрсетіледі. Медициналық қызметкер болмаған кезде медициналық қызмет көрсетуді алғашқы медициналық-санитариялық көмек ұйымы жүзеге асырады.

Жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған білім беру ұйымдарында жаңадан оқуға түсетін білім алушылар мен тәрбиеленушілер үшін оқшаулағыш бокстар көзделеді.

Медициналық пункт үй-жайларының ең аз жиынтығы медицина қызметкерінің кабинеті мен емшара кабинетін қамтиды. Ауылдық елді мекендерде орналасқан ұйымдарда медициналық пункт үй-жайларының қажетті жиынтығы болмаған кезде медициналық пункттер үшін ауданы кемінде 12 ш.м. бөлме жабдықталады.

Тұрғылықты жерлері, жатақханалары ұйымдастырылған объектілер үшін бірінші қабатта изоляторы бар медициналық пункт көзделеді. Изолятор палаталары оқшаулануы тиіс, медициналық кабинетпен іргелес, олардың арасында 1,2 м. биіктікте әйнектелген қалқа құрылғысы болуы тиіс.

Процедуралық кабинетте профилактикалық егулер жүргізуге рұқсат етіледі. Медициналық рәсімдерді және профилактикалық егулерді бір мезгілде жүргізуге жол берілмейді.

Аурулардың созылмалы түрлерімен, қауіп факторларымен диспансерлік есепте тұрған, сондай-ақ жекелеген жіті аурулармен ауырған тәрбиеленушілер жасалған жоспарға сәйкес диспансерлік бақылауға және сауықтыруға жатады.

Медициналық персонал емдеу-профилактикалық және сауықтыру іс-шараларын жүргізуі тиіс. Нысандарда тәрбиеленушілердің денсаулығын нығайтуға, аурудың алдын алуға және азайтуға бағытталған сауықтыру іс-шараларының кешенді жоспары жасалады.

Білім беру ұйымдарына түсетін тәрбиеленушілер медициналық тексеруден өтіп, денсаулық жағдайы туралы анықтамалар ұсынады.

Білім беру объектілерінің қызметкерлері мен ас блогы персоналының жұмысқа жіберілгені туралы белгісі бар жеке медициналық кітапшалары болады.

Іріңді тері аурулары, іріңді кесулер, күйіктер, абразиялар бар адамдар, науқастармен немесе тасымалдаушылармен байланыста болған науқастар немесе жұқпалы аурулар қоздырғыштарын тасымалдаушылар тиісті медициналық тексеру жүргізілгенге дейін және дәрігердің қорытындысы шыққанға дейін жұмысқа жіберілмейді.

Медицина қызметкері медициналық кабинетті, құжаттаманы және профилактикалық медициналық тексерулер жүргізуге, тәрбиеленушілерді, персоналды вакцинациялауға тиісті контингентті дайындайды.

24. Сыртқы әлеммен байланыс (оның ішінде әлеуметтік байланыстар), өтініш беру мүмкіндігі.

Баратын мекеменің түрі мен мақсатына байланысты мекеменің кез-келген тұрғын үй-жайында көрінетін жерде телефонның, өтініш беру терминалдарының болуына, оны пайдалану мүмкіндігіне назар аудару керек.

Туыстарымен және басқа адамдармен қарым-қатынас жасау, кездесулер ұсыну, теледидарға, баспа бұқаралық ақпарат құралдарына еркін қол жеткізу тәртібі, қандай шектен тыс шектеулер бар.

Өтініштерді, шағымдар мен арыздарды кедергісіз беру тетіктерінің болуы, бұл шағымдар немен, кіммен, қалай және қашан қаралатындығы ерекше назар аударуды талап етеді. Шағым беру механизміне қатысты көрнекі ақпараттың бар-жоғын және олардың мекемеде (кітапхана, қабылдау бөлмесі, басшының кабинеті, тұрғын немесе қоғамдық үй-жайлардың кез келген жері) қай жерде орналасқанын анықтау қажет.

ҚАЖ мекемелерінде жасақ бастығы сотталғаннан өтініш (өтінішхат) алғаннан кейін оған ҚАЖ мекемелерінің ішкі тәртіп қағидаларының 20-қосымшаға сәйкес нысан бойынша Сотталғандардың өтініштерін қабылдау журналына сәйкес оған жыртылмалы береді (ІІМ-нің 17.11.2014 ж. №819 бұйрығы) және арнайы есепке алу бөлімінің қызметкеріне тағайындау бойынша жіберу үшін өтініш береді не сотталғанның өтінішін арнайы есепке алу қызметкері жеке мәселелері бойынша қабылдауды жүзеге асыру кезінде қабылдайды.

Сотталғандар сотқа, прокуратура органдарына және өзге де мемлекеттік органдарға жолданатын өтініштерді электрондық өтініштер беру терминалы арқылы электрондық құжат түрінде бере алады. Жазасын өтеудің қарапайым, жеңілдетілген және жеңілдікті шарттарындағы сотталғандарға олардың келісімімен қысқа мерзімді кездесулер бейнебайланыс арқылы да ұсынылады (ҚАЖ мекемелерінің ішкі тәртіп қағидаларының 2-параграфы, ІІМ-нің 17.11.2022 ж. №819 бұйрығы).

МӘМ-де шағымдар мен ұсыныстар кітабы ресімделеді, ол ұйым басшысында сақталады және қызмет алушылар мен келушілердің бірінші талабы бойынша ұсынылады. Сондай-ақ, МӘМ телефон байланысымен жарақтандырылады және коммуналдық-тұрмыстық абаттандырудың барлық құралдарымен қамтамасыз етіледі және қызмет алушыларға олардың талабы бойынша ұсынылады. Әлеуметтік-құқықтық қызметтер шеңберінде арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін және қызмет алушылардың заңды құқықтарын бұзатын немесе оларға қысым жасайтын ұйымдардың әрекетіне немесе әрекетсіздігіне өтініштерді дайындауға және беруге көмек көрсетіледі (Халықты әлеуметтік қорғау саласында стационарлық жағдайда арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету стандартының 26, 43-тармақтары, ДСӘДМ 2015 ж. 26 наурыздағы № 165 бұйрығы).

Балалар мекемелері бойынша ДСМ-нің 2020 ж. 24 желтоқсандағы №ҚР ДСМ-327/2020 «Жетім балалардың, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалардың және өмірлік қиын жағдайда жүрген балалардың үш жасты қоса алғанда мемлекеттік медицина ұйымдарында болу қағидаларын бекіту туралы» бұйрығын басшылыққа алған жөн.

25. Дене шынықтыру және спорт.

Таза ауада, арнайы бөлінген орындарда немесе арнайы бөлінген үй-жайларда дене шынықтырумен айналысу мүмкіндіктерінің болуына, спорттық жабдықтарды, спорттық құрал-саймандарды немесе дене жаттығуларын орындау үшін орынның өзін пайдаланудың жиілігі мен ұзақтығына, аталған үй-жайлардың жалпы жай-күйіне назар аудару қажет. Топтық спорттық жарыстар мен іс-шаралар мекеме мен ұйымның ішінде де, одан тыс жерлерде де өткізілуіне назар аудару қажет.

МӘМ-де оңалту, емдеу, мәдени іс-шаралар үшін жиһазбен және (немесе) мамандандырылған жабдықтармен жарақтандырылған үй-жайлар ұсынылады; әлеуметтік-мәдени қызметтерді, әлеуметтік-медициналық қызметтерді көрсету шеңберінде медициналық көрсеткіштер бойынша «денсаулық топтарының» жұмысы қалыптастырылады және ұйымдастырылады, мерекелер мен бос уақыт іс-шаралары және т.б. ұйымдастырылады (Халықты әлеуметтік қорғау саласында стационарлық жағдайда арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету стандартының 27,28,35,36-тармақтары, ДСӘДМ 2015 ж. 26 наурыздағы № 165 бұйрығы).

26. Өз дінін ұстану құқығы.

Мекемеде, ұйымдарда тұратын адамдардың діни сенімінің білікті өкілдеріне қол жеткізуін ұйымдастырудың бар-жоғына, белгілі бір діни бағыттағы ресми өкілдердің келу мүмкіндігіне, дұға етуге орынның бар-жоғына, оның қандай екеніне (әртүрлі конфессиялардың барлық өкілдері үшін бір немесе әртүрлі орынның болуы), жеке заттар арасында діни керек-жарақтарды сақтауға рұқсат етілгеніне, оның ішінде діни жазба кітаптары, діни ұйымдардың, оның ішінде ресми дінтану сараптамаларынан өткен журналдар және мерзімді басылымдардың болуына назар аудару қажет.

МӘМ-де діни рәсімдерді орындауға арналған үй-жай ұйымдастырылады, онда қызмет алушылардың діні, жасы, жынысы, физикалық жағдайы, түрлі конфессияларда қабылданған діни рәсімдердің ерекшеліктері ескеріледі (Халықты әлеуметтік қорғау саласында стационарлық жағдайда арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету стандартының 25, 26-тармақтары, ДСӘДМ 2015 ж. 26 наурыздағы № 165 бұйрығы).

 

4-тарау. Алдын ала бару әрекеттерінің алгоритмі

 

27. Алдын ала бару әрекеттерінің алгоритмі 3 кезеңнен тұрады:

Бірінші кезең – алдын ала бару дайындық.

Алдын алу барулар Алдын алу бару жоспарына сәйкес жүргізіледі. Барар алдында баратын мекеменің қызметін реттейтін негізгі НҚА-мен танысу қажет. НҚА тізбесі осы Әдістемелік ұсынымдардың «Мандатты мекемелердің қызметін реттейтін негізгі НҚА тізбесі» 8-тарауында келтірілген.

ҰАТ қатысушылары алдын ала бару алдында Уәкілдің өкілін 1 жұмыс күні бұрын хабардар етеді. Бұл ретте, Уәкілдің өкілі ҰАТ қатысушыларының қызметіне араласпай, Уәкілдің ҰАТ қатысушысы ретінде алдын ала бару құқығын іске асырады.

Екінші кезең – мекеме, орган, ұйымға бару, оның басшылығына ұсыныстар беру.

Алдын алу бару кезінде бас бостандығынан айырылған адамдар, оның ішінде психоневрологиялық ауытқулары және әртүрлі аурулары бар адамдардың болуын ескеру қажет, сондықтан ықтимал жанжалды жағдайларға жағдай жасамау үшін киім формасы мен аксессуарларға назар аударған жөн.

Пенитенциарлық және психоневрологиялық мекемелерде дене мүшелерін шамадан тыс ашатын арандатушы киім киюге, жарқын аксессуарлар мен зергерлік бұйымдарды киюге болмайды.

Адамның тұру шарттары осы Әдістемелік ұсынымдардың «ҰАТ мандатты мекемелер мен ұйымдарда адамның қалыпты өмір сүруіне қойылатын минималды талаптар» 3-тарауында көрсетілген.

Бару нәтижелері бойынша ұсынымдар ресми құжатты жүктемей және ҰАТ мақсатына қатысы жоқ («азаптаулардың және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын қарым-қатынас пен жаза түрлерінің алдын алу») жұмыс тәртібімен рұқсат етілуі мүмкін ескертулерден аулақ бола отырып, мағыналы болуға тиіс.

Барғаннан кейін анықталған ескертулерді жою үшін ұсынымдардың көшірмесін міндетті түрде барған мекеме мен ұйымның басшылығына қалдыру қажет.

ҰАТ қатысушылары топтарының мекемелер мен ұйымдарға алдын ала бару мерзімі жолда болу уақытын есептемегенде екі жұмыс күнінен аспауға тиіс. Тақырыптық алдын ала бару кезінде алдын ала бару мерзімі жолда болу уақытын есептемегенде бес жұмыс күнінен аспауға тиіс. Алдын ала бару мерзімін ұзартуға ерекше жағдайларда уәкілдің келісімімен бес жұмыс күнінен аспайтын мерзімге жол беріледі.

Үшінші кезең – есеп беру.

Алдын алу бару туралы есеп жасалып, Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталыққа бір мезгілде электрондық мекенжайға қоса, пошта арқылы жолдануы тиіс (Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталықтың Заңнама және ҰАТ бөлімінің ҰАТ секторына ұсынылады):

1) кезеңдік алдын ала бару үшін он күн мерзімде;

2) аралық алдын ала бару үшін бес күн мерзімде;

3) арнайы алдын ала бару үшін екі күн мерзімде.

Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталықтың пошталық мекенжайы: Астана қаласы, Мәңгілік елі даңғылы 8, Министрліктер үйі, 15 кіреберіс.

Есептердің нысандары осы Әдістемелік ұсынымдардың «Алдын ала бару туралы есептердің нысандары» 6-тарауында көрсетілген.

Алдын алу бару туралы топтардың есептері құпия болып табылады және оларды БАҚ-та орналастыруға немесе сапар барысында белгілі болған мәліметтерді өзге жолмен таратуға тыйым салынады.

ҰАТ топтарының басшыларына жалпы жағдайды түсінуге талдау жасау және аралық сапарлар кезінде оны тексеру үшін алдын ала бару нәтижелері мен ұсынылған ұсынымдардың есебін жүргізу ұсынылады.

 

5-тарау. Пайдалануға арналған құралдар жинағы

 

28. Мандатты мекемелер мен ұйымдарға алдын ала бару кезінде дәлелдемелерді, тексерілетін немесе анықталған ақпаратты тіркеу үшін өлшеу аспаптарын (сызғыштар, рулеткалар), фото-бейнекамераларды (режимдік мекемелерде смартфондарға рұқсат етілмейді), сондай-ақ диктофондарды пайдаланған жөн. Осының барлығы алынған ақпаратты бекітудің техникалық құралдары болып табылады.

Фото- бейне- фиксацияны және диктофонға жазуды пайдалану үшін міндетті түрде адамдардың келiсiмiмен жүзеге асырылады.

29. Мекеме қызметкерлеріне және осындай мекемелерде тұратын адамдарға сауалнама жүргізуге жол беріледі. Психологпен бірлесе отырып, белгілі бір бару бойынша сауалнамалар жасау ұсынылады. Сауалнама нәтижелері визуалды бақылаулармен, қалған құралдарды қолданумен және мекеменің қызметі туралы объективті көрініс жасау үшін нормативтік материалмен қосымша қолданыла алады.

 

6-тарау. Алдын алу бару туралы есеп нысандары

 

30. ҰАТ мандатты мекемелер мен ұйымдарға алдын ала бару барысында мыналарға назар аудару қажет: тұрғын үй жағдайлары; санитарлық-гигиеналық жағдайлар; тамақтану шарттары; медициналық қызмет көрсету; сыртқы әлеммен байланыс; дене шынықтыру және спорт; өтініштер беру; өз дінін ұстану және адамның қалыпты өмірін қамтамасыз ету бойынша басқа да бағыттарына құқығы.
31. Осы бақылаулардың барлығы келесі нысандарға сәйкес есептерде көрсетілуі керек:

1) осы ұсынымдарға 1-қосымшаға сәйкес қылмыстық жазаны орындау бойынша ҚАЖ мекемесіне (ең төмен, орташа, ең жоғары, төтенше, толық қауіпсіздік) бару нәтижелері бойынша;

2) осы ұсынымдарға 2-қосымшаға сәйкес ҚАЖ аралас қауіпсіздік мекемесіне (тергеу изоляторына) бару нәтижелері бойынша;

3) осы ұсынымдарға 3-қосымшаға сәйкес ҰҚК тергеу изоляторына бару нәтижелері бойынша;

4) осы ұсынымдарға 4-қосымшаға сәйкес ішкі істер органдардың уақытша ұстау изоляторына бару нәтижелері бойынша;

5) осы ұсынымдарға 5-қосымшаға сәйкес ішкі істер органдарының қабылдау-бөлу орнына бару нәтижелері бойынша;

6) осы ұсынымдарға 6-қосымшаға сәйкес ішкі істер органдарының арнаулы қабылдау орнына бару нәтижелері бойынша;

7) осы ұсынымдарға 7-қосымшаға сәйкес арнайы бару нәтижелері бойынша;

8) осы ұсынымдарға 8-қосымшаға сәйкес әскери полиция органдарының гауптвахтасына бару нәтижелері бойынша;

9) осы ұсынымдарға 9-қосымшаға сәйкес мәжбүрлеп емдеу ұйымына бару нәтижесі бойынша;

10) осы ұсынымдарға 10-қосымшаға сәйкес баланың құқықтарын қорғау жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын ұйымға бару нәтижесі бойынша;

11) осы ұсынымдарға 11-қосымшаға сәйкес арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін ұйымға бару нәтижесі бойынша жүзеге асырылады.

32. Азаптаулар мен қатыгездікті тіркеуге арналған құралдар (Стамбул хаттамасының қағидаттарына сәйкес) осы Әдістемелік ұсынымдарға 12-қосымшаға сәйкес бекітілген.
33. Осы Әдістемелік ұсынымдарға 13-қосымшаға сәйкес тексеруге, сұрау салу рәсімін жүргізуге, өтініш беруге және материалдарды құқық қорғау органдарына беруге ақпараттандырылған ерікті және саналы келісім бекітілген.

 

7-тарау. Алдын ала бару барысында алынған хабарламалар мен шағымдарды тіркеу

 

34. ҰАТ қатысушысы азаптаулар мен басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын қарым-қатынас пен жаза түрлерін қолдану туралы хабарламалар мен шағымдарды (бұдан әрі – шағым, хабарлама) қабылдауға құқылы.
35. ҰАТ қатысушысы барған мекемеде немесе ұйымда ұсталатын адамнан шағым, хабарлама алған жағдайда, оны тиісті өңірдегі Уәкілдің өкіліне электрондық және қағаз нысандарда береді, ал ол болмаған кезде, ол қабылдаған шағымды, хабарламаны Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталыққа электрондық және қағаз нысандарда жедел ден қою және қажетті шараларды қабылдау үшін жолдайды.
36. Шағымның оны жазған адамның өзіне зияны тимес үшін, ұйым кеңсесінде шағымның көшірмесін қалдыру немесе оны тіркеу ұсынылмайды.
37. Алдын ала бару кезінде алдын ала баруға жататын мекемелер мен ұйымдарда ұсталатын адамдарға қатысты азаптауларды және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын және қадір-қасиетін қорлайтын белгілері анықталған жағдайда ҰАТ тобының қатысушылары Уәкілетті өкілмен бірлесіп бұл туралы прокуратура органдарына және Уәкілге хабарлайды.

 

8-тарау. Мандатты мекемелердің қызметін реттейтін негізгі НҚА тізбесі

 

38. Қазақстан Республикасының Конституциясы (14-бап. Ешкімді шығу тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, сеніміне, тұрғылықты жеріне және кез келген басқа жағдайларға байланысты кемсітуге болмайды. 17-бап. Ешкімді азаптауға, зорлық-зомбылыққа, басқа қатыгездікке немесе адамның қадір-қасиетін қорлауға немесе жазалауға болмайды).
39. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі (146-бап. «Азаптау»).
40. Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексі (105, 112-баптар; 187-баптың 4 бөлігі).
41. «Қылмыстық және қылмыстық процестік заңнаманың адамның жеке бас бостандығын сақтау және қадір-қасиетіне қол сұқпау, қинауға, зорлық-зомбылыққа, басқа да қатыгез немесе адамның ар-намысын қорлайтын әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы мәселелер жөніндегі нормаларын қолдану туралы» Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2009 жылғы 28 желтоқсандағы № 7 Нормативтік қаулысы.
42. ІІО арнайы қабылдау орындары бойынша «Ішкі істер органдары арнайы қабылдау орындарының қызметін ұйымдастыру ережесін бекіту туралы» ІІМ-нің 23.05.2011 ж. № 232 бұйрығы.
43. ІІО қабылдау-тарату орындары бойынша «Ішкі істер органдары қабылдау-тарату орындарының ішкі тәртіп ережесін бекіту туралы» ІІМ-нің 09.01.2012 ж. № 10 бұйрығы.
44. ҚАЖ мекемелері бойынша 05.07.2014 ж. Қылмыстық-атқару кодексі және «Қылмыстық-атқару жүйесі мекемелерінің iшкi тәртiптеме қағидаларын бекіту туралы» ІІМ-нің 17.11.2014 ж. № 819 бұйрығы.
45. МӘМ бойынша – Халықты әлеуметтік қорғау саласында стационарлық жағдайда арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету стандарты ДСӘДМ-нің 26.03.2015 ж. № 165 бұйрығы.
46. ДСМ бойынша – «Жетім балалардың, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалардың және өмірлік қиын жағдайда жүрген балалардың үш жасты қоса алғанда мемлекеттік медицина ұйымдарында болу қағидаларын бекіту туралы» ДСМ-нің 2020 жылғы 24 желтоқсандағы № ҚР ДСМ-327/2020 бұйрығы.
47. ОМ бойынша - «Білім беру және балалардың құқықтарын қорғау саласында арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету стандарттарын бекіту туралы» БҒМ-нің 19.01.2015 ж. № 17 бұйрығы.
48. ҚАЖ мекемелерінде ұсталатын адамдарға медициналық көмек көрсету кезінде дәрігерлік амбулаториялар келесі бұйрықтарға сәйкес жүргізіледі:

         1) «Денсаулық сақтау саласындағы есепке алу құжаттамасының нысандарын, сондай-ақ оларды толтыру жөніндегі нұсқаулықтарды бекіту туралы» ДСМ-нің 30.10.2020 ж. № ҚР ДСМ-175/2020 бұйрығы;

         2) «Қылмыстық-атқару (пенитенциарлық) жүйесінің тергеу изоляторлары мен мекемелерінде ұсталатын адамдарға медициналық көмек көрсету қағидаларын бекіту туралы» ДСМ-нің 30.06.2022 ж. № ҚР ДСМ-61;

         3) «Медициналық-санитариялық алғашқы көмек көрсету қағидаларын бекіту туралы» ДСМ-нің 24.08.2021 ж. № ҚР ДСМ-90 бұйрығы;

         4) «Қылмыстық-атқару (пенитенциарлық) жүйесінің мекемелерінде ұсталатын туберкулезбен ауыратын адамдарға медициналық көмек көрсетуді ұйымдастыру қағидаларын бекіту туралы» ДСМ-нің 30.06.2022 ж. № ҚР ДСМ-60 бұйрығы;

         5) «Тергеу изоляторлары мен қылмыстық-атқару (пенитенциарлық) жүйесі мекемелерінде ұсталатын адамдарға медициналық оңалту жүргізу үшін аурулардың тізбесін бекіту туралы» ДСМ-нің м.а. 24.05.2022 ж. № ҚР ДСМ-47 бұйрығы;

         6) «Ауруына байланысты жазасын өтеуден босатуға ұсынылатын сотталғандарды медициналық куәландырудан өткізу қағидаларын және жазасын өтеуден босатуға негіз болып табылатын аурулардың тізбесін бекіту туралы» ДСМ-нің 30.06.2022 ж. № ҚР ДСМ-58 бұйрығы;

7) «Қылмыстық-атқару (пенитенциарлық) жүйесінің тергеу изоляторлары мен мекемелерінде ұсталатын адамдарға медициналық көмек көрсететін медициналық ұйымдардың үлгілік штаттары мен штат нормативтерін бекіту туралы» ДСМ-нің 05.08.2022 ж. № ҚР ДСМ-74 бұйрығы. 

НҚА-ның бұл тізбесі толық емес екеніне назар аударамыз.

 

9-тарау. Азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе адамның ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне жол бермеу туралы халықаралық құжаттар мен Қазақстан Республикасының заңнамасы

 

49. 10.12.1948 ж. Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы (5-бап. Ешкім де азапталуға немесе қадір-қасиетін қорлайтындай адамшылыққа жатпайтын қатыгездік жолмен жәбірленуге, немесе жазалануға тиіс емес).
50. 2020 ж. қайта қараған Еуропалық пенитенциарлық ережелер.
51. 1949 ж. Женева конвенциялары (3-бап. Жанжалға белсенді қатыспайтын адамдарға кез келген жағдайда нәсіліне, түсіне, дініне немесе сеніміне, жынысына, шығу тегіне немесе материалдық жағдайына немесе басқа да осыған ұқсас белгілерге байланысты ешқандай айырмашылықсыз адамгершілікпен қарау қажет.

Осы мақсатта жоғарыда аталған адамдарға қатысты кез келген уақытта және кез келген жерде келесі әрекеттерге тыйым салынуы керек:

адамның өміріне және қол сұғылмаушылығына қатысты зорлық-зомбылық көрсету, атап айтқанда, кез келген түрдегі кісі өлтіру, мертігу, қатыгездік пен азаптау;

адамның қадір-қасиетін қорлау, атап айтқанда қорлау және адамгершілікке жатпайтын қарым-қатынас).

52. 1950 ж. Адам құқықтары туралы Еуропалық конвенция (3-бап. Ешкім де азапталуға немесе қадір-қасиетін қорлайтындай адамшылыққа жатпайтын қатыгездік жолмен жәбірленуге, немесе жазалануға тиіс емес).
53. 1966 ж. Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт (7-бап. Ешкiм де азапталуға немесе оның қадiр-қасиетiн қорлайтындай адамшылыққа жатпайтын қатыгездiк жолымен жәбірленуге немесе жазалануға тиiс емес. Iшiнара, ешбір тұлға өзiнiң ерiктi түрдегi келісімiнсіз медициналық немесе ғылыми тәжiрибеге ұшыратылуы тиiс емес. 10-бап. Бас бостандықтарынан айрылған барлық адамдар өздерiне деген адамгершiлiктi көзқарасқа және адам баласына тән қадiр-қасиетiнiң құрметтелуiне құқылы).
54. 1979 ж. Құқық тәртібін сақтау жөніндегі лауазымды тұлғалардың мінез-құлық кодексі (5-бап. Құқық тәртібін сақтау жөніндегі бірде-бір лауазымды адам азаптауды немесе басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлерін жүзеге асыра алмайды, оларға түрткі бола алмайды немесе оларға төзе алмайды және құқық тәртібін сақтау жөніндегі бірде-бір лауазымды адам жоғары тұрған адамдардың өкіміне немесе жай-күйі сияқты ерекше жағдайларға, соғыс немесе соғыс қаупі, ұлттық қауіпсіздік қаупі, ішкі саяси тұрақсыздық немесе кез келген басқа төтенше жағдай, азаптауды немесе басқа қатыгездерді ақтау үшін, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне сілтеме жасай алмайды).
55. 1982 ж. Денсаулық сақтау саласының қызметкерлері, әсіресе дәрігерлердің қамаудағы немесе тұтқындалған тұлғалардың азаптау және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе қадір-қасиетті қорлайтын қарым-қатынас пен жазалаудың түрлерінен қорғаудағы рөліне қатысты медициналық этика принциптері.

1 қағида

«Денсаулық сақтау саласының қызметкерлері, әсіресе, қамаудағы немесе тұтқындалған тұлғаларға медициналық қызмет көрсететін дәрігерлер олардың физикалық және психикалық денсаулығын қорғауға және қамаудағы немесе тұтқындалған тұлғалар болып табылмайтын тұлғаларға көрсетілетін емдеудің сапасы мен дәрежесін қамтамасыз етуге міндетті».

         2 қағида

«Денсаулық сақтау саласының қызметкерлері, әсіресе дәрігерлер, егер олар азаптау әрекеттерін жүзеге асыру немесе басқа қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе қадір-қасиетті қорлайтын қарым-қатынас пен жазалаудың түрлеріне қатысу немесе сыбайлас болу, немесе оларға шалдықтыруға айдап салу немесе оларды орындауға талпыныс жасауды білдіретін әрекеттермен белсенді немесе пассивті түрде айналысса, медициналық этиканы өрескел бұзады, сондай-ақ қолданыстағы халыақаралық құжаттарға сай қылмыс жасайды».

56. Азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершiлiкке жатпайтын және ар-намысты қорлайтын iс-әрекеттер мен жазалау түрлерiне қарсы БҰҰ конвенциясы. БҰҰ Бас Ассамблеясы 1984 жылы 10 желтоқсанда қабылдады. Қазақстан Республикасы 1998 жылғы 29 маусымда ратификациялады.
57. 2008 ж. 26 маусымда Азаптауларға қарсы конвенцияға Факультативтік хаттама.

1-бап «тәуелсіз халықаралық және ұлттық органдар жүзеге асыратын азаптауларды және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлерін алдын алу мақсатында бостандығынан айырылған адамдар болатын орындарында үнемі болу жүйесін құруды» міндеттейді.

2-бап «Азаптауларға қарсы комитет жанынан «Кіші комитет» құруды міндеттейді - алдын алу шаралары жүйесінің бөлігі ретінде, мақсаты бас бостандығынан айыру орындарына бару болып табылатын қамау орындарына барудың халықаралық тетігі.

58. 1987 ж. Азаптауларға және адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын қарым-қатынастың немесе жазаның алдын алу жөніндегі Еуропалық конвенциясы. Адам құқықтары туралы Еуропалық конвенция Азаптаудың алдын алу жөніндегі Еуропалық Конвенциямен және азаптаудың алдын алу жөніндегі комитет құруды көздейтін адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттермен немесе жазалармен толықтырылды.
59. 1988 ж. Қандай да бір түрде ұсталған немесе қамауға алынған барлық тұлғаларды қорғау қағидаларының жинағы.

6 қағида:

«Бірде бір ұсталған немесе қамауға алынған тұлға азаптауларға немесе қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе абыройын төмендететін қарым-қатынас немесе жазалар түрлеріне ұшырамауы тиіс.

Ешқандай да жағдайлар азаптауларды немесе қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе абыройын төмендететін қарым-қатынас немесе жазалар түрлерін ақтай алмайды».

60. Вена декларациясы және іс-қимыл бағдарламасы. 1993 ж. 25 маусымда Адам құқықтары жөніндегі дүниежүзілік конференцияда 171 мемлекеттің өкілдері қабылдады.

Декларацияның және іс-қимыл бағдарламасының b бөлімінің (<азаптаудан азаттық>) 5-тармағында:

- Азаптаудан бостандық кез-келген жағдайда, оның ішінде ішкі немесе халықаралық тәртіпсіздіктер немесе қарулы қақтығыстар кезінде қорғалуы керек құқық болып табылады.

- Барлық мемлекеттерді азаптау тәжірибесін дереу тоқтатуға және осы зұлымдықты біржола жоюға шақырады.

- Денсаулық сақтау саласының қызметкерлері, әсіресе дәрігерлердің қамаудағы немесе тұтқындалған тұлғалардың азаптау және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе қадір-қасиетті қорлайтын қарым-қатынас пен жазалаудың түрлерінен қорғаудағы рөліне қатысты медициналық этика принциптерінің әмбебап сақталуын және тиімді жүзеге асырылуын қамтамасыз етуге ерекше назар аудару;

- Азаптауды жою жөніндегі күш-жігер, ең алдымен, алдын алу шараларына шоғырлануы тиіс және осыған байланысты Азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы конвенцияға факультативтік хаттаманы ратификациялауға шақырады, соған сәйкес қамау орындарына үнемі барудың алдын алу жүйесі құрылуы тиіс.

61. Басқа халықаралық стандарттар:

1) БҰҰ-ның Тұтқындарға қатысты ең төменгі стандартты ережелері (2015 ж., Нельсон Мандела ережелері);

2) Еуропа Кеңесі қабылдаған Еуропалық түрме ережелері, 1987 ж.;

3) Қандай да бір нысанда ұсталуға немесе қамауға алынуға жататын барлық адамдарды қорғау қағидаттарының жиынтығы (БҰҰ), 1988 ж.;

4) БҰҰ-ның Заңгерлердің рөліне қатысты негізгі принциптері, 1990 ж. және т.б.

62. Келесі ақпараттық ресурстар пайдалы болуы мүмкін:

БҰҰ ресми сайты: https://www.un.org/

Халықаралық түрме реформасы: https://www.penalreform.org/

БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы Комиссары: https://www.un.org/russian/hr/issues/

БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесі: https://www.ohchr.org/ru/hrbodies/hrc/home

Адам құқықтары жөніндегі Комитет: https://www.ohchr.org/en/treaty-bodies/ccpr

БҰҰ Балалар Қоры (ЮНИСЕФ): https://www.unicef.org/

Халықаралық еңбек ұйымы (ХЕҰ): https://www.ilo.org/global/lang--en/index.htm

Дүниежүзілік Денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ): https://www.who.int/

БҰҰ Даму бағдарламасы (БҰҰДБ): https://kazakhstan.un.org/ru

Еуропалық Одақ: https://european-union.europa.eu/index_en

Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот: https://www.echr.coe.int/Pages/home.aspx?p=home

Азаптаудың және адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын қарым-қатынастың немесе жазаның алдын алу жөніндегі Еуропалық комитет: https://www.coe.int/en/web/cpt/about-the-cpt

 

Қысқартулар тізімі:

ҰАТ - ұлттық алдын алу тетігі

ІІМ - Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі

Қорғанысмині - Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігі

ҰҚК - Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті

ДСМ - Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі

ОМ - Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігі

Еңбекмині - Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі

ЖАО - жергілікті атқарушы органдар

МӘМ - медициналық-әлеуметтік мекемелер

НҚА - нормативтік құқықтық акт

ҚАЖ - қылмыстық-атқару жүйесі

БҰҰ - Біріккен Ұлттар Ұйымы.

 

_____________________________________________________________