Балалар еңбегіне қарсы күрес: балалардың құқықтары мен олардың мүдделерін қорғау

Халықаралық стандарттарға сәйкес, бала экономикалық қанаудан, сондай-ақ оның денсаулығына қауіп төндіруі, білім алуына кедергі келтіруі немесе оның дене бітіміне, психикалық, рухани, адамгершілік немесе әлеуметтік дамуына зиян келтіруі мүмкін жұмысты орындаудан қорғалуға тиіс. Бұл БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенциясының 32-бабында бекітілген.

Қазақстан да тиісті халықаралық міндеттемелерді қабылдаған.

Қазақстан Халықаралық еңбек ұйымының жұмысқа қабылдау үшін ең төменгі жас туралы №138 конвенциясын және балалар еңбегінің ең жаман түрлеріне тыйым салу және жою жөніндегі шұғыл шаралар туралы №182 конвенциясын ратификациялады. Қазақстанда екі конвенция да қолданыста.

Ұлттық деңгейде еңбек ету құқығы және қызмет түрін еркін таңдау құқығы Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген. Сонымен қатар мемлекет балалық шақты қорғауды қамтамасыз етеді.

Еңбек заңнамасы, әдетте, 16 жастан бастап еңбек шартын жасасуға мүмкіндік береді. Жекелеген жағдайларда еңбек шарты 15 жасқа толған тұлғалармен, ал 14 жасқа толған білім алушылармен – денсаулығына зиян келтірмейтін және оқу процесін бұзбайтын, сабақтан бос уақытта орындалатын жұмыс үшін жасалуы мүмкін. Кәмелетке толмағандар үшін еңбек жағдайлары мен оның ұзақтығына қатысты арнайы талаптар да белгіленген.

«Қазақстан Республикасындағы баланың құқықтары туралы» заңның ережелері ерекше маңызға ие. Заңның 16-бабында баланың еңбек ету бостандығына құқығы бекітілген және белгіленген талаптарды сақтай отырып, 14 жастан бастап еңбек қызметін жүзеге асыру мүмкіндігі көзделген. Бұл ретте баланы денсаулығына қауіп төндіруі, білім алуына кедергі келтіруі немесе оның дене бітіміне, ақыл-ой, рухани, адамгершілік және әлеуметтік дамуына зиян келтіруі мүмкін жұмысқа қабылдауға немесе тартуға тыйым салынады. Заң сондай-ақ баланың экономикалық қанаудан қорғалу құқығын көздейді.

Осылайша, жасөспірімнің жұмыс істеу фактісінің өзі оның құқықтарының бұзылғанын білдірмейді. Құқықтық баға беру кезінде баланың жасы, атқаратын жұмысының сипаты, еңбек жағдайлары мен ұзақтығы, қажетті кепілдіктердің болуы, жұмыстың оның оқуына және денсаулығына әсері, сондай-ақ баланың еңбек қызметіне тартылу жағдайлары ескерілуге тиіс.

Іс жүзінде балалардың құқықтарының бұзылу қаупі жұмыспен қамтудың ресми секторында да, бейресми еңбек қызметі кезінде де туындауы мүмкін. Маусымдық жұмыстарға, ауыл шаруашылығындағы еңбекке, сауда, қызмет көрсету салаларындағы, кәсіпорындардағы және еңбек қатынастары тиісті түрде рәсімделместен іс жүзінде орын алуы мүмкін басқа да жұмыс түрлеріне ерекше назар аудару қажет. Мұндай жағдайларда кәмелетке толмаған адамның жұмыспен қамтылу фактісін анықтаумен ғана шектелмей, еңбек жағдайларын және экономикалық қанаудың ықтимал белгілерін бағалау маңызды.

Балалардың құқықтарын бұзатын еңбекке жол бермеу мемлекеттік органдардың, жұмыс берушілердің, білім беру ұйымдарының және ата-аналардың өзара іс-қимылын талап етеді. Өз құзыреті шегінде тиісті мәселелерді еңбек инспекциясының мемлекеттік органдары, прокуратура, ішкі істер органдары, білім беру органдары және басқа да уәкілетті құрылымдар қарайды. Қауіптердің алдын ала анықталуы, балалар мен ата-аналарға құқықтық ақпарат беру, сондай-ақ еңбек қызметі баланың денсаулығына, қауіпсіздігіне немесе оқуына қауіп төндіретін жағдайларға тиісті ден қою маңызды мәнге ие.

Өз кезегінде, Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің қызметі адамның және азаматтың бұзылған құқықтары мен бостандықтарын қалпына келтіруге және оларды ілгерілетуге жәрдемдесуге бағытталған. Берілген өкілеттіктер шеңберінде балалардың құқықтарының бұзылуына байланысты өтініштерге, сондай-ақ ұлттық заңнамада және Қазақстанның халықаралық міндеттемелерінде белгіленген кепілдіктердің сақталуына ерекше назар аударылады. Бұл ұстаным Уәкілдің конституциялық мәртебесіне және қолданыстағы Конституциялық заңның ережелеріне сәйкес келеді.

Балаларды экономикалық қанаудан қорғау жасөспірімнің алғашқы еңбек тәжірибесін алу мүмкіндігінен бас тартуды білдірмейді. Бұл ретте кәмелетке толмаған адамның еңбегі оның денсаулығының нашарлауына, оқуын тоқтатуға, заңды мүдделерінің бұзылуына немесе толыққанды дамуы үшін мүмкіндіктерінің шектелуіне себеп болмайтын жағдайлар жасалуға тиіс.

Сондықтан негізгі міндет жасөспірімдердің кез келген еңбек қызметіне қарсы іс-қимыл жасау емес, баланың құқықтарын бұзатын, оның денсаулығы мен қауіпсіздігіне қауіп төндіретін немесе білім алуына және қалыпты дамуына кедергі келтіретін жұмыспен қамту нысандарының алдын алу және жолын кесу болып қала беруге тиіс.

Біздің кеңсе Петропавл қаласы, Советская көшесі, 34 мекенжайында орналасқан. Байланыс телефондары: 36-00-73, 36-18-41.