Еңбек құқығы – адам құқықтарының жүйесінде ерекше орын алатын негізгі құқық. Бұл жай ғана әлеуметтік игілік емес, әрбір адамның лайықты өмір сүруі, дербестігі мен қоғамға кірігуінің негізі болып табылады. Ғаламдану, көші-қон үдерістері, әлеуметтік өзгерістер мен еңбек нарығындағы тұрақсыздық жағдайында еңбек – бұл азаматтық артықшылық емес, әр адамға тиесілі құқық екендігін естен шығармау аса маңызды. Бұл құқық халықаралық құқықпен де, Қазақстан Республикасының Конституциясымен де танылған.
Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 23-бабына сәйкес:
«Әр адам еңбек етуге, жұмысты еркін таңдауға, әділетті және қолайлы еңбек жағдайларына, сондай-ақ жұмыссыздықтан қорғауға құқылы».
Сол сияқты, Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактінің 6-бабында мемлекеттерге:
«Адамның өз қалауы бойынша еңбек таңдау құқығын қамтитын еңбек ету құқығын тану міндеті» жүктеледі.
Осыған сәйкес, Қазақстан Республикасының аумағында жүрген әрбір адам, оның азаматтық, көші-қон мәртебесіне немесе әлеуметтік жағдайына қарамастан, еңбек ету құқығымен қамтамасыз етілуі тиіс. Бұл көші-қоншыларды, азаматтығы жоқ адамдарды, босқындар мен пана іздеушілерді және өзге де осал топтарды қамтиды.
Қазақстан Республикасында еңбек ету құқығы Конституциямен, еңбек заңнамасымен және мемлекеттік механизмдер арқылы қорғалады.
Конституциялық кепілдік
Қазақстан Республикасы Конституциясының 24-бабында былай делінген:
«Әркім еңбек етуге, қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауға құқылы…»
Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі
- еңбек қатынастарындағы кемсітушіліктің кез келген түрін тыйым салады (6-бап);
- жазбаша еңбек шартының міндеттілігін бекітеді;
- жұмысшының қауіпсіз еңбек жағдайларына, жалақыға, демалысқа, заңсыз жұмыстан шығарудан қорғануға құқығын белгілейді;
- жеке және ұжымдық еңбек дауларын шешу тетіктерін айқындайды.
Қазақстан Республикасының Әлеуметтік кодексі
Мемлекеттік жұмыспен қамту саясаты жүзеге асырылады:
- халықты жұмыспен қамту орталықтары және Enbek.kz порталы арқылы;
- жұмыссыз мәртебесін беру арқылы;
- қайта оқыту және қайта даярлау бағдарламалары арқылы;
- осал топтарға – көпбалалы аналарға, мүгедектерге, интернат түлектеріне арналған субсидиялар мен квоталар арқылы.
Еңбек құқықтарын қорғау
Мемлекет еңбек етушілердің құқықтарын қорғау үшін келесі тетіктерді қалыптастырды:
- еңбек инспекциясы – еңбек заңнамасының орындалуын мемлекеттік бақылау органы;
- еңбек даулары жөніндегі комиссиялар – міндетті сотқа дейінгі орган;
- соттар – еңбек және кемсітушілік дауларын қарайды;
- кәсіподақтар – қызметкерлердің мүдделерін қорғауға және ұжымдық шарттар жасасуға қатысады.
Адам құқықтары жөніндегі уәкіл
2024 жылы Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталыққа еңбек құқықтарын қорғауға және қалпына келтіруге қатысты 265 өтініш келіп түсті.
Жыл сайынғы баяндамалар мен өтініштерде Уәкіл жұмысшылардың, әсіресе ауылдық жерлерде тұратындардың құқықтық сауаттылығы мен хабардарлығын арттыру қажеттігіне назар аударады.
2024 жылы Саумалкөл ауылындағы Айыртау ауданындағы ерекше режимдегі №51 мекемеге барғаннан кейін, Уәкіл жеке бизнес субъектілерін тарту арқылы сотталғандарды жұмыспен қамту және бос тұрған лауазымдарды толтыру бойынша қосымша шаралар қабылдау қажеттігін ұсынды.
БҰҰ-ның Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитеті де еңбекке қол жеткізу – әмбебап әрі кемсітушіліксіз болуға тиіс екенін баса айтады.
Қазақстан Республикасындағы еңбек ету құқығы – бұл тек ішкі конституциялық құқық емес, сонымен қатар халықаралық міндеттеме. Бұл құқық мемлекеттің юрисдикциясындағы барлық адамдарға кепілдік берілуі тиіс. Мемлекеттік органдар, заңнама және институттар бұл құқықты тек жариялап қана қоймай, оны іс жүзінде де – ешқандай ерекшеліксіз, кедергісіз және кемсітусіз қамтамасыз етуге міндетті.