Қазақстан Республикасының ұлттық алдын алу тетігі қатысушыларының 2022 жылы орындалған алдын ала бару қорытындылары жөнінде жинақталған баяндама
Қазақстан Республикасының ұлттық алдын алу тетігі қатысушыларының 2022 жылы орындалған алдын ала бару қорытындылары жөнінде жинақталған баяндама Астана, 2023 УДК ББК Қазақстан Республикасының ұлттық алдын алу тетігі қатысушыларының 2022 жылы орындалған алдын ала бару қорытындылары жөнінде жинақталған баяндама. Астана, 2023 - с. Авторлық ұжым: Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл жанындағы Үйлестіру кеңесінің мүшелері ҚР Адам құқықтары жөніндегі уәкіл А. Е. Ластаевтың ҰАТ қатысушыларының 2022 жылғы баяндамасына түсініктемесі Құрметті оқырман! Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының мақсаттарына бейілділігін растау үшін Қазақстан Республикасында 2022 жылы Ұлттық алдын алу тетігін (ҰАТ) және жалпы құқық қорғау жүйесін дамыту және нығайту бойынша елеулі шаралар қабылданды. Елде 10 жыл жұмыс істеген ҰАТ өзін адам құқықтарын қорғаудың пәрменді институты ретінде көрсетті. Бүгінгі таңда оның 137 қатысушысы 3 мыңнан астам мандатты мекемелермен қамтылған. Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің (Уәкіл) үйлестіруші рөлімен тәуелсіз ҰАТ моделі біздің еліміздің жағдайында өзінің қажеттілігі мен тиімділігін растады. Мұндай модельдің қазақстандық модификациясы ҰАТ функцияларын Омбудсмен және Ұлттық алдын алу тобы орындайтын елдердің тәжірибесіне барынша жақын. Оның мүшелерінің ерекше құқықтық мәртебесі мен кепілдіктері бар. Мәжбүрлеп ұстау орындарында оларды ұстау, тұтқындау, тінту немесе жеке тексеру мүмкін емес. Бұл ретте, алдын алу тобының қатысушылары функционалдық жағынан Омбудсмен аппаратынан тәуелсіз (мысалы, Грузиядағы арнайы алдын алу тобының мүшелерінен айырмашылығы). «Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл туралы» Конституциялық заңға сәйкес маған (2022 жылғы 29 желтоқсанда қызметке сайланған сәттен бастап) ҰАТ қатысушыларының қызметін үйлестіру жөніндегі функциялар, қатысушыларды іріктеу мәселелері және алдын ала бару әдістемесі жүктелді. Менің кеңсемнің қолдауымен үйлестіру кеңесін құру және оның БҰҰ-ның Азаптауларға қарсы комитетінің бейінді кіші комитетімен өзара іс-қимылы, ҰАТ қатысушыларының әлеуеті мен кәсіби білімін арттыру қамтамасыз етіледі. ҰАТ[1] регламенттейтін елде қолданылып жүрген заңнамалық актілерге сәйкес Жинақталған баяндаманы дайындау және бекіту Үйлестіру кеңесіне жүктелген. ҰАТ қатысушылары мен үйлестіру кеңесінің функционалдық Тәуелсіздігінің беріктігін құрметтей отырып, менің тарапымнан оларға толық еркіндік және Жинақталған баяндаманы дайындауға жеткілікті ұзақ мерзім берілді. Үйлестіру кеңесінің жекелеген мүшелері Жинақталған баяндаманы талқылау барысында оның толық еместігі туралы, әсіресе 2022 жылғы қаңтардағы оқиғаларды көрсетуде ескертулер айтылды. Жоғарыда баяндалғандай, мұны өз бетінше жасауға ешкім де, ештеңе де кедергі болған жоқ. Сонымен қатар Үйлестіру кеңесінің төрағасы ретінде мен баяндаманы алдын ала ақпаратпен толықтыру орынды деп санаймын. Осы Жинақталған баяндаманы дайындау жөніндегі үйлестіру кеңесінің қызметіне қатысты менің үйлестіруші және ықпал етуші рөліме толық сәйкес келеді. Қолданыстағы «Омбудсмен+» моделінің оңтайлылығы еліміз үшін 2022 жылғы қаңтар оқиғаларының бетбұрыс кезеңінде де тексеруден өтті. Сол күндері бірқатар қалаларда бейбіт митингілер қарулы қақтығыстарға ұласты, елде төтенше жағдай жарияланды. Кейін, атышулы тұтқындаулар мен сот процестерінен кейін Конституциялық билікті қарулы түрде құлату әрекеті орын алғаны белгілі болды. Тәртіпсіздіктердің алғашқы күндерінде 1000-ға жуық адам күзетпен ұстауға алынды. Уәкіл мен қатысушылардың күш-жігерін шоғырландырудың арқасында біз ұсталғандар мен тұтқындалғандарды ұстау орындарында шағым беру стандарттарының сақталуын дереу бақылауға алып, жабық мекемелердің мониторингін ұйымдастыра алдық. Адам құқықтарының сақталмағаны туралы әрбір хабарлама дереу жергілікті жерлерде және орталықта пысықталды, ұсталғандардың туыстарын хабардар етті, қорғаушыларды тартты. Біз ішімдік, тамақтану және медициналық көмекпен қамтамасыз етудің неғұрлым өткір проблемаларын шештік. Тікелей ауруханаларда қамаққа алынған 63 оқ жарақаты бар науқастардың ішінен комиссардың араласуынан кейін 29-ы ауруханаларға қайтарылды. Медициналық бөлімде қалған изоляторлар (12) және амбулаториялық емдеуде (22) азаматтық дәрігерлер келіп, жылжымалы диагностикалық қызметке тартылды. 29 22 12 Тек қаңтар-ақпан айларында бүкіл ел бойынша күзетпен ұстау орындарына 150-ге жуық адамға бару ұйымдастырылды. Қатысуға барлық беделді құқық қорғаушылар мен үкіметтік емес ұйымдар шақырылды. Біз бәріміз қатыса алмайтынымызды түсінеміз. COVID-ке байланысты тәуекелдер болды, қозғалысқа шектеулер қолданылды және коменданттық сағат енгізілді. Сондықтан осы мүмкіндікті пайдалана отырып, сол күндері адам құқықтарын қорғауға шынайы батылдық пен адалдық танытқан ҰАТ қатысушыларына тағы да алғысымды білдіремін. Алдыңғы қатарда елімізде танымал құқық қорғаушы, құрметті Жеңіс Өтегенқызы Тұрмағамбетова болды. Уәкілмен бірге олар Атырауға шұғыл ұшып барып, ұсталғандарды уақытша ұстау ұйымдастырылған «Динамо» спорт залында бұзушылықтар туралы хабарламалар бойынша тергеу тексерісіне қол жеткізді. Мұндай жедел іссапарлар тек қаңтар айында 50-ден астам болды. 24 қаңтардан бастап тәуелсіз мониторингке қоғамдық бақылау комиссиялары, адвокаттық миссиялар және Парламент депутаттары қосылды. Уәкілдің облыс прокурорларымен консультациялары үлкен пайда әкелді. 300-ден астам адамды босату, тағы 200 қамаққа алынған адамды бұлтартпау шарасын өзгерту туралы процестік шешімдері мүмкіндігінше тез қабылданды. Ауыр қылмыс жасағаны үшін ұсталған 29 кәмелетке толмағандардың 28-і босатылып, ата-аналарына берілді. Әр санның артында нақты адам, оның тағдыры, отбасы және комиссардың нақты қолдауын тапқан олардың туыстары тұр. Адам босатылды 300, оның 28-і кәмелетке толмағандар Бұлтартпау шарасын өзгертті 200 Өзгеріссіз бұлтартпау шарасы Мысалы, Қызылорда тергеу изоляторында екі әйел ұсталды. Олардың біреуі (Б.З.) асырауында 7 баласы бар, екеуі ерекше күтімді қажет ететін науқас. Ол кезде кенжесі 7 айлық және емшек сүтімен қоректенетін. Балалардың әкесі мүмкіндіктері шектеулі және көмекке мұқтаж. Екінші қамаққа алынған әйел (Н.Ж.) 5 баланы тәрбиелеп отыр және осы уақыт ішінде олар анасынан бөлініп, оның қолдауынан айырылды. Уәкілдің Бас жүгінуі бойынша әйелдер дереу қамаудан босатылды. Уәкіл ұсталғандар мен тұтқындалғандардың құқықтарына ғана назар аударып қоймады. Омбудсмен кеңсесі мен ҰАТ қатысушылары азаптаулардың құрбандарымен және олардың туыстарымен жұмыс істеді, психологтарды, конфликтологтарды тартты, жаңа дағдыларды игерді. Шетелдіктерді ұстау жағдайлары жеке пысықталды. Дипломатиялық өкілдіктермен байланыс орнатты, Қырғыз Республикасының Омбудсменімен арнайы кездесті. Сот басталғаннан кейін сот ісін жүргізуде сот залдарына бара отырып, адам құқықтарының сақталуына мониторинг жүргізді. Сот талқылауының қол жетімділігіне, шарттарына қатысты барлық ұйымдастырушылық мәселелер Жоғарғы Сотпен және Бас прокуратурамен өзара іс-қимылда шешімін тапты. Қаңтар айындағы оқиғалар бойынша күдікті мәртебесінде барлығы 1 000-ға жуық адам болды, кейін 650-ден астам адам, оның ішінде жаппай тәртіпсіздіктерге қатысқаны үшін - 500-ден астам адам сотталды. Соттардың үкімдері бойынша-бұл наразылықтардың бейбіт қатысушылары емес, зорлық-зомбылық жасаған адамдар. Өкінішке орай, күштік құрылымдар тарапынан заңсыз әрекеттер көрініс тапты. Уәкілдің өзіне қаңтар оқиғалары кезінде азаптауларға және тиісінше қарым-қатынас жасамау туралы 111 шағым келіп түсті. Бас прокуратура 81 жолданым бойынша тергеп-тексеру бастады, кейін 58-і қылмыс құрамының болмауына байланысты тоқтатылды. Бірқатар істер бойынша тергеу әлі аяқталған жоқ. 2022 жылдың наурыз айында Президент халыққа Жолдауында Уәкіл мен құқық қорғаушылардың жұмысы туралы жоғары пікір білдірді. Ол азаптауларға ашық «соғыс жариялады», оларды прогрессивті қоғамда қолайсыз ортағасырлық опасыздық деп атады. Құқық қорғау органдарына күш қолданудың әрбір фактісі бойынша шаралар қабылдауды тапсырды. Нәтижелері белгілі: кінәлілерді қылмыстық қудалау олардың дәрежесі мен еңбегіне қарамастан жүзеге асырылады. Саяси деңгейдегі мұндай реакция азаматтық қоғам мен мемлекет арасындағы ашық және тиімді ынтымақтастықтың арқасында мүмкін болды. ҚПК-ге заңнамалық түзетулерімен 2023 жылғы қаңтардан бастап азаптаулар туралы істер прокуратураның ғана тергеулігіне берілді. Мемлекет тәртіпсіздіктер барысында келтірілген залалды өтеу бойынша өзіне міндеттемелер алды. Төлемдерді зардап шеккендер де, қаза тапқандардың отбасы мүшелері де, тәртіпсіздіктерге қатысқаны үшін жауапқа тартылғандар да алды. Аналогтары жоқ рақымшылық туралы Заң қабылданды. Қылмыстық кодекстің жаппай тәртіпсіздіктерге қатысуға да, олардың алдын алуға қатысты 53 бапта көзделді. Бұл заң 1197 адамға қатысты қолданылды және гуманизмнің нақты көрінісі болды. Қаңтара оқиғалары мынадай күрделі өзгерістерге алып келді. Полиция қызметінің сервистік моделіне көшу жеделдетілді. Түрме медицинасы азаматтық денсаулық сақтаудың бір бөлігіне айналды, Денсаулық сақтау министрлігінің құрылымында бейіндік бөлімше құрылды. Дәрігерлердің азаптаулардың алғашқы дәлелдерін тіркеуі үшін электрондық клиникалық хаттама енгізілді. Алғаш рет сотталғандар мен бұрын жазасын өтеген адамдарды бөлек ұстау шаралары қабылданды. Түрмелерде прокуратураға, соттарға және басқа да құрылымдарға тікелей жүгінуге арналған электронды терминалдар орнатылған. Бүгінгі таңда мекемелер әкімшілігін тыс, мемлекеттік органдарға 15 мыңнан астам шағымдар мен процестік өтінішхаттар келіп түсті. Жабық мекемелерде жаппай бейнемониторингті және қызметкерлердің бейнежетондарды пайдалануын енгізу аяқталуда. Прокуратура серверлерінде бейнематериалдарды сақтауды кезең-кезеңімен қамтамасыз ету туралы шешім пысықталуда. Денсаулық жағдайын ескере отырып, бұлтартпау шараларын тағайындау тәсілі қайта қаралды. Азаптаулар жасағаны үшін бас бостандығынан айыру мерзімі 12 жылға дейін ұзартылды; қатыгездік үшін қылмыстық жауапкершілік енгізілді. Азаптаулар үшін қазір шартты түрде соттау немесе рақымшылық жасау қолданылмайды, ескіру мерзімі бойынша немесе татуласу үшін қудалау тоқтатылмайды. Алдын ала барулардың тетігі жетілдірілуде. Тақырыптық барулар, сондай-ақ Үйлестіру кеңесі мүшелерінің профилактикалық баруларға қатысу мүмкіндігі енгізілді. 2022 жылғы желтоқсаннан бастап Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталыққа тиісті бюджеттік бағдарламаның әкімшісі функцияларын беру арқылы ҰАТ тәуелсіздігінің қаржылық кепілдіктерін күшейту маңызды шешім болды. Үкімет адам құқықтары мен Заң Үстемдігі саласындағы бірінші кезектегі және одан әрі шаралар жоспарларын айтарлықтай күшейтті. Бірақ ең бастысы - қысқа мерзімде конституциялық реформа жүргізілді. Оның нәтижелерінің бірі адам құқықтары жөніндегі уәкілге Конституциялық лауазымды адамның мәртебесі мен құзыретін беру болды. Қазір әр облыста және ірі қалаларда УПЧ өкілі жұмыс істейді. Егер 2022 жылы ҰАТ қатысушылары мандатты мекемелерге 568 рет, ал Уәкіл – 92 рет барса, онда ағымдағы жылдың 9 айында ғана менің өкілдерім арнайы мекемелерге 309 рет барды, оны ҰАТ 137 қатысушысының (394) нәтижелерімен салыстыруға болады. Қорытындысы бойынша арнайы мекемелердің 112 қызметкері және әкімшілік мекемелерге 43 адам тәртіптік жауапкершілікке тартылды, азаптаулар үшін айыптау бойынша 3 қылмыстық іс қозғалды. АҚЖУ өкілдері ҰАТ қатысушылары Келу саны Қазір барулардың жүйелілігі мен жиілігі жолға қойылған кезде олардың әдіснамасын жетілдіру қажеттілігі өзекті болып отыр. 2022 жылы бару қорытындысы бойынша ҰАТ қатысушылары 3183 ұсыным енгізді, оның ішінде орындалғаны 43% (1383), 3% (86) – орындалуда, ал 64% (1714) қабылданбады. 1383 86 Айта кету керек, кейбір ұсынымдар жылдан жылға қайталанады және шешудің ұзақ мерзімді және орындау ресурстарын, мысалы, автопаркті, үй-жайларды салуды жаңартуды қажет етеді. 1714 Бірақ жақын арада бірлескен күш-жігермен шешуге болатын көптеген мәселелер бар. «Омбудсмен+» моделі ҰАТ ұсынымдарын ілгерілетуде билікпен сындарлы диалог үшін зор мүмкіндіктер береді. Жалпы, халықтың бізге жүгінулерінің саны қарқынды өсуде. Ағымдағы жылы олар 2022 жылмен салыстырғанда 1,5 есе және 2021 жылмен салыстырғанда 3 есе көп. Бұл институттың танымалдылығының артуын көрсетеді, сонымен қатар қоғамның адам құқықтары жағдайына қанағаттану дәрежесін көрсетеді. Жолданымдар саны Келіп түскен ақпаратқа сүйенсек, пенитенциарлық жүйе мекемелеріне назар аудармай, кәмелетке толмағандарға арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін ұйымдардың, арнайы мектептер мен интернаттардың мониторингін күшейту қажет. Өкінішке орай, Оқу-ағарту министрлігінің мамандандырылған білім беру мекемелерінде антисанитариядан бастап қарапайым медициналық көмектің болмауына дейін бұзушылықтар орын алады. Өткен жылдардағы жинақталған есептерді зерттеу және салыстыру, өкінішке орай, бұзушылықтардың сипаты мен жалпы жағдайдың түбегейлі өзгермегенін көрсетті. Бұл Денсаулық сақтау министрлігінің мекемелеріне де қатысты. Өз пікірімді аяқтай келе, Үйлестіру кеңесінің барлық мүшелеріне және ұлттық алдын алу тетігінің қатысушыларына алғыс айтқым келеді. Олардың қажымас еңбегі мен белсенді өмірлік ұстанымының арқасында қоғам жабық мекемелерде адам құқықтарының сақталуы туралы объективті және толық ақпарат ала алады. Бұл жұмыстың нәтижелері ешкімді бей-жай қалдырмауы керек. Бұл әсіресе зорлық-зомбылық жағдайларына қатысты. Сотталғандар тарапынан суицид және өз дене мүшесіне зақым келтіру фактілеріне, білікті медициналық көмекке қол жеткізудегі шектеулерге жай қарауға болмайды. Жасырын зорлық-зомбылық қаупін азайту, тұрмыстық мәселелерді шешу үшін жұмыс істеу керек. Тұтқындардың өмірі мен тұрмысының казармалық салты, жеке кеңістіктің жетіспеушілігі проблемасын жүйелі түрде шешу қажет. Пенитенциарлық жүйенің мекемелерінде анықталған проблемалар полицияның арнайы мекемелерінде кездесіп жатуы мүлде жол берілмеуі тиіс жайт. Сонымен қатар, Оқу-ағарту министрлігінің арнайы білім беру мекемелерінде кемсітушіліктің, жеткіліксіз тамақтанудың немесе санитарлық-гигиеналық жағдайлардың көріністеріне жол берілмейді. Барлық нақты кейстер, ұсынымдар және анықталған жүйелік проблемалар мемлекеттік органдар мен құзыретті лауазымды тұлғалар тарапынан қолдау мен шешім табуға тиіс. Негізінде, жыл сайынғы әр баяндама Адам құқықтарын қорғауға деген міндеттеменің бір түрі болып табылады. Бүгінгі күні елдің саяси басшылығы тарапынан адам құқықтарын қорғау және ілгерілету жөніндегі міндеттердің басым және шұғыл сипатына қатысты толық түсінушілік байқалды. Республика Президентінің тапсырмасы бойынша өңірлердегі менің өкілдерім әкімдер жанындағы барлық консультативтік-кеңесші органдарға қатысады. Жергілікті жерлерде ҰАТ қатысушылары билікпен диалог жүргізу және практикалық нәтижелерге қол жеткізу үшін менің өкілдерімнің мүмкіндіктерін кеңірек пайдалана алады. Осы мүмкіндікті пайдалана отырып, мемлекеттік органдарға, Халықаралық ұйымдарға, БҰҰ Даму Бағдарламасына, БҰҰ Есірткі және қылмыс жөніндегі басқармасына Жинақталған баяндаманы дайындауға және талқылауға, ҰАТ қатысушылары үшін оқыту іс-шараларын ұйымдастыруға және адам құқықтарын қорғау мен жүйелі ілгерілету жөніндегі басқа да шараларға жәрдемдескені үшін алғыс айтамын. Құрметпен, Артур Ластаев Мазмұны Кіріспе 4 І бөлім «Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі Қылмыстық-атқару жүйесі комитетінің мекемелеріндегі сотталғандардың құқықтары» 7 II бөлім «Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі Қылмыстық-атқару жүйесі комитетінің тергеу изоляторларында ұсталатын адамдардың жағдайы 30 III бөлім «Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігіне ведомстволық бағынысты арнаулы мекемелерде ұсталатын адамдардың жағдайы» 38 IV бөлім «Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігіне ведомстволық бағынысты мамандандырылған мекемелерде ұсталатын адамдардың құқықтық жағдайы» 49 V бөлім «Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің тергеу изоляторларында ұсталатын адамдардың құқықтық жағдайы» 53 VI бөлім «Жергілікті атқарушы органдары білім жүйесінің мамандандырылған мекемелерде ұсталатын кәмелетке толмағандардың жағдайы» 57 VII бөлім «Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігіне ведомстволық бағынысты мекемелерде ұсталатын адамдардың жағдайы» 76 VIII бөлім Қазақстан Республикасының халықты әлеуметтік қорғау жүйесінің мекемелерінде ұсталатын адамдардың жағдайы 97Кіріспе Қазақстан Республикасындағы ұлттық алдын алу тетігінің құралдарын реттейтін Қазақстан Республикасының заңнамасы Ұлттық алдын алу тетігі (бұдан әрі – ҰАТ) қатысушыларының адамдарды қоғамнан мәжбүрлеп оқшаулау орындарына бару нәтижелері бойынша жыл сайынғы жинақталған баяндамасын дайындауды көздейді. Осы Жинақталған баяндама ұлттық алдын алу тетігінің қызметін сипаттайтын тоғызыншы баяндама болып табылады. Аталған баяндаманы дайындау кезінде оны құрудың құқықтық бағдары, адамның құқықтары мен бостандықтарына және ұлттық алдын алу тетігінің жұмыс істеуіне бағытталған халықаралық шарттарды, жалпыға бірдей танылған халықаралық құқықтың нормалары мен қағидаттарын, БҰҰ-ның өзге де стандарттарын, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерін қоса алғанда, азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын қарым-қатынас пен жазалау түрлеріне қарсы іс-қимылға арналған БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілері болды. Балалардың жеке бас бостандығын шектейтін мамандандырылған мекемелерге қатысты бөлігінде Жинақталған баяндаманың нормативтік-құқықтық негізін БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенциясы және кәмелетке толмағандарға арналған басқа да халықаралық құқықтық актілер құрады. Осы Жинақталған баяндаманың мазмұны Қазақстан Республикасының барлық өңірлерін қамтиды және қоғамнан оқшаулауды қамтамасыз ететін мекемелердің әртүрлі түрлерінде адам құқықтары мен бостандықтарының қорғалу жай-күйі туралы және қазіргі уақытта әлі шешілмеген жүйелік проблемалар туралы түсінік жасауға мүмкіндік береді. Қазақстан Республикасындағы ұлттық алдын алу тетігі бас бостандығынан айыру немесе шектеу жағдайында адам құқықтарын іске асыру проблемаларын уақтылы, жедел анықтау, бұзушылықтарды жою және болашақта оларға жол бермеу мақсатында мемлекеттік билік органдары мен азаматтық қоғам институттарының стратегиялық өзара іс-қимылын айқын көрсетеді. Бұл өзара іс-қимыл Қазақстан Республикасының Президенті Қ.Қ. Тоқаевтың реформалары бастамасымен қазақстандық қоғам мен мемлекетті жаңғырту мен демократияландырудың стратегиялық бағытының құрамдас бөлігі болып табылады. Оның «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» идеясы ҰАТ жұмысының мағынасын дәл көрсетеді, өйткені азаматтарды қоғамнан оқшаулайтын мекемелер практикасының БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілері мен Қазақстан Республикасының ұлттық заңнамасының ұсыныстарымен сәйкес келмеуіне байланысты қақтығыстар, кемшіліктер мен бұзушылықтар мемлекеттің араласуын және оның азаматтық қоғаммен тұрақты диалогын талап етеді. Осы Жинақталған баяндамада ұсынылған ҰАТ қатысушыларының алдын ала баруларының мән-жайы Қазақстан үшін өткен 2022 жыл оның жаңа тарихының өте күрделі кезеңі болғандығын көрсететінін назар аударуға тұрарлық. 2022 жылғы қаңтардағы қайғылы оқиғалар азаматтық қоғам мен мемлекеттік билік органдары диалогының мазмұнына қайта қарау және сапалы өзгерістер енгізу қажеттілігін күн тәртібіне қойды, бұл Қазақстан мемлекеті мен азаматтық қоғам әріптестігі шеңберінде азаптауларға, қатыгездікке, кемсітушілікке және адам құқықтарының басқа да бұзылуына қарсы күрес міндеттерінің басымдығы туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Айта кету керек, 2022 жылы алдын ала барулар бойынша қызметті қаржылық қамтамасыз ету республикалық мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен жүзеге асырылды, бұл мемлекеттің ашықтығын және оның алдын ала барулардың тиімділігі мен тәуелсіздігіне қызығушылығын көрсетеді. 2022 жылғы кезеңінде 54,2 млн. теңге игерілді. 2022 жылы ұлттық алдын алу тетігі қатысушыларының алдын алу барулары шешуді талап ететін проблемалардың тұтас кешенін анықтауға және өзектендіруге мүмкіндік берді. Бұл мекемелердің материалдық-техникалық базасын жаңарту, тұрғын және өзге де үй-жайларды күрделі және ағымдағы жөндеу, тамақтану жағдайларын жақсарту, санитариялық-гигиеналық нормативтерді сақтау, алғашқы дәрігерлік көмекке дейінгі және білікті медициналық көмекке уақтылы қол жеткізуді қамтамасыз ету проблемалары, денсаулық жай-күйі бойынша мүмкіндіктері шектеулі адамдардың және халықтың осал топтарының басқа да өкілдерінің мұқтаждықтары мен қажеттіліктерін, заңгерлік көмектің құпиялылығын қамтамасыз етумен, шағымдар мен арыздар беру мүмкіндігімен, алдын ала бару объектісі болған мекеме қызметкерлерінің адам құқықтарының халықаралық стандарттарының және Қазақстан Республикасының ұлттық алдын алу тетігі туралы заңнамасының мазмұны туралы хабардар болуымен байланысты проблемалар. ҰАТ қатысушыларының бірқатар есептерінің материалдары қорлаудың, қатыгездіктің әртүрлі нысандарын түбегейлі жою көбіне лауазымдық адамдардың немқұрайлылығы мен әрекетсіздігімен байланысты, адамды қоғамнан оқшаулауды қамтамасыз ететін мекемелер әкімшілігі мен персоналының құндылық бағдарларын, сенімдері мен мінез-құлық ұстанымдарын қалыптастыру адамның қадір-қасиетіне қол сұғылмаушылықтың, кемсітушіліктің және адамның қадір-қасиетіне сәйкес келмейтін деп санауға болатын ұстау мен қатынас шарттарының кез келген бұзылуына жол бермеу қажет екенін көрсетеді. 2022 жылғы кезеңде ҰАТ қатысушылары 568 алдын ала баруды, оның ішінде 456 жоспарлы (мерзімді, аралық) және 112 арнайы алдын ала баруларды өткізді. Тақырыптық Жинақталған баяндама азаматтарды бас бостандығынан айыру немесе шектеу жүзеге асырылатын әртүрлі типтегі мекемелерге алдын ала бару материалдарын талдау негізінде құрылған. Ең алдымен, бұл ҚР ІІМ Қылмыстық-атқару жүйесі комитетінің юрисдикциясындағы әртүрлі деңгейдегі алдын алу мекемелері мен тергеу изоляторлары. Аталған мекемелерде бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны өтеуге байланысты оқшаулау ұзақ мерзімді болуы мүмкін. Одан кейін ҚР ІІМ-нің мамандандырылған мекемелері (уақытша ұстау изоляторлары, қабылдағыш-тарату орындары, мамандандырылған қабылдағыштар, полиция бөлімдері). Аталған мекемелерде оқшаулау қысқа мерзімді болып табылады, бұл олардың қызметінде жүйелік проблемалардың болуын жоққа шығармайды. Жинақталған баяндаманың мазмұнында ҚР ҰҚК-нің тергеу изоляторларына, ҚР Қорғаныс министрлігінің мамандандырылған мекемелеріне (әскери полиция гауптвахтасына) алдын ала бару нәтижелері туралы есептердің материалдары көрсетілген. Жергілікті атқарушы органдардың мамандандырылған балалар мекемелеріне алдын ала бару нәтижелері туралы деректер баяндаманың құрамдас бөлігі болды. Сонымен қатар Жинақталған баяндамада ҰАТ қатысушыларының, ҚР Денсаулық сақтау министрлігі мен ҚР Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігінің мамандандырылған мекемелерге алдын алу баруларының нәтижелері ұсынылды. Алдын ала барулардың, мысалы ҚР ІІМ-нің, жергілікті атқарушы органдардың мамандандырылған мекемелеріне бару материалдарын көрсететін бөлімдерде осы мекемелердің қызметіндегі БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілерінің ұсынымдарымен, Қазақстан Республикасы ұлттық заңнамасының ережелерімен сәйкессіздіктерді талдау ұсынылған. Онда бұзушылықтар нақты атап көрсетілген, жүйелік проблемаларға тоқталған, бұл бұзушылықтар детерминистік болып табылады және тиісті типтегі мекемелердің жұмыс істеуі жағдайында адам құқықтарының әртүрлі бұзылуларына қарсы іс-қимылдың тиімділігін арттыру бойынша ұсынымдар берілген. Осылайша, Жинақталған баяндама бас бостандығынан айыру орындарында азаптаулар мен қатыгездікке қарсы күрестің жай-күйін жақсартуға бағытталған нақты ұсыныстарды қамтиды. Сондай-ақ онда Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің, Бас прокуратураның, ҚР ІІМ-нің және Қазақстан Республикасының басқа да құқық қорғау органдары басшылығының адам құқықтары мен бостандықтарының бұзылуына қарсы іс-қимыл проблемаларына, ҰАТ қатысушыларының алдын ала баруына адресат болған мекемелердің қызметіне назар аударуларын өзектендіру де ұсынылады. Жинақталған баяндамада сондай-ақ БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілерінің ұсынымдарын орындау, Қазақстан Республикасының азаптаулардың және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы іс-қимыл туралы заңнамасының талаптарын сақтау аспектісінде осы мекемелердің жұмыс істеуінің қалыптасқан оң тәжірибесі көрсетілген. І бөлім «Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі Қылмыстық-атқару жүйесі комитетінің мекемелеріндегі сотталғандардың құқықтары» Қазақстан Республикасындағы Ұлттық алдын алу тетігінің қызметі 2022 жылы Қазақстан Республикасының Қылмыстық-атқару жүйесінің пенитенциарлық мекемелерінде ұсталатын сотталғандардың құқықтық жағдайын жақсартуға жәрдемдесу міндеттерін шешуге, олардың адамның іргелі құқықтары мен бостандықтарын іске асыруы үшін жағдайлар жасауға бағытталған. ҰАТ қатысушылары сотталғандармен қарым-қатынас саласындағы халықаралық актілердің және адам құқықтарының басқа да халықаралық стандарттарының ережелерін, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Ұлттық қылмыстық-атқару заңнамасының нормалары мен институттарын басшылыққа алды. БҰҰ-ның қамқорлығымен құрылған халықаралық-құқықтық актілер жүйесінде 2015 ж. 21 мамырда қабылданған және адам құқықтарының халықаралық стандарттарында бекітілген дәстүрлі гуманитарлық құндылықтарды сақтай отырып, қамаққа алынғандармен қарым-қатынасқа қатысты БҰҰ-ның Ең төменгі стандартты қағидалары («Нельсон Мандела қағидалары»)[2] ерекше маңызға ие. Аталған халықаралық құқықтық актінің кіріспесінде «Біріккен Ұлттар Ұйымының қылмыстық сот төрелігін ізгілендіруге және адам құқықтарын қорғауға бірнеше рет білдірген ұмтылысы» ескеріледі, «Қылмыстық сот төрелігін іске асыру және қылмыстың алдын алу жөніндегі күнделікті қызметтегі адам құқықтарының маңыздылығына» назар аударылады. Осылайша, адам құқықтарының іргелі құндылықтары қамаққа алынғандарға қатысты қолданыстағы Ең төменгі стандартты қағидалардың «әрпі» мен «рухында» (бұдан әрі – Нельсон Мандела қағидалары) байқалады. Бұл Қағидалары «сотталғандар үшін қауіпсіздік пен адамгершілік жағдайларды қамтамасыз ету мақсатында қылмыстық-түзеу мекемелерінің жұмысы саласындағы соңғы ғылыми жетістіктер мен ең жақсы тәжірибелерді ескеруге» арналған[3]. Пенитенциарлық мекемелерде ұсталатын сотталғандарды қайта біріктіру, қайта әлеуметтендіру міндеттерін шешу үшін Нельсон Манделаның қағидалары бас бостандығынан айырылған адамдарға ізгілікпен қарау қажеттілігінен туындайды. Мұның негізгі шарты, Нельсон Мандела қағидаларының кіріспесіне сәйкес, «қамаққа алынғандардың адамдық қадір-қасиетін және адами маңыздылығын құрметтеу», сондай-ақ «азаптаулардың немесе адамгершілікке жатпайтын не сотталғандарға ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау белгілерін тергеп-тексеру» болып табылады. Осылайша, азаптаулар мен қатыгездікке қарсы тұру, адамның қадір-қасиетін құрметтеу қамаққа алынғандарды қайта әлеуметтендіру құралдарының бірі болып табылады. Нельсон Манделаның қағидалары ұсынымдық сипатқа ие, бірақ оларды дәрігердің ұсынымдарымен салыстыруға болады, оларды елеусіз қалдыруға болмайды. Нельсон Манделаның қағидаларына тергеу изоляторларындағы, УҰИ-да қамаққа алынғандарға, мекемелердегі сотталғандарға қатысты азаптауларды тергеп-тексеру туралы, азаматтық қоғамның сотталғандарды пенитенциарлық мекемелерде қайта әлеуметтендіруге қатысуы туралы ережелер кіреді. Олардың құралдары ҰАТ-ны тиімді іске асыру үшін қажет. Айта кету керек, Нельсон Мандела қағидаларының 91-бабына сәйкес, қоғамнан оқшаулау түріндегі жаза «бас бостандығынан айырылған адамдармен қарым-қатынаста немесе басқа да осындай жазалау шараларында олар өтейтін мерзімнің ұзақтығын ескере отырып, заңдарға бағынуға және босатылғаннан кейін олардың өмір сүруін қамтамасыз етуге деген ұмтылысты оятуға тырысу, сондай-ақ оларға жаңа өмірге бейімделуге көмектесу керек». Олармен қарым-қатынас оларда өзін-өзі бағалауды және олардың жауапкершілігін сезінуді күшейтуі керек». Сондықтан ҰАТ қатысушыларының қызметі сотталғандардың құқық қорғау мінез-құлқын қалай қалыптастыратынын және оларға пенитенциарлық мекемелерден босатылғаннан кейін тәуелсіз жауапты өмірге дайындалуда нақты көмек көрсетілетінін тексеруге бағытталған. ҰАТ жұмысының ерекшелігі сотталғандарға қатысты адамның құқықтары мен бостандықтарын бұзудан қорғауды қамтамасыз ету деңгейін бағалау арқылы осы мәселені шешуді негіздеді, өйткені бұл құқықтар мен бостандықтарды сақтау сотталғандардың табысты әлеуметтік реинтеграциясының негізгі алғышарты болып табылады. Нельсон Мандела қағидаларымен қатар, сотталғандардың әйел адамдарға қатысты құқықтарын сақтау және қорғау мәселелері Бас Ассамблеяның 2010 ж. 21 желтоқсандағы 65/229 қарарында қабылданған БҰҰ-ның сотталған әйелдерді емдеуге және бас бостандығынан айыруға байланысты емес әйел қылмыскерлерді жазалау шараларына қатысты ережелерін (Бангкок қағидалары)[4] қамтиды. БҰҰ-ның осы халықаралық стандартының ерекшелігі оның әмбебаптығынан тұрады. БҰҰ-ның Бангкок қағидалары қылмыс жасаған әйелдерді түрмеге қамау саласын ғана емес, сонымен қатар балама пенитенциарлық емес санкцияларға сәйкес келетін әйелдерді қылмыстық бақылаудан кейінгі және қайта әлеуметтендіру саласын да «қамтиды». Біріккен Ұлттар Ұйымының Бангкок қағидалары Нельсон Манделаның қағидаларымен бір бөлігі және тұтас, ерекше және жалпы түрде салыстырылады. Егер Нельсон Манделаның қағидалары қамаққа алынған әйелдердің құқықтық жағдайының әмбебап негізін құраса, онда Бангкок қағидалары бұл ережені нақтылайды және оны анықтайды, өйткені олар толығымен әйел адамдарға арналған. БҰҰ-ның осы халықаралық құжатының 1-қағидалары қылмыстық әділет саласындағы әйелдерді кемсітуге тыйым салуды және сотталған әйелдердің ерекше қажеттіліктерін ескеру қажеттілігін көрсетеді. Бангкок қағидалары пенитенциарлық мекемелерге кіретін барлық сотталған әйелдерге туыстарымен байланысуға, құқықтық көмекті алуға, мекеменің ішкі тәртіп ережелері туралы ақпарат алуға мүмкіндік беруді талап етеді. Бұл ретте, сотталған әйелдерді және ең алдымен жас балалары бар әйелдерді қабылдау процесінің өзі аса осал сипатқа ие (2-қағида). БҰҰ-ның Бангкок қағидаларының 5-қағидасына назар аударуға болады, онда «қамаққа алынған әйелдер орналасқан үй-жайларда әйелдердің нақты гигиеналық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін тиісті құралдар мен керек-жарақтар бар, оның ішінде балалар мен әйелдердің, әсіресе тамақ дайындаумен айналысатын әйелдердің жеке гигиенасы үшін ақысыз, жүкті әйелдер, емізетін аналар және етеккір кезінде әйелдер санитарлық майлықтар мен сумен тұрақты қамтамасыз ету» көзделген. Осы Қағидалардың ұсынымдары әйелдердің гигиеналық қажеттіліктерін қамтамасыз етуге бағытталған, оларды қанағаттандыру үшін жағдайлар еркін қоғамнан кем болмауы керек. Бұдан басқа, қамаққа алынған әйелдерге гигеналық майлықтар беру және тиісті гигиеналық рәсімдер үшін, сондай-ақ бала күтімі үшін үнемі сумен қамтамасыз ету әйелдердің адамдық қадір-қасиетін сақтауға және олардың қалыпты әл-ауқатына жағдай жасайды. 6-қағида сотталған әйелдерді медициналық тексеруден өткізуге назар аудартады және оның жыныстық жолмен берілетін ауруларды анықтаудағы, психикалық бұзушылықтарды, нашақорлықты емдеу қажеттіліктерін анықтаудағы, түрмедегі әйелдің репродуктивті денсаулығының тарихын бағалаудағы және жыныстық және басқа да зорлық-зомбылық белгілерін анықтаудағы маңыздылығын атап өтеді. БҰҰ-ның Бангкок қағидалары есірткіге тәуелділік пен нашақорлықты емдеу бағдарламалары туралы айтады (15-қағида), өзіне-өзі қол жұмсаудың және дене мүшесіне зақым келтірудің алдын алу, құрбан болу қаупін жою туралы (16-қағида), әйелдердің денсаулығын сақтау бойынша профилактикалық жұмыстар туралы (17-қағида). Сонымен қатар осы халықаралық құқықтық актінің 19-21-қағидасы тінту шараларын жүргізу кезінде қамаққа алынған әйелдердің құқықтарын қамтамасыз етуге арналған. Атап айтқанда, әйелдердің толық шешінуіне байланысты инвазивті жеке тінтулерді жою және әйелдердің адамдық қадір-қасиетіне сәйкес келетін балама тексеру әдістерін қолдану ұсынылады (20-қағида). 21-қағида түзеу мекемесінің қызметкерлерінен кәсіпқойлықты, әйелдерге нәзік қарым-қатынасты және тінту іс-шаралары кезінде олардың адамдық қадір-қасиетін құрметтеуді талап етеді, әсіресе егер мекемелерде аналарымен бірге болған немесе кездесуге келген балалардың қатысуымен өткізілсе. Пенитенциарлық мекемелерге барған кезде ҰАТ қатысушыларының назары сотталғандардың азаптаулардан және басқа да қатыгез, қарым-қатынастан қорғалу жағдайына аударылды. БҰҰ-ның Азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы конвенциясы[5] түрлеріне қарсы Конвенциясында (1984 ж., бұдан әрі - БҰҰ-ның Азаптауларға қарсы конвенциясы ) осы аса қауіпті құбылыстардың белгілері мен мәні ашылады. Мәселен, Конвенцияның 1-бабына сәйкес «азаптау» анықтамасы қандай да бір адамға одан немесе үшінші адамнан мәлімет немесе мойындау алу, ол немесе үшінші адам жасаған немесе жасағанына күдік келтірілген әрекетіне оны жазалау, сондай-ақ оны немесе үшінші адамды қорқыту немесе мәжбүрлеу үшін дене немесе адамгершілік қатты зақымдары немесе азап шегуі қасақана жасалатын немесе кез келген сипаттағы кемсітушілікке негізделген кез келген себеп бойынша мұндай зақымды немесе азап шегуді мемлекеттік лауазымды адаммен немесе ресми түрдегі басқа да адаммен немесе олардың азғырушылығы немесе олардың келісімімен немесе үнсіз келісу бойынша келтірілетін кез келген іс-әрекетті білдіреді. Бұл анықтамаға заңдық санкциялар нәтижесінде ғана туындайтын, осы санкциялардан ажыратылмайтын немесе олармен кездейсоқ келтірілетін зақым немесе азап шегу енгізілмейді». Осылайша, БҰҰ-ның халықаралық құжаттары деңгейінде азаптаулар қатты физикалық ауырсынуды, азапты және қасыретті тудыратын әрекет ретінде танылады. Бұл адамгершілікке жатпайтын емдеу мен жазалаудың ең қауіпті түрі. Азаптау әрқашан қасақана сипатқа ие және жәбірленушіден билік өкілдерін қызықтыратын кез келген ақпаратты алу мақсатында, бір нәрсе үшін жазалау мақсатында, сондай-ақ қорқыту, қауіптендіру құралы ретінде қолданылады. БҰҰ-ның стандарттары тұрғысынан азаптау халықаралық сипаттағы ауыр қылмыс, адам құқықтарын өрескел бұзу деп танылады. Азаптаулардан басқа, адамның қадір-қасиетіне қолсұғушылықтың басқа да түрлері: қорқыту, қатыгездік бар. Соңғысы көбіне әрекетсіздік түрінде болады. Қатыгездік, мысалы, мемлекеттік органдардың лауазымды адамдарының бас бостандығынан айыру орындарында сотталғандарды ұстаудың тиісті жағдайларын қамтамасыз ету қажеттілігіне немқұрайлы қарауынмен көрінетін абайсыз кінәмен де мүмкін. Қатыгездіктің әртүрлі көріністері болуы мүмкін: сотталғандарға медициналық көмек көрсету мүмкіндігін қамтамасыз етпеу, пенитенциарлық мекемеде қолжуғыштардың немесе дәретхана кабиналарының жеткілікті санының болмауы, сотталғандарды діни рәсімдер жасау немесе ғибадат етуге қатысу мүмкіндігінен айыру, қамаққа алынған әйелдерді гигиеналық құралдармен қамтамасыз етпеу және т. б. Бұдан басқа, БҰҰ-ның Азаптауларға қарсы конвенциясы азаптаулардың әрбір оқиғасы дереу талқылауға және тиімді тергеп-тексеруге жатады деп күтеді қояды. Мұны Конвенцияның 12-бабы айқын көрсетеді, оған сәйкес «әрбір қатысушы мемлекет өзінің құзыретті органдарының азаптаулар оның юрисдикциясындағы кез келген аумақта қолданылды деп пайымдауға жеткілікті негіздер болған кезде жедел және бейтарап тергеп-тексеру жүргізуін қамтамасыз етеді». ҰАТ қатысушылары өз қызметінде 2022 жылы Бас Ассамблеяның 2002 жылғы 18 желтоқсандағы 57/199 қарарын азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын қарым-қатынас пен жаза түрлеріне қарсы конвенцияға Факультативтік хаттаманы басшылыққа алды[6]. Хаттаманың 1-бабында оның мақсаты жеткілікті түрде айқындалған, ол азаптаулардың және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын қарым-қатынас пен жазаның алдын алу мақсатында тәуелсіз халықаралық және ұлттық органдар жүзеге асыратын тұрақты бару жүйесін, бас бостандығынан айырылған адамдар тұратын орындарды құру болып табылады. Басқаша айтқанда, бас бостандығынан айыру орындарына үнемі және алдын алу мақсатында келетін халықаралық және Ұлттық бақылаушылар институты адам қоғамнан оқшауланып, мемлекетке толық тәуелді болған жағдайда адамгершілікке жатпайтын қарым-қатынасқа қарсы күрестің маңызды құралы болып жарияланды. Хаттамада азаптаулардың және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын қарым-қатынас пен жазаның алдын алу жөніндегі Кіші комитет құру көзделген, ол БҰҰ Жарғысына, бас бостандығынан айырылған адамдарға қатысты халықаралық-құқықтық қағидаттарға сүйене отырып әрекет етуі тиіс. Факультативтік хаттаманың 4-бабына сәйкес әрбір қатысушы мемлекет қоғамнан оқшауланған адамдарды азаптаулар мен қатыгез қарым-қатынастан қорғауға бағытталған осындай барулар үшін жағдай жасауға тиіс. Қазақстан Республикасының Қылмыстық-атқару заңнамасы, жалпы БҰҰ-ның жоғарыда аталған халықаралық құқықтық актілерінің ережелерін имплементациялайды. Алайда бұл имплементация көбіне үстірт, декларативті сипатқа ие және пенитенциарлық мекемелерде сотталғандарды оқшаулау жағдайында адамның құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету кепілдіктерін іске асырудың тиімді тетігімен бірге жүрмейді. Қазақстан Республикасының Қылмыстық-атқару кодексінде сотталғандардың негізгі құқықтары (ҚР ҚАК-нің 10-бабы) көзделген, олардың арасында өздерінің адами қадір-қасиетінің танылуына, азаптаудан, зорлық-зомбылықтан, басқа да қатыгездік немесе адами қадір-қасиетін қорлайтын қарекеттерден немесе жазалаудан қорғануға, жазасын өтеу кезінде жеке басының қауіпсіздігіне (ҚР ҚАК-нің 10-бабы 4, 5-тармақтары), денсаулығын сақтауға және денсаулық сақтау саласындағы заңнамасын сәйкес білікті медициналық көмек алуға, мекеменің психологиялық қызметінің қызметкерлері және осындай көмек көрсетуге құқығы бар өзге де адамдар көрсететін психологиялық көмекке құқылы (ҚР ҚАК-нің 10-бабы 8,9-тармақтары). ҚР ҚАК-нің 13-бабына сәйкес «сотталғандарға ар-ождан және дін бостандығы құқығына кепілдік беріледі... жазаны орындайтын мекеменің немесе органның әкімшілігі діни жораларды орындау үшін жағдай жасайды, сондай-ақ дін қызметшілері жеке басының қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.» (ҚР ҚАК-нің 13-бабының 5-тармағы). ҰАТ міндеттеріне сәйкес аталған құқықтарды қамтамасыз ету, сотталғандар азаптауларға және қатыгездікке қарсы іс-қимыл саласындағы Қазақстанның халықаралық міндеттемелерін сақтаудың шешуші шарттары болып табылады. Осы мәселелердің кешеніне ҰАТ қатысушыларының Қазақстан Республикасындағы пенитенциарлық мекемелерге бару нәтижелері бойынша есептерінде берілген ақпарат негізінде дайындалған осы Жинақталған баяндама арналады. ҚР ҚАК-нің 42-бабына сәйкес ұлттық алдын алу тетігінің қатысушысы алдын ала баруға жататын, жазаны орындайтын мекемелер мен органдарда ұсталатын сотталғандармен қарым-қатынас жасауға, сондай-ақ оларды ұстау жағдайларына қатысты ақпаратқа қол жеткізе алуға құқылы. Сондықтан осы баяндаманы құрастырушылар алдын ала барулардың нәтижелері туралы есептерді ұсынатын адамдардың адалдық презумпциясын негізге алады, бұл оларды ұстау жағдайын жақсарту жөнінде ұсынымдар бере алуы мүмкіндігі бары екенін жоққа шығармайды. Жинақталған баяндаманың осы бөлімін дайындау барысында БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілерінің ұсынымдары мен ұлттық қылмыстық-атқару заңнамасының арасында бірқатар сәйкессіздіктердің анықталғанын атап өткен жөн. Яғни, бұл қолданыстағы ҚР ҚАК-де сотталғандардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін құқықтық реттеудің толық еместігіне, азаптауларға және қатыгездікке жол бермеу туралы ережелердің болмауына, Қазақстан Республикасының Қылмыстық-атқару заңнамасының нормаларында азаптаулар мен қатыгез қарым-қатынасқа жол бермеу, тінту іс-шараларын жүзеге асыру, қылмыстық-атқарушылық мәжбүрлеу шараларын қолдану, сотталғандардың пенитенциарлық мекемелердің әкімшілігімен құқықтық дауларын шешу тәртібін регламенттейтін ережелердің болмауына қатысты. Қауіпсіздік шараларын қолдануға, арнайы құралдарды қолдануға және өзге де құқықтық шектеулерге қатысты ҚР ҚАК-нің ережелерінде сотталғандардың адамдық қадір-қасиетіне қол сұғылмаушылық құқығын бұзуға жол берілмейтіндігі туралы ешқандай айтылмайды. Бұдан басқа, ҚР ҚАК-те осал топтағы қамаққа алынғандарға және бас бостандығынан айыру орындарындағы адамдарды қайта әлеуметтендіру алгоритміне арналған нормативтік конструкциялар жоқ. Аталған мән-жайлар адам құқықтарының халықаралық стандарттарын сақтауға бағдарлану қажеттілігіне қатысты Жинақталған баяндаманы құрастырушылардың қағидаттық тәсіліне әсер етпеді, бірақ сотталғандардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін әртүрлі бұзушылығының тәуекелдері мен алғышарттарын айқындайтын факторлар ретінде назарға алынды. Бұдан бұрын баяндалғандай, ҚР ҰАТ қызметінің негізгі мазмұны адамды қоғамнан мәжбүрлеп оқшаулау орындарына ҰАТ қатысушыларының алдын ала баруын жүзеге асыру болып табылады. Қылмыстық-атқару жүйесінің жұмыс істеуіне қатысты бұл барулар бас бостандығынан айырылған адамдар жазасын өтейтін мекемелердің барлық түрлеріне қатысты. Мұндай мекемелерді жіктеу қауіпсіздік режимі мен сотталғандарды ұстау шарттарына негізделген. Қазақстанда ол заңнамалық деңгейде нақты бекітілмеген атап өткен жөн, Нельсон Мандела қағидаларымен ұсынылған пенитенциарлық мекемелердің жіктелуі, оларға сәйкес мекемелер жабық және аралас (гибридті типтегі) болып бөлінеді. Осыған қарамастан, ашық және жабық типтегі мекемелердің белгілері ҚР ІІМ ҚАЖК түрлі мекемелерінде жазаны өтеу тәртібі мен шарттарының ерекшеліктерін бағалау кезінде байқалады. 2022 жылы Қазақстан Республикасының Қылмыстық-атқару жүйесінде бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны орындау бойынша 64 мекеме жұмыс істеді. ҚР ІІМ ҚАЖК деректері бойынша 01.10.2022 ж. ҚАЖ пенитенциарлық мекемелерінде 28 мыңнан астам сотталушы болған. Олардың арасында әйел сотталғандардың саны 2 мыңға жуық адамды, қоғамнан оқшауланған кәмелетке толмаған сотталғандардың саны 52 адамды құрады. 2022 жыл ішінде осындай 112 бару, оның ішінде 41 арнайы бару өткізілді. Есеп материалдарына жүгіну жағдайды Қазақстанның нақты ҚАЖ мекемелеріндегі адам құқықтарының сақталуы жағдайын Нельсон Мандела қағидаларының, БҰҰ-ның басқа да халықаралық стандарттарының ұсынымдарымен және Ұлттық қылмыстық-атқару заңнамасының ережелерімен салыстыруға мүмкіндік береді. Нельсон Манделаның қағидаларында көзделген 51-қағидаға сәйкес «тінту қамаққа алынғанның жеке өміріне қол сұғылмаушылықты қорқыту, шошыту немесе негізсіз қол сұғу үшін пайдаланылмауы керек». Адамды қоғамнан оқшаулау орындарында (ҚР ҚАК-нің 98-бабы) тексерулер мен тінту жүргізуге ҚР ҚАК-нің 10-бабы 4-тармағының сотталғандардың адамдық қадір-қасиетін тану, азаптаулардан, зорлық-зомбылықтан, қатыгездіктен және адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынастан немесе жазадан қорғау туралы ережелері толық көлемде қолданылады. Алайда ҰАТ қатысушыларының жекелеген есептерінде ҚР ҚАК-нің 10-бабын, сондай-ақ Нельсон Мандела қағидаларын, БҰҰ-ның Азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершiлiкке жатпайтын және ар-намысты қорлайтын iс-әрекеттер мен жазалау түрлерiне қарсы конвенциясын, сондай-ақ адам құқықтары мен бостандықтарының өзге де халықаралық стандарттарын өрескел бұзу жағдайлары атап өтілді. Мәселен, 2022 жылғы маусым айындағы есептерге сәйкес, сотталғандарды тінту іс-шаралары процесінде қатыгез, ар-намысты қорлайтын ден қою құралдарын пайдалану анықталды. Атап айтқанда, сотталған Е. Ақмола облысының №1 мекемесінде ұсталған жасақтың жатақханасына түскі ас ішкеннен кейін мекеме мен Ұлттық ұланның қызметкерлері келіп, барлық сотталғандарды ұра бастағанын хабарлады. Бұл ретте, онға жуық сотталушы жуынатын бөлмеге кіргізіліп, оларға сойылмен, электрошокермен және аяқтарымен соққы берді. Ұрып- соғудан кейін оның құрбандары әкімшілік ғимаратқа әкелінді, онда мекеме қызметкері әкімшілікке шағымдары бар кез келген адам жалғыз адамдық камераларды (бұдан әрі - ЖАК) жіберілетінін, ал шағым болмаған жағдайда жасаққа жіберілетінін ескертті. Нәтижесінде сотталғандар бейнекамераға шағымдар жоқ деп айтуға мәжбүр болды. Осылайша, пенитенциарлық мекеменің қызметкерлері мен Ұлттық ұланның әскери қызметшілері сотталғандарды ұрып-соғуға ұшыратып, оларға психологиялық қысым көрсетіп, сотталғандарға негізсіз және заңсыз күш қолдану туралы шағым жасағысы келетіндерді қорқыту мақсатында ешқандай негізсіз дене күшін қолданды. Сотталған Е-нің шағымында баяндалғандай, ол таңертең тұрудан бас тартқан, өйткені оның денесі ұрып-соғу нәтижесінде қатты ауырған. Таңертеңгі тұрудан бас тартқаны үшін мекеме қызметкерлері оны қайта ұрып-соғып, ЖАК-тағы камераға орналастырған, онда ол ішін лезвия сынығымен қарнын кесіп тастаған. Қалалық ауруханаға жатқызылғаннан кейін оның жарасы тігілген, бірақ оны сол камераға қайта орналастырған, ол жерде сотталған адам асылып өзін-өзі өлтірмек болған. Сотталған Е-нің айтуынша, өзіне зиян келтіргені үшін оған тәртіптік жаза қолданылған, сондай-ақ түзетудің теріс дәрежесі берілген. Мұндай мысал БҰҰ-ның азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы конвенциясының бұзылғанын айқын көрсетеді. Сотталғандар ұрып-соғылады, оның ішінде мекеме қызметкерлерінің талаптарын орындамағаны үшін және қорқыту мен шошыту мақсатында жаза ретінде. Сонымен қатар сотталған Е-мен болған жағдай азаптаулар мен қатыгездіктің сотталғандардың өзіне зиян келтіруімен байланысты екенін көрсетеді, олардың қол жұмсауларға баруларына азаптаулар мен қатыгездік іс-әрекеттер мен шарттар себеп болып табылады. Бұл Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің 2008 жылы тұжырымдалған және сотталғандардың өзіне зиян келтіру актілері сотталғандарды ұстаудың адамгершілікке жатпайтын жағдайларында оларға наразылық білдірудің және үміт үзгендерін білдірудің аса шекті нысаны болып табылатынын мойындайтын ұстанымының әділдігін растайды[7]. Сондықтан Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі 1997 жылғы ҚР ҚК сотталғандардың өзіне зиян келтіргені үшін жауаптылық туралы норманы Қазақстан Республикасының Конституциясына және адам құқықтарының халықаралық стандарттарына сәйкес келмейтін деп таныды. Алайда мұндай норма қолданыстағы ҚР Қылмыстық кодексінің 428-бабы 3-бөлігінде сақталған, ол сотталғандарды адамгершілікке жатпайтын жағдайларға наразылық білдіргені үшін жазалауға мүмкіндік береді, бұл үшін ҚАЖ мекемелерінің лауазымдық адамдары мен қызметкерлерінен жауапкершілік іс жүзінде алып тасталған[8]. Айта кету керек, 10 сотталушыны ұрып-соғу кезінде Е.-мен бірге жазасын өтеп жатқан басқа адамдар да болды, олар ұрып-соғылған сотталғандардың себебі туралы хабарлады, мекеме қызметкерлері тінту кезінде табылған ұялы телефондардың кімге тиесілі екендігі туралы ақпарат беруді талап еткен. Бұл ретте, сотталғандар тек қызметкерлер тарапынан ғана емес, сонымен қатар пенитенциарлық мекемелердің әкімшілігіне адал және оның әртүрлі артықшылықтарын пайдаланатын белсенді еркіті сотталғандардың ұйымдарының мүшелері деп аталатындар тараптан қолсұғушылыққа, қоқан-лоққыларға және зорлық-зомбылыққа да шағымданды. Мұндай жағдай Нельсон Мандела қағидаларының және БҰҰ-ның басқа халықаралық стандарттарының ұсыныстарына қайшы келеді, олар бір сотталушының басқаларына тәртіптік билік беруіне жол берілмейді. Бұдан басқа, Жамбыл облысы ҚАЖД №25 мекемесінде сотталғандар мекеме қызметкерлерінің «сотталғандардың анусына презерватив киген дубинкаларын енгізген» қорқытуына шағымданды. Сотталған С. мекеме аумағында жүріп бара жатқанда қызметкерді байқаусызда жарақаттағаны үшін оған арнайы құралдар қолданылып, аяғы мен басы аймағында соққылар жасалды деп мәлімдеді. Осылайша, алдын ала бару нәтижелері туралы есептердің деректері бойынша іс жүзінде қасақана сипатқа ие және бірқатар жағдайларда БҰҰ-ның Азаптауларға қарсы конвенциясы нда қамтылған және Қазақстан Республикасының қылмыстық заңнамасына имплементацияланған азаптаулар ұғымына толық сәйкес келетін қатыгез, қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас жағдайлары анықталды. Сонымен қатар сотталғандарды ұстау жағдайларына сәйкес келмейтін басқа да қатыгездік жағдайлары атап өтілді. Сонымен қатар азаптау санатына жатпаса да, қатыгездіктің басқа түрлеріне жататын жағдайлар атап өтілді. Мәселен, сотталған әйелдер менструальдық циклі кезінде қызметкерлерден гигиена құралдарын сұрауға мәжбүр болған жағдайлар анықталды. Мұндай жолданымдар қорлайтын, әйелдерге тәуелділік, ұят және психологиялық ыңғайсыздық сезімін тудыратыны анық. Бұл ретте, БҰҰ-ның Бангкок қағидалары сотталған әйелдердің сумен жабдықтауға қол жеткізуі, жеке гигиена құралдарымен тегін қамтамасыз етілуі тиіс екенін көздейді. Бұл ретте, БҰҰ-ның Бангкок қағидалары сотталған әйелдердің ҚАЖ қызметкерлеріне қандай да бір жүгінулер мен жолданымдарсыз гигиеналық құралдар мен ауыз суға еркін қол жеткізе алатынын болжайды. Сотталған әйелдердің мұндай жолданымдарға мәжбүрлеп баруы адамның қадір-қасиетіне сәйкес келмейтіні сөзсіз. Жамбыл облысының мекемелеріндегі ЖАК камераларының қанағаттанарлықсыз жай-күйінің жағдайын осыған ұқсас бағалау керек. ЖАК қабырғаларының сұр, күңгірт түске боялуы, әкімшілік сотталғандарға ЖАК-қа түсуден қорқу үшін профилактикалық әсер етуді қалайды деп түсіндіреді. Жалғыз камераларда терезелер ашылмайды, бұл сөзбе-сөз осы камераларда адам төзгісіз, желдетусіз жағдайда болады. Осылайша, Қазақстан Республикасының пенитенциарлық мекемелерінде сотталғандарға қатыгездік көрсетудің алғышарттарын жоюдың тиімділігінің жеткіліксіздігі проблемасы жүйелі сипатқа ие болып қала береді. Нельсон Мандела қағидаларының лейтмотиві, жалпы қабылданған халықаралық нормалар мен қағидаттар сияқты, азаптауларға және адамның қадір-қасиетіне сәйкес келмейтін басқа да емдеу түрлеріне абсолютті тыйым салу болып табылатындығына назар аударады. Нельсон Мандела қағидаларына сәйкес «барлық қамаққа алынғандар адам ретінде өздерінің қадір-қасиеті мен құндылығына байланысты құрметпен қарауы керек. Бірде-бір қамаққа алынған азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер немесе жазалау түрлеріне ұшырамауы керек, барлық қамаққа алынғандар азаптаулардан қорғалуы керек және ешқандай жағдай олар үшін ақтау бола алмайды (1-қағида). Бұл тыйымды жүзеге асыру және қамаққа алынғандардың адами қадір-қасиетіне абсолютті әлеуметтік құндылық ретінде қарау Қазақстанның қылмыстық-атқару жүйесінің әрбір қызметкерінің менталитетінің ажырамас бөлігі болуға тиіс екені анық. Айта кету керек, азаптаулар мен қатыгездікке тыйым салу – бұл ұсынымдық емес, әлемдік қоғамдастық жалпыға бірдей танылған және Қазақстанның Ұлттық қылмыстық және қылмыстық-атқару заңнамасына имплементацияланған императивті норма. Қылмыстық-атқару жүйесінің пенитенциарлық мекемелерінде, Қазақстан Республикасының әртүрлі өңірлерінде азаптаулар мен қатыгездік әлі де жеке басының қауіпсіздігі мен адамдық қадір-қасиетінің қорғалуының төмен деңгейін куәландыратын жүйелі проблема болып қала беретіні назар аудартады. Атап айтқанда, бұған Шымкент қаласындағы № 53 мекемесіне ҰАТ қатысушыларының 25.08.2022 ж. арнайы бару туралы есептің деректері дәлел бола алады. 25 жастағы сотталған Л-мен сұхбатты қамтитын осы есептің материалдары бойынша, бұл сотталған адамның 2022 жылдың тамызында өзін-өзі асу арқылы өзін-өзі өлтіруге тырысқаны анықталды. ҰАТ қатысушылары анықтағандай, Л-ның суицидтік әрекетке оқталуы осы мекеме қызметкерлерінің жазалауы оның жеке және адамдық қадір-қасиетін ұзақ уақыт қорлаудың нәтижесі болған. Өз-өзіне қол жұмсау әрекетінен кейін Л. осы уақытта басқа қызметкерлер орналасқан мекеме бастығының м.а. кеңсесіне жеткізілген. Есептен көрініп тұрғандай «мекеме бастығы мен оның орынбасарлары кабинетте үшеу болып қалды, мекеме бастығы Н.Н. Тұябеков Л-ның бетіне алақанымен ұрып, оған: «саған не жетіспейді, тыныш отыр. Тағы да өз-өзіне қол жұмсауға тырысасың, біз сені тастаймыз». Мекеме бастығының орынбасары Сембек М. Е.сотталған Л-ның ұрғанын көріп, не болып жатқанына үнсіз қарады». Бұл жағдай пенитенциарлық мекеме қызметкерлерінің ұлттық заңнаманы ғана емес, БҰҰ-ның азаптаулар мен қатыгездікке қарсы іс-қимыл туралы халықаралық құқықтық актілерін өрескел, дөрекі бұзушылығының мысалы болып табылады. Сотталушыға өзін-өзі өлтіруге тырысқаны үшін зорлық-зомбылық, жыныстық зорлық-зомбылық қаупі, ұрып-соғу қаупі төніп тұр. Бұл ретте, ұрып-соғу кезінде қатысатын пенитенциарлық мекеменің лауазымды адамдары оған кедергі келтірмейді және өз әріптестерінің құқыққа қайшы мінез-құлқының жолын кеспейді, бұл атап айтқанда, құқық тәртібін сақтау жөніндегі лауазымды адамдардың мінез-құлқы туралы БҰҰ Кодексінің талаптарына толығымен қайшы келеді. Есепте жасалған іс азаптаулар және ар-намысты қорлау қатыгездік ретінде негізделген. Азаптаулардың мақсаты «өз өмірін суицидпен аяқтауға және ҚР ІІМ ҚАЖК № 53 мекеме әкімшілігіне бағынуға мәжбүрлеуге тырысқаны үшін Л-ны жазалауға» ұмтылу болды. Мұндай мақсаттар Қазақстан Республикасының қылмыстық заңнамасына енгізілген азаптаулар ұғымының мағынасына толық сәйкес келетіні анық. Есепте басқа сотталған К. ҰАТ қатысушыларына ол көрген Л-ның иықтары мен арқаларындағы қан кетулер туралы хабарлағанына сілтеме бар. Құжатта бұл қан кетулер дубинаның арқаны және иықты ұрып-соғуды нәтижесі болуы мүмкін екендігі айтылған. Айта кету керек, өз-өзіне қол жұмсау фактісі мекеменің медициналық бөлімінде тіркелмеген. Мұндай тіркеудің болмау себептері көрсетілмеген, бірақ кез келген жағдайда бұл БҰҰ-ның Азаптауларға қарсы конвенциясы ның ережелеріне, Нельсон Манделаның қағидаларына сәйкес келмейді, бұл азаптаулардың әр жағдайын тіркеудің және кейін тергеп-тексерудің, олардың себептерін анықтаудың жеделдігін көрсетеді. Есепті құрастырушылар сонымен қатар Л. Шымкент қаласы прокурорының атына шағымданғанын, содан кейін Л-ны «мекеме бастығының жедел жұмыс жөніндегі орынбасары Г. Нәлімбаевтың оған шағымдануды тоқтатуын талап етіп, «сенен ештеңе шықпайды» деп қорқытқанын атап өтті. Осылайша, әкімшілік өкілдері сотталушыға осы азаптаулар оқиғасын тергеп-тексеруге және кінәлілерді қылмыстық жауаптылыққа тартуға жол бермеу мақсатында қысым көрсетті. Санитарлық орындарын тексеру кезінде, ішінде 19 сотталушы болған үй-жайда ҰАТ қатысушылары «душ бөлмесінде болу қауіпті екенін, өйткені аристонға жеткізілген сымдар бұл бөлмеге жарықтандыруды қамтамасыз етеді, еденнен шамамен 1 метр қашықтықта жалаңаш сымдар, бөлменің өзінің ылғалдылығы жоғары екенін» анықтады. Бұл санитарлық-гигиеналық жағдайлардың бұзылғанын ғана емес, сонымен қатар осы пенитенциарлық мекемеде ұсталатын сотталғандардың өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігіне қауіп төндіретінін көрсетеді. Бұл БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілерінің ережелеріне, пенитенциарлық мекемелер әкімшілігінің сотталғандарға шағымдарды тиісті түрде беру мүмкіндігі туралы хабарлау міндетіне сәйкес келмейтіні анық. ҰАТ қатысушыларының есебінде «азаптаулардың және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлерінің алдын алуға бағытталған ұлттық алдын алу тетігі туралы стенд тек карантин бөлімшесінің аумағында орналасқандығы атап өтілді. Бұл ақпарат шрифті өте ұсақ және басып шығару сапасының нашарлығына байланысты әлсіз көрінеді. Әрі өте биікке ілінген». Бұл сондай-ақ БҰҰ халықаралық құқықтық актілерінің ұсынымдарымен Қазақстан Республикасының Ұлттық қылмыстық-атқару заңнамасының алшақтығының тағы бір жүйелі проблемасын айғақтайды. Бұл алшақтық әкімшілікке аталған ақпаратқа тиісті қол жетімділікті қамтамасыз ету міндеті жүктелмейді, тек ақпараттандырудың жалпы міндеті туралы айтылады. Сондықтан әкімшілік сотталғандарға шағым беру мүмкіндігі туралы хабарлағанына сілтеме жасай алады. Мұндай ақпараттың барлық сотталғандарға, мысалы, көру қабілеті бұзылғандарға қол жетімді емес екендігіне мән берілмейді. Есепті құрастырушылардың ескертуі бойынша «№ 53 мекеме қызметкерлерінің айтуынша, олар азаптауларға және адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас пен жазаға қарсы тұру қажеттілігі туралы біледі. Тоқсанына бір рет № 53 мекеме қызметкерлерімен белгіленген кесте негізінде азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы іс-қимыл бойынша сабақтар өткізіледі. Бұл сабақтарды өткізуге арналған дәрістер бар». Өкінішке орай, бұл хабардарлық үстірт сипатқа ие және қызметкерлердің азаптаулар мен қатыгездіктің жолын кесетін және оларды күнделікті тәжірибесінде мойындайтын қызметтік мінез-құлқына негіз бола алмады. БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілері бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны орындайтын органдар мен мекемелердің әкімшілігі мен қызметкерлерінен азаптауларға және қатыгездікке тыйым салу туралы ресми білімнің болуы ғана емес, іс жүзіндегі нәтижені күтеді. Орал қаласындағы «ҚР ІІМ БҚО бойынша ҚАЖД № 27 мекемесі» (орташа қауіпсіздік) ҰАТ қатысушыларының арнайы баруы туралы 01.04.2022 жылғы есепте аталған мекемені толтыру лимиті 500 адамды құрайтыны, алайда сотталғандар саны барған кезде 475 адам болғандығы атап өтілді. Демек, сотталғандардың саны арнайы контингент санының белгіленген шегінен аспады. Барудың тікелей себебі мекемеде ұсталған сотталған Т-ға қатысты азаптаулар туралы хабарлама болды. Есептен көрініп тұрғандай «мекеме бастығының м.а. 2022 жылғы 30 наурызда №27 мекемесінде №3 бекеттің кезекші бақылаушысы, қатардағы жауынгер Д. Серіковтен сотталған Т-ның оған көмек беру үшін жедел жәрдем шақырылмағанына наразылық ретінде сол жақ білек пен мойын аймағында белгісіз кескіш затпен сызаттар жасағаны туралы дабыл келіп түскенін түсіндірді. Мекеме бастығының міндетін атқарушы Т-ның ақпараты бойынша бұрын жедел жәрдем 2022 жылғы 29 наурызда, шамамен 19 сағат 20 минутта, содан кейін 2022 жылғы 30 наурызда шамамен 00 сағат 35 минутта шақырылғанын, бірақ сотталған адам шұғыл медициналық көмектен бас тартқанын». Есепте сондай-ақ сотталған Т. «термометрді, екі тырнақты, екі анықталмаған металл затты жұтып қойған, содан кейін оны дәрігердің бақылауымен медициналық бөлімге орналастырды» делінген. Әкімшілік сотталушының бұл әрекеттерін, оның жазасын өтеуге құлықсыздығын түсіндірді. Алайда сотталған адамның өзі ҰАТ қатысушыларымен әңгімелесу барысында «оның емделуге қатысты шағымдары мен жолданымдары қабылданбағанын және қаралмағанын, адресаттарға жіберілмегенін, оған шығыс нөмірлері берілмегенін хабарлады. Ол шағым берген сайын, ол басқа ешқайда шағымданбауы үшін тәртіптік жауапкершілікке тартылды. Мұндай ұстанымдарды ол азаптаулар деп санайды. Осындай жағдайларға байланысты ол өзіне зиян келтіріп, термометрді, екі тырнақты, екі анықталмаған металл затты жұтып, қолына және мойнына кесілген жаралар жасады». Бұл ретте, сотталған адам ҚР-дағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің атына шағым түсіруге «ұрып-соғу фактілерін дәлелдей алмайтындықтан және одан әрі қудалаудан қорқатындықтан» кәуіптенетінін түсіндірді. Мұндай жағдай адамның қадір-қасиетін қорлайтын қатыгездіктің көрінісі болып табылады. Өкінішке орай, бұл өте тән, өйткені ол пенитенциарлық мекемелер әкімшілігі шенеуніктерінің мінез-құлқының бірдей үлгісін көрсетеді. Бұл модель азаптаулар мен қатыгездікке нақты жол бермеу, болған оқиға үшін жауапкершілікті сотталушының өзіне (режимді қасақана бұзушы) аудару және тергеу мен жазадан аулақ болу үшін азаптау құрбанына психологиялық әсер ету болып табылады. Қамаққа алынғандармен қарым-қатынастың халықаралық стандарттарына бас бостандығынан айыру түріндегі жазасын өтеп жатқан адамдарды тамақтандыру, материалдық-тұрмыстық қамтамасыз ету мәселелеріне көп көңіл бөлінеді. Мұны, атап айтқанда, Нельсон Манделаның қағидалары дәлелдейді. 22-қағидаға сәйкес «...түрме әкімшілігі әдеттегі сағаттарда әрбір қамаққа алынғанды денсаулығы мен күшін сақтау үшін жеткілікті қоректік, жеткілікті сапалы, жақсы дайындалған және ұсынылған тағаммен қамтамасыз етуі керек». Бұдан басқа, «әрбір қамаққа алынған мұндай қажеттілік туындаған кезде ауыз суға ие болуы керек». Тиісті сапада тамақтану және ауыз су көздеріне қол жеткізу құқығы сотталғандардың адамдық қадір-қасиетін тану мен құрметтеудің ажырамас бөлігі болып табылатыны сөзсіз. ҰАТ қатысушылары пенитенциарлық мекемелерге бару нәтижелері бойынша есептерде асханалардың антисанитариялық және авариялық жай-күйіне, азық-түлікті орналастыру мәзірінің олардың нақты шығуына сәйкес келмеуіне байланысты бұзушылықтарды атап өтті. Осыған байланысты ҚР ІІМ Қылмыстық-атқару жүйесі комитетінің «№25 мекемесі» РММ-де Жамбыл облысы бойынша ҰАТ қатысушыларының 2022 жылғы 08-09.08-ге баруы кезінде Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген санитарлық-гигиеналық нормалардың да, Нельсон Мандела қағидаларының ұсынымдарының да бірқатар бұзушылықтары анықталғанын атап өткен жөн. Атап айтқанда, «тамақтану бөлмесіне барған кезде тамақ блогында төбеге орнатылып, сым тартылды, онда 3 құс қонақтаған». Бұдан басқа, «ҰАТ қатысушылары, атап айтқанда Г.С. Насиров қол тигізбеген ет сынамасын алды, качество сапасы стандартқа сәйкес келмейді, ыдырау сатысы жүріп жатыр, биологиялық объект ретінде ет ащы дәм береді. Ет бөлігін бұзған кезде, оның ішінде сыртқы түсіне сәйкес келмейтін қара-қоңыр қабаттасу табылды, Г.С. Насировтың пікірінше, ет сату үшін қайталама өңделді. Г.С. Насировтың айтуынша, иісі бар ет дәм мен иісті қабылдауды кетіру үшін өңделген. ҰАТ қатысушыларының пікірінше, өнімдер, атап айтқанда ет стандарттау және сертификаттау үшін тексерілмейді». Сонымен қатар сотталғандар алюминийден, ескі, деформацияланған ыдыстардан тамақ ішкен. Есепте сондай-ақ «сотталушыға берілген нан сапасыз, ақау кезінде нанның ішінде пісірілген, жабысқақ масса жоқ. Сотталғандардың айтуынша, олар тек қыртысты жейді, ортасын қалдырады. ҰАТ қатысушыларының пікірінше, аспаздар сотталғандар емес, жалдамалылар қатарынан кәсіби дайындалған адамдар болуы керек». Сонымен қатар өнімдердің, атап айтқанда нанның орналасу нормативтерінің бұзылуы анықталды. Есепте «нанды өлшеу кездейсоқ төрт бөлке нан таңдау арқылы жүзеге асырылды. Мекеменің асханасының электронды таразысы келесі нәтижелерді көрсетті: 564 грамм, 573 грамм, 578 грамм, 568 грамм. Яғни, орташа салмағы 570,75 г құрады. нормаға сәйкес сотталғандар үшін 1 бөлке нанның салмағы 700 грамм болуы керек. Осылайша, салмағы 129,25 г, 19% - тен асты». Сондықтан сотталғандар нан өнімдерінің жетіспеушілігіне тап болуда, ал олардың ескірген, бүлінген етпен мәжбүрлі тамақтануы өлімге дейін ауыр зардаптарға әкелетін тағамдық улану қаупін тудырады. Бұл ретте, сотталғандардың адами және жеке қадір-қасиетіне құқығы бұзылады. Сондай-ақ сотталғандарды ыдыс жууға арналған ыстық сумен тиісінше қамтамасыз етпеу проблемалары анықталды. Оны көшеде және апатты жағдайда тұрған ғимаратта қыздырады. Мекеме қызметкерлері тарапынан сотталғандарға қатысты негізсіз зорлық-зомбылық жағдайлары орын алуда. Мәселен, сотталған С. оған бас, аяғы тұсына арнайы құралдармен соққы берілгенін хабарлады. Сотталушының айтуынша, арнайы құралдарды қолдану қызметкерді байқаусызда ренжіткеннен кейін болған. Сотталғандардың «сот олардың ШТБ туралы өтінішхаттарын қарамайды, дегенмен көтермелеу бар» деген шағымдары бар. Әрине, бұл пенитенциарлық пробацияның тиімсіздігін және соттардың, пробация органдарының және пенитенциарлық мекемелер әкімшілігінің өзара әрекеттесуінің жұмыс тетігінің жоқтығын көрсетеді. Азаптаулар мен қатыгез қарым-қатынастың алдын алудың төмен тиімділігі проблемасы Алматы облысы бойынша ҚАЖД № 57 мекемесіне ҰАТ қатысушыларының 14.09.2022 жылғы арнайы баруы туралы есепте келтірілген. Баруға тікелей себеп адвокаттан және сотталған Х-ның туыстарынан оның қатыгездікке ұшырағаны туралы ақпарат болды. Сотталған Х. ҰАТ қатысушыларымен әңгімелесу «13.09.2022 ж. «Еңбек» РМК директоры және оның орынбасары, сондай-ақ мекеме бастығының міндетін атқарушы П.А. Писарев үй-жайға кірген кезде ол жұмыс орнында болды. Бұл адамдар Х-мен ол жұмыс істеген жұмысшылар салған қабырғаларды көрді. Бұл шенеуніктер Х-ның айтуынша, бұл құрылыстың заңсыз және оны бір сағат ішінде бөлшектеу керектігін айтады. Х., бұл «қосымша үй-жай» екенін және ЖК-нің негізгі бөлмесі мекеменің өндірістік аймағы ғимаратының басқа жерінде екенін түсіндірді. Х. хабарлағандай, бұл объектінің «Нұрлы Ай» ЖК қаражатына салынған. Осының бәрін біле тұра режим бөлімінің бастығы Е.А. Тамашев ЖК ақшасына сатып алынған құралдар мен жабдықтарды лақтыра бастайды. Сотталған Х. ашуланып: «Сіз не істеп жатырсыз?» деген. Бұдан әрі Е.А. Тамашев салынған қабырғаларды тепкілей бастады. Х. мұны жасамауды өтінді, Е.А. Тамашев сотталған Х-ны итеріп жіберді және ол кірпіш қабырғаға бетімен ұрды. Содан кейін сотталған Х-ның айтуынша, Е.А. Тамашев оны күрек кесіндісімен арқасына екі рет ұрған». Мекеменің лауазымды адамының мұндай әрекеттері сотталушының өмірі мен денсаулығына қауіп төндіргені сөзсіз. Олар БҰҰ-ның Азаптауларға қарсы конвенциясы н және қылмыстық әділет саласындағы басқа да халықаралық стандарттарды бұзушылықты білдірді. Сотталғанды мойынсұнбағаны үшін жазалау мақсатында азаптауларға жол берген адамдар өздерінің құқыққа қайшы мінез-құлқын өзге адамдар байқап отырғандығына толық немқұрайлылық танытты. Сотталған Х. Қазақстан Республикасының Адам құқықтары жөніндегі уәкілінің атына шағым берілді. Қолданыстағы жүйелік проблемалар ҚР ІІМ ҚАЖК №2 мекемесіне (Ақмола облысының Аршалы кенті) мерзімді алдын ала бару туралы есепте де өз растауын табады. ҰАТ қатысушыларының мекемеге бару туралы есебіне сәйкес «жеке камералардағы ішкі қабырғалар сұр түске боялған, камералардың есіктері күңгірт, күңгірт жарықты ескере отырып, камералардағы жағдай қысымға ұшырайды, сондықтан жеке камералардағы қабырғаларды жағымды түске бояу қажет. Алайда мекеме әкімшілігі басқа пікірде. Әкімшілік сұр түс депрессияға ұшырауы мүмкін деп санайды, бірақ сотталған адам бұдан былай ол жерге барғысы келмейді. Сондай-ақ жалғыз камераларда терезелер ашылмайтынын атап өткен жөн, бұл бөлмені желдетуге мүмкіндік бермейді». Сұр түсті таңдау кездейсоқ емес, қасақана екендігі назар аударуға тұрарлық. Мекеме әкімшілігі осылайша сотталғандардың психикасына әсер етеді, олардың депрессиядан қорқу сезімін және жеке камераларға түскісі келмеуін тудырады. Бұл жағдайда жасанды түрде туындаған депрессия ауыр формаларға ие болып, өзін-өзі жарақаттаумен немесе суицидпен аяқталуы мүмкін екендігі мүлдем ескерілмейді. Әкімшіліктің мұндай «бастамасы» жеке емес, сотталғандарға профилактикалық әсер етудің репрессиялық-жазалау тәсілін айқын көрсетеді. Сонымен қатар есепте кейбір камераларда (ұстаудың қатаң шарттары) линолеумның буындары металл таспамен шегеленген. Бұған дейін ҰАТ қатысушылары оларды алып тастауды ұсынды, ұсыныс орындалмады. Осылайша, сотталғандардың шегелерді немесе металл таспаны еркін алып қою кезінде өзіне не өзге адамдарға дене жарақатын салуға мүмкіндігі бар». Осылайша, әкімшілік сотталғандар тарапынан өз-өзіне қол жұмсаудың және өзіне зиян келтірудің алдын алу жөнінде пәрменді шаралар қабылдамайды, олардың жасалуына ықпал ететін жағдайларды іс жүзінде жоймайды. Нельсон Мандела қағидаларында, БҰҰ-ның Бангкок қағидаларында маңызды орын алатын сотталғандарды ұстаудың санитарлық-тұрмыстық жағдайларына келетін болсақ, есепте «сотталғандардың көп саны орналасқан жатын бөлмелерде, жуғыштар мен дәретханалардың жеткіліксіз саны, соның салдарынан сотталғандардың таңертең гигиеналық рәсімдерді жүргізуге уақыты жоқ. Мәселен, Қылмыстық-атқару жүйесі мекемелерінің үй-жайлары үшін жиһаздың, мүкәммалдың және жабдықтың тиістілігінің №15 заттай нормасына сәйкес 10 адамға 1 кран көзделген.». Анықталған санитарлық-гигиеналық нормативтердің бұзылуы сотталғандар арасында жанжал қаупін тудыратыны, осал топтардың өкілдеріне қатысты зорлық-зомбылық ауқымын арттыратыны және жеке және адами қадір-қасиет туралы қарапайым идеяларға сәйкес келмейтіні анық. Қаралып отырған жағдайды қатыгез, қорлайтын қарым-қатынастың бір түрі ретінде қарауға болады. Қаралып отырған алдын ала бару туралы есепте сотталғандардың құқықтары мен заңды мүдделерінің тағы бір кең таралған бұзушылық байқалды. ҰАТ қатысушылары атап өткендей «мониторинг барысында көптеген сотталғандар мекемеде әкімшілікпен ынтымақтасатын және оның кейбір тапсырмалары мен нұсқауларын орындайтын ӘЕК деп аталатын әкімшіліктің ерікті көмекшілерінің бар екеніне шағымданды. Көптеген сотталғандар хабарлағандай, ӘЕК-тер мекеме әкімшілігіне ақпаратты қадағалайды және баяндайды, әкімшілік оларға артықшылықтар береді, екі сағаттық кезекшілікті орындамайды, басқа сотталғандардан бөлек тамақтанады, мекеме қызметкерлері үшін «қағаз жұмысын» (тізімдерді) жасайды, тазалауды жүзеге асырмайды, таңертең тұрмайды, сотталғандарды мекемеде заңсыз әрекеттер жасауға итермелейді, мекеме әкімшілігінің функцияларын өздеріне заңсыз жүктейді, кез келген уақытта мекеменің периметрі бойынша жүре алады». Өкінішке орай, Қазақстан Республикасының қолданыстағы Қылмыстық-атқару заңнамасында жазасын өтеп жатқан басқа адамдарға қатысты пенитенциарлық мекемелердің әкімшілігіне нақты тәртіптік билік беруге тікелей тыйым салынбайды. Бұл сотталғандарды одан әрі әлеуметтік стратификациялауға, ҚАЖ қызметкерлері тарапынан әртүрлі лауазымдық теріс пайдалануларға, сондай-ақ азаптаулар мен қатыгездік тәуекелдеріне итермелейді. Сонымен қатар БҰҰ-ның Азаптауларға қарсы конвенциясы нда оларды бұйрық бойынша әрекет ететін басқа адамдар деп аталатындардың үнсіз келісімімен немесе лауазымдық адамдардың мақұлдауымен пайдалану мүмкіндігі тікелей көрсетілгендіктен, мұндай жүйелік мәселені шешу үшін ҚР Қылмыстық-атқару кодексінде, қылмыстық-атқару жүйесі мекемелерінің ішкі тәртіп қағидаларында мекеме әкімшілігі берген артықшылықтар мен қамқорлықты пайдаланатын басқа сотталғандар тарапынан сотталғандарды бақылау мен билікке, жазалау мүмкіндігіне жол берілмейді. Сотталғандардың адамдық қадір-қасиетін қамтамасыз етудің негізгі шарттарының бірі білікті медициналық көмектің қолжетімділігі болып табылады. Мұны «Нельсон Манделаның қағидалары» біржақты дәлелдейді. Атап айтқанда, 24-қағидаға сәйкес «қамаққа алынғандарға медициналық-санитарлық қызмет көрсету мемлекеттің міндеті болып табылады. Қамаққа алынғандарға қоғамда бар медициналық-санитариялық қызмет көрсетудің бірдей стандарттары қамтамасыз етілуге тиіс және олардың құқықтық мәртебесіне байланысты қандай да бір кемсітусіз қажетті медициналық-санитариялық қызметтерге тегін қол жеткізу қамтамасыз етілуге тиіс». Сонымен қатар ҚР ҚАК-тің 10-бабының 8-тармағында Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау саласындағы заңнамасына сәйкес сотталғандардың денсаулығын қорғауға және білікті медициналық көмек алуға құқығы көзделеді. «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2021 жылғы 19 шілдедегі № 622 Жарлығына сәйкес сотталғандарға және пенитенциарлық мекемелерде ұсталатын өзге де адамдарға медициналық көмек көрсету жүйесін азаматтық денсаулық сақтау саласына кезең-кезеңімен беру орын алғаны назар аудартады[9]. Бұл Қазақстан Республикасының Қылмыстық-атқару саясатындағы ізгілік үрдістерді сипаттайтын және БҰҰ-ның қылмыстық сот төрелігі саласындағы халықаралық құқықтық актілерінің ұсынымдарына сәйкес келетін маңызды қадам. Жоғарыда баяндалғандай, бұл: 2022 жылғы 1 шілдеден бастап - қылмыстық-атқару жүйесінің тергеу изоляторларында ұсталатын адамдарға қатысты; 2023 жылғы 1 қаңтардан бастап - қылмыстық-атқару жүйесі мекемелерінде ұсталатын адамдарға қатысты қадамдық процесс. Әрине, бұл сотталғандардың және қоғамнан оқшауланған басқа адамдардың денсаулығын сақтау құқығын қамтамасыз ету контекстіндегі маңызды оқиға. Алайда олардың медициналық көмекке, жоғары технологиялық сипаттағы көмекке қол жеткізуін нақты қамтамасыз ету мәселесі өзекті болып қалуда және ҰАТ қатысушылары өз есептерінде бұл мәселеге назар аудартады. Атап айтқанда, ҰАТ қатысушыларының Ақмола облысы бойынша ҚАЖД №2 мекемеге алдын ала баруы туралы есебінде (Аршалы кенті) «медициналық қызмет көрсетумен қамтамасыз етілуіне шағымдар мекеменің барлық жасақтарында болған. Мәселен, сотталғандардың ауызша шағымдарына сәйкес медициналық бөлімнің қызметкерлеріне қатысты барлық өтінішхаттар еленбейді, дәрілік заттар тиісті деңгейде берілмейді». Сонымен қатар есепте сотталғандардың тегін медициналық көмек шеңберінде ұсынуға кепілдік берілген тізімге кірмейтін дәрілік препараттарды сатып алудағы қиындығы проблемалардың бірі болып табылатыны атап өтілді. Сотталғандар оларды сатып ала алмайды, өйткені оларда қажетті қаржы қаражаты жоқ, ал олардың туыстары көбіне қымбат дәрі-дәрмектерді сатып алуға көмектесе алмайды. Нәтижесінде мұндай сотталғандар іс жүзінде емделусіз қалады, яғни олардың медициналық көмектің белгілі бір түрлерін алуына кепілдік берілмейді. Пенитенциарлық мекемелердің әкімшілігі де жүйелі сипаттағы және әртүрлі мемлекеттік ведомстволардың, ең алдымен Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің, сондай-ақ азаматтық қоғам институттарының бірлескен қатысуын талап ететін бұл мәселені шеше алмайды. ҰАТ қатысушыларының есебінде ҚР ІІМ ҚАЖК № 20 (максималды қауіпсіздік деңгейі, Семей қ.) мекемесіне алдын ала бару нәтижелері бойынша 15.08.2022 жылы сотталғандарға шұғыл медициналық көмек көрсету үшін дәрі-дәрмектер мен шығын материалдарының өткір жетіспеушілігіне назар аударылды. Жалпы, медициналық қызметтің жекелеген бағыттары бойынша жоғары білікті мамандарды (кардиологтар, пульмонологтар, фтизиатрлар, хирургтар, окулистер және басқа дәрігерлер) қоса алғанда, медициналық персоналдың жетіспеушілігінен туындаған қиындықтар бар. Жоғары технологиялық медициналық көмекке, қымбат медициналық қызметтерге қол жеткізу проблемалары сақталуда. Медициналық көмек көрсетудің қолжетімділігіне, уақтылығына және тиімділігіне қатысты азаматтық денсаулық сақтаудағы қиындықтар пенитенциарлық мекемелер жүйесіне де тікелей әсер етеді. Медициналық көмек пен денсаулықты қорғаудың әртүрлі аспектілері адамның қадір-қасиетін қорғау, жеке қауіпсіздік құқығымен, сондай-ақ суицид пен өзіне зиян келтірудің алдын алумен, мүмкіндігі шектеулі адамдар мен әлеуметтік осал топтардың атынан өкілдік ететін басқа да сотталғандардың заңды мүдделерін қамтамасыз етумен тығыз байланысты екенін атап өткен жөн. Айта кету керек, ҰАТ қатысушыларының көптеген есептерінде мүгедектер арбасына таңылған сотталғандарды ұстау проблемасының болуы, олардың өз бетінше қозғалуындағы үлкен қиындықтарға байланысты, оңалту тетігі болмаған жағдайда, пенитенциарлық мекемелер жағдайында. Көбіне мұндай сотталғандар адамның өмір сүруі мен ыңғайлы жағдайларына қатысты қарапайым құқықтарды жүзеге асыра алмайды. Мәселен, ҰАТ қатысушыларының 21-22.10.2022 ж. «ҚР ІІМ ҚАЖК № 58 мекемесі» РММ-ге алдын ала бару нәтижелері бойынша есебінде мекемеде мүмкіндігі шектеулі адамдарды ұстау үшін жағдайдың жоқтығы туралы хабарланады. Мәселен, 1952 жылы туған П. сотталған, 1-топтағы мүгедек, арбаға танылған, ұстау үшін ерекше жағдайларды қажет ететін бірқатар аурулары бар. Есепте «екі қолдың өсіп келе жатқан өркеші мен буын ауруы кәдімгі төсектегі ұйқыны азаптауларға, ұйқысыздыққа айналдырады, оны азаптау деп санау керек. Шұғыл түрде арнайы ортопедиялық төсек қажет. Табиғи қажеттіліктері үшін түнде қозғалу да азапқа айналады, өйткені сотталушы ілесіп жүрушісіз қозғала алмайды. Тұрақты бас айналу салдарынан, мүмкін вестибулярлық аппараттың бұзылуына байланысты сотталған адам үнемі еденге немесе жерге құлап, жарақат алады. Бұрын ерікті негізде оны үнемі ертіп жүретін сотталған адам жазасын өтеп, мекемеден босатылды, сондықтан бұл мәселе жақында айтарлықтай шиеленісе түсті. Дәрігерлік комиссияның қорытындысы бойынша сотталған П. мидың КТ жүргізуді қажет етеді. Қалай болғанда да, оған сүйемелдеу қажет, әсіресе түнде. Адамның қадір-қасиетін қорлау, сотталған адам табиғи қажеттіліктерін өтеу процесінде бастан кешіреді. Ол үшін тесігі бар орындықты қолдануға тура келеді. Қиындық шаюды тудырады, ол үшін ешқандай жағдай жоқ және оны сыртқы қолдаусыз жүзеге асыру мүмкін емес. Процесс жағымсыз күшті иіспен, бақыланбайтын құлап қалулармен болып жатады. Сотталушының денсаулығы және, ең алдымен, мұндай жағдайда оның психоэмоционалды жағдайы тез нашарлайды. Сонымен қатар сотталушының көптеген талаптарына қарамастан, оның денсаулығының жай-күйін толық зерттеу жүзеге асырылмайды. ТИ-13-те болған кезде медициналық карта жоғалды». Өкінішке орай, мүмкіндігі шектеулі сотталған адамдарды және ең алдымен арбадағы мүгедектерді ұстауға тиісті жағдайлардың болмауы мәселесі Қазақстанның ҚАЖ барлық дерлік пенитенциарлық мекемелерінде орын алады. Бұл пандустардың жетіспеушілігінен, мүгедектер арбасына таңылған адамдарға жеке күтім жасау құралдарының болмауынан көрінеді. Бұл ретте, мүмкіндігі шектеулі сотталғандарды қоғамнан оқшаулау жағдайында оларды оңалтудың ұйымдық-құқықтық тетігін құру мүмкін болмады. Сотталған мүгедектер арбасын ұстаушыларды пенитенциарлық мекемелердің аумағы бойынша ауыстыру кезінде оларды алып жүру мәселесі шешілмеген күйінде қалып отыр. Бұл сүйемелдеу тек ерікті негізде жүзеге асырылады, ал ол болмаған кезде арбадағы мүгедектер жазасын өтеу процесін адамдық қадір-қасиетіне сәйкес келмейтін қатыгездікке айналдыратын физикалық және моральдық азапты бастан кешіреді. Ар-ождан бостандығы мен дін бостандығы құқығын қамтамасыз ету мәселесі назар аударуға тұрарлық. Нельсон Манделаның қағидалары «егер бір дінге жататын қамаққа алынғандардың түрме мекемесінде саны жеткілікті болса, онда белгілі бір культтің білікті адамын тағайындау немесе оған тиісті рәсімдерді атқаруға рұқсат беру керек» (65-қағида). 65-қағиданың 2-тармағына сәйкес «түрме мекемесіне тағайындалған немесе рұқсат етілген білікті діни қызметкер діни рәсімдерді жүйелі түрде орындай алуы керек және діни тақырыптар бойынша әңгімелесу үшін оның дініне жататын қамаққа алынғандарға мезгіл-мезгіл жеке баруы керек». Алайда бірқатар есептерде ол өте үстірт баяндалады және сотталғандардың діни сенім бостандығы құқығын бұзу туралы айтылмайды. ҚР ҚАК-нің 13-бабының 1-бөлігіне сәйкес «сотталғандарға ар-ождан және дін бостандығы құқығына кепілдік беріледі». Өкінішке орай, Қазақстан Республикасының Конституциясына және ҚР ҚАК-нің 13-бабы 1-бөлігінде аталған кепілдікке қайшы, Пенитенциарлық мекемелерде діни рәсімдерді орындау үшін бөлмелер жабық. Бұл қандай себептермен негізделмесе де, мекеме әкімшілігіне немесе атқарушы органға діни рәсімдерді орындау үшін жағдай жасау заңды міндетін жүктейтін ҚР ҚАК-нің 13-бабының 5-бөлігінің талаптары бұзылған (бұл шарттарға, сөзсіз, тиісті үй-жайлардың ашылуы мен жұмыс істеуі жатады). Айта кету керек, жазаны орындайтын мекемелер мен органдардың аумағында ғибадат үйлерін (ғимараттарын) салуға тыйым салу (ҚР ҚАК-нің 13-бабының 6-бөлігі) діни рәсімдерді орындау үшін жағдай жасау міндетіне қайшы келеді (ҚР ҚК 13-бабының 5-бөлігі). Сыйынуға арналған үй-жайлардың ашылуы ғибадат ғимараттарының құрылысына сәйкес келмейді. Әлбетте, егер бұл үй-жайлар болмаса, сотталғандар діни талаптарға сәйкес діни рәсімдерді жүзеге асыра алмайды, ал діни қызметкерлерге сотталғандармен кездесуге қажетті орын болмайды. Өкінішке орай, сотталғандардың діни рәсімдер мен әдет-ғұрыптарды жасаудағы қиындықтары Пенитенциарлық мекемелерде, сотталғандар мен әкімшілік арасында шиеленістер мен қақтығыстар тудыруы мүмкін, бас бостандығынан айыру орындарында жасырын зорлық-зомбылыққа ықпал етуі, соңғы жылдары Қазақстанда қоғамнан оқшауланған сотталғандардың үлес салмағында олардың саны өскенін ескере отырып, сотталғандарды радикалдандыру үшін қоректік орта ретінде әрекет етуі мүмкін террористік және экстремистік бағыттағы қылмыстар жасаған адамдар саны артқан. Сотталғандарға жазасын өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды беруден негізсіз және дәлелсіз бас тарту проблемасы кең таралған. Пенитенциарлық және пенитенциарлық пробацияның нақты жұмыс істемейтін тетіктері, бірқатар соттардың сотталғандардың шартты түрде мерзімінен бұрын босату туралы өтінішхаттарына формальды ұстанымы ШМБ-ға үміткерлерді терең және объективті әлеуметтік-криминологиялық бағалаудың орнына оны беруден негізсіз және заңсыз бас тартулар ғана орын алуда. Бұл сотталғандардың құқықтары мен заңды мүдделерінің тұтас кешенін бұзу жағдайларын тудырады және пенитенциарлық мекемелерде суицидтік мінез-құлық тәуекелдеріне негіз болады. Айта кету керек, ұйықтайтын бөлмелерде сотталғандар төсектердегі «кантикаларды» «армиялық режимде» қалыптастыруға мәжбүр болады, тіпті олардың төсек орындарын «дұрыс» жинау схемасы жасалған. Бұл сотталғандарды қайта әлеуметтендіру, оларды түзету тұрғысынан мүлдем мағынасыз және пенитенциарлық мекемелерде шиеленісті тудыруға әкеп соғуы мүмкін адамның қадір-қасиетін қорлайтын және сотталғандарды қылмыстық-атқару жүйесі қызметкерлерінен алшақтататын қарым-қатынас түрі ретінде қабылдануы мүмкін. Өкінішке орай, жазаны орындайтын органдар мен мекемелердің қызметкерлерін азаптауларға және қатыгездікке қарсы құралдар оқытудың тиімділігінің проблемасы сақталуда. ҰАТ қатысушыларының барлық дерлік есептерінде Пенитенциарлық мекемелерде қызметкерлерді халықаралық стандарттар ережелеріне және Қазақстан Республикасының ұлттық заңнамасына, азаптауларға және қатыгездікке қарсы іс-қимыл саласында оқыту ұйымдастырылғаны көрсетілген. Алайда осы есептерде азаптаулар және адамгершілікке жатпайтын қарым-қатынас жағдайлары туралы хабарланады, оларды қолдану субъектілері жоғарыда аталған оқыту жүргізілетін мекемелердің қызметкерлері болып табылады. Бұл тиісті оқытуды ұйымдастыруға ресми түрде қарау, оның әдіснамалық дәрменсіздігі және пенитенциарлық мекемелер қызметкерлерінің құндылық бағдарларына әсер ете алмау, азаптаулар мен қатыгездікке жол берілмейтіндігі туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Ұсынымдар: 1. ҚАЖ Комитетін ҚР ІІМ юрисдикциясынан шығару, оны әрі қарай ведомстволық тиесілігін және ұйымдық-басқарушылық құрылымын бір мезгілде айқындай отырып, оның мүмкіндіктері мен ұйымдық-құқықтық тетігі туралы мәселесі қаралсын. 2. Қазақстан Республикасының ұлттық қылмыстық заңнамасына азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе қадір-қасиетін қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы БҰҰ Конвенциясының ережелерін неғұрлым толық имплементациялауды қамтамасыз етілсін және азаптаулар мен қатыгездіктің жоғары қоғамдық қауіптілігін ескере отырып, азаптаулар мен қатыгездіктің жазалану шегін бір мезгілде арттыра отырып және азаптауларға кінәлі адамдарға, мемлекеттік қызмет жүйесінде, білім беру, денсаулық сақтау және әлеуметтік қорғау мекемелерінде лауазымдарға орналасуға өмір бойына тыйым салуды белгілей отырып, осы қылмыс құрамын адам өмірі мен денсаулығына қарсы қылмыстар үшін жауаптылықты көздейтін ҚР ҚК Ерекше бөлігінің тарауына ауыстыру жөнінде шаралар қабылдансын. 3. Мекемелер қызметкерлерінің азаптауларға және қатыгездікке қарсы іс-қимыл саласындағы кәсіптік даярлаудың тиімділігінің жеткіліксіздігін ескере отырып, БҰҰ халықаралық құқықтық актілерінің ұсынымдарын және Қазақстан Республикасы Қылмыстық-атқару жүйесі мекемелері қызметкерлерінің құндылық бағдарларын, сенімдерін қалыптастыру қажеттіліктерін барынша толық ескеретін оқыту мен біліктілікті арттырудың инновациялық әдістемелерін әзірлей отырып, қылмыстық-атқару жүйесі персоналын азаптаулар мен қатыгездікке, кез келген, тіпті ерекше жағдайларда сотталғандарды кемсітуге жол берілмейтіндігі мен орынсыздығына қатысты оқытудың қолданыстағы әдістемелері мен тәсілдері қайта қаралсын. 4. Қазақстан Республикасының Қылмыстық-атқару жүйесінің органдары мен мекемелерінде басшылық лауазымдарға орналасуға үміткерлер тарапынан зорлық-зомбылыққа, агрессияға, ксенофобияға, қатыгездікке, азаптауларға және сыбайлас жемқорлық мінез-құлық нысандарына бейімділік туралы этикалық көзқарастарды, адамгершілік құндылықтар мен нанымдарды бағалау алгоритмдерін әзірленсін және сынақтан өткізілсін. 5. Сотталғандардың ар-ождан мен дін бостандығына құқығының қорғалу жай-күйін жақсарту, қоғамнан оқшауланған адамдардың діни радикалдануының алдын алу, пенитенциарлық мекемелердегі жанжалдар мен азаптау тәуекелдерінің алдын алу мақсатында ҚР ҚАК-нің 13-бабы пенитенциарлық діни қызметшілер (түрме капелландары) институтының кәсіби негізде жұмыс істеуі туралы нормамен толықтырылсын. ҚР ҚАК-нің 13-бабынан Пенитенциарлық мекемелерде діни рәсімдер мен рәсімдер жасауға арналған үй-жайларды ашуға тыйым салу туралы ереже алынып тасталсын. 6. Халықтың осал санаттарын білдіретін адамдарға және ең алдымен мүмкіндігі шектеулі сотталғандарға арналған БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілерінің ұсынымдарының орындалуын қамтамасыз етсін. Осыған байланысты, Қазақстан Республикасының Қылмыстық-атқару заңнамасында мүгедектер арбасын ұстаушыларды және мүмкіндігі шектеулі өзге де сотталғандарды қатыгез және адамгершілікке жатпайтын қарым-қатынасты болдырмайтын оларды ұстау жағдайларын бір мезгілде жасай отырып, оларды оңалтудың ұйымдық-құқықтық тетігін жасайтын ережелер көзделсін. 7. Жыныстық және өзге де зорлық-зомбылық, кемсітушілік, азаптаулар және қатыгездік қаупі жоғары топтағы сотталғандарға қатысты виктимологиялық профилактиканы жүзеге асыру жөніндегі іс-шаралар кешені іске асырылсын. 8. Жарақат алған, зорлық-зомбылықтың құрбаны болған немесе ауыр жағдайда қалған сотталғандардың өлімін және денсаулығы үшін өзге де ауыр зардаптарды қысқарту мақсатында пенитенциарлық мекемелерді дәрігерге дейінгі және алғашқы медициналық көмек құралдарымен қамтамасыз етуге ерекше назар аударылсын. 9. Пенитенциарлық мекемелердің лауазымды адамдарының медициналық көмек көрсетуді қамтамасыз етпегені үшін, сондай-ақ азаптаулар мен қатыгездік жағдайларын жасырғаны үшін қылмыстық жауаптылығын көздей отырып, сотталғандарға білікті, ал қажет болған жағдайда жоғары технологиялық медициналық көмек көрсету үшін жағдайларды қамтамасыз ету мәселелеріне ерекше назар аударылсын. 10. Оны беруден негізсіз бас тартуды болғызбау мақсатында жазасын өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босатуға үміткер адамдарға қатысты БҰҰ Токио ережелерінің ұсынымдарын ескеретін пробация органдарының бағалау қорытындысының өлшемшарттарын әзірлесін. 11. Нельсон Мандела қағидаларының, БҰҰ Бангкок қағидаларының ұсынымдарына сүйене отырып, пенитенциарлық мекемелер әкімшілігінің азық-түлік сапасын қамтамасыз етуді, санитарлық-гигиеналық нормативтерді сақтауын ведомстволық бақылау мен прокурорлық қадағалаудың тиімділігін арттыру жөнінде шаралар қабылдасын. 12. Кейбір сотталғандарды басқа сотталғандарға қатысты мекемелердің әкімшілігі хабардар ете отырып, тәртіптік және өзге де билік беру мүмкіндігіне жол берілмесін. 13. Төсек-орынға кантиктерді «соғу» тәжірибесін, саптық қадамдарды және сотталғандарға репрессиялық-жазалаушы әсердің басым болуын, қалпына келтіру және қайта әлеуметтендіру әсерін жою арқылы пенитенциарлық мекемелердің артық милитаризациясын еңсеру жөніндегі қызметті жалғастырсын. Пенитенциарлық мекемелер қызметінің артық, казармалық атрибуттарынан шынайы түрде арылсын. 14. БҰҰ-ның азаптауларға және қатыгездікке қарсы іс-қимыл жөніндегі халықаралық стандарттарының ұсынымдары барынша толық сақталатын мекемелерге қоғамдық сенімнің арнайы рейтингтерін беру ұсынылсын. 15. Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің 28.02.2008 жылғы нормативтік қаулысының ұсынымдарын орындау жөнінде шаралар қабылдасын, соған сәйкес Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес келмейтін және қайшы деп танылады, сотталғандардың адамдық қадір-қасиетіне сәйкес келмейтін жүгіну және ұстау жағдайларына наразылығының айрықша, мәжбүрлі нысаны ретінде қаралатын өзіне зиян келтіргені үшін қылмыстық жауаптылықты белгіленсін. Осыған байланысты Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінен сотталғандардың өз-өзіне зиян келтіргені үшін оларға жауаптылықты көздейтін 428-баптың 3-бөлігі алып тасталсын. Өз-өзіне зиян келтіру актілерін жасаған сотталғандарға оларды емдеуге арналған шығыстарды өтеу жөніндегі міндеттерді өздеріне жүктеу практикасы жойылсын. Өзіне зиян келтірудің әрбір жағдайы азаптаулар мен қатыгездік факторының жоғары әсер ету қаупін ескере отырып тергеп-тексерілуі керек. II бөлім «Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі Қылмыстық-атқару жүйесі комитетінің тергеу изоляторларында ұсталатын адамдардың жағдайы» Қазақстан Республикасы Қылмыстық-атқару жүйесі комитетінің юрисдикциясындағы тергеу изоляторларында қылмыстық жауаптылық басталу жасына жеткен, оларға қатысты сот қамаққа алу түріндегі бұлтартпау шарасын таңдаған қылмыстар жасады деп айыпталған адамдар ұсталады. ТИЗО контингентінің белгілі бір бөлігін шаруашылық қызмет ретінде жазасын одан әрі өтеу үшін қалдырылған сотталғандар құрайды. Қазіргі уақытта Қазақстанның қылмыстық-атқару жүйесіндегі тергеу изоляторлары аралас қауіпсіздік мекемелеріне жатады, бұл жазаны өтеу процесінде одан әрі қауіпсіздік режимінің нақты түріне байланысты сараланатын құқық бұзушылардың әртүрлі контингенттерінің шоғырлануымен түсіндіріледі. ҚР ҚАК-нің 89-бабы 2-бөлігінің 2-тармағына сәйкес тергеу изоляторлары қамаққа алуға, бас бостандығынан айыруға қамаққа алынған не бас бостандығынан айыруға сотталған, шаруашылық қызмет көрсету бойынша жұмыстарды орындау үшін қалдырылған не жіберілген, не ҚР ҚАК-нің 88-бабы төртінші бөлігінің 4) тармақшасына сәйкес мекемелерден келген адамдарды ұстау үшін пайдаланылады. Айта кету керек, тергеу изоляторында сотталған және жазасын өтеп жатқан адамдарға қамаққа алынған сотталғандарды бақылау функциялары мен бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны орындау функциялары ТИЗО қызметінде біріктіріледі. БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілері, оның ішінде Нельсон Мандела қағидалары, БҰҰ-ның Бангкок қағидалары алдын ала қамаққа алу мен одан кейінгі бас бостандығынан айыру арасында түбегейлі айырмашылықтарды атап көрсетпейді. Сондықтан олардың барлық ұсыныстары БҰҰ халықаралық стандарттары тұрғысынан түрме мекемелері санатына жататын ҚР ІІМ ҚАЖК тергеу изоляторларына толық көлемде қолданылады. Айта кету керек, көптеген тергеу изоляторлары ескірген, тозығы жеткен ғимараттарда жұмыс істейді, мысалы, Өскемен және Орал қалаларында тергеу изоляторлары ретінде XVIII ғасырда салынған және бұрыннан моральдық тұрғыдан тозған ғимараттар болып табылады. Оларда болу тек санитарлық-гигиеналық талаптармен ғана емес, сонымен қатар қарапайым қауіпсіздік ережелерімен де үйлеспейді. Тергеу изоляторының тұрғын үй-жайларында жеке кеңістіктің, демалуға арналған жатын орындардың жетіспеушілігі бар, іс жүзінде барлық жерде металл торлары бар екі қабатты кереуеттер бар, бұл қамаққа алынғандардың өмірі мен күн көрісінің Гулагтық казармалық режимін көрсетеді және сонымен бірге әрбір қамаққа алынғанды жеке жайлы ұйықтайтын орынмен қамтамасыз ету қажеттілігі туралы Нельсон Мандела қағидаларының ұсыныстарына қайшы келеді. Бұл проблемаларға Қазақстан Республикасының ҰАТ қатысушылары көптеген жылдар бойы тергеу изоляторларына барған нәтижелері бойынша назар аударып келеді. Материалдық-тұрмыстық, санитарлық-гигиеналық сипаттағы проблемалардың шешілмеуі тергеу изоляторларындағы адамдардың жасырын зорлық-зомбылық және басқа да құқықтары мен заңды мүдделерін бұзу тәуекелдерін туғызады. Бұл туралы, атап айтқанда, «ҚР ІІМ ҚАЖК №72 мекемесі» РММ-нің тергеу изоляторына арнайы бару туралы есебі (Алматы қ.) көрсетеді, 18.11.2022 ж. бару қамаққа алынған 1961 жылы туған Б-ның туыстарының сұрауы бойынша болған. 2021 жылғы 15-20 желтоқсан аралығында оны Алматы қ., Масанчи қ., 55-үй, ҚР ІІМ ҚАЖК (ТИЗО) «№72 мекеме» РММ-ден алып кетті. «Оны аға тергеуші Оксекбаев Темірлан алып кетті, ол құжатсыз және тергеу әрекетінсіз оны аталған кезеңде УҰИ-да ұстап, содан кейін №72 мекемеге қайтарып берді. 2021 жылдың 16 желтоқсанында кешке Б. жоғарыға көтеріліп, 5-қабатқа көтеріліп, қандай да бір кабинетке орналастырылды, айдауылдың ілесіп жүруінсіз, азаматтық киімді адам еріп жүрді, Б - ға кісен салып, үстелге байлап, соттау мәселесін шешу үшін 1 миллион АҚШ долларын талап етті, Беккайровты омырауынан алып, Б. оны итеріп жіберді, содан кейін басқа адамдар кіріп, барлығы бірге кетті (барлығы азаматтық киім киген). Б. кейінірек әңгімелесу барысында бопсалаушылар Алматы қаласы ПД бастығы Қ.Таймерденов пен прокурор Жуириктаевтың тапсырмасы бойынша әрекет еткенін айтты. 2021 жылғы 17 немесе 18 желтоқсанда Алматы қаласы ІІД УҰИ-да болған кезінде Б-ны түнде адвокаттың кабинетіне апарада, онда азаматтық киімдегі бейтаныс адам болды, ол Б - ға қатысты қылмыстық істі тоқтату үшін 200 000 АҚШ долларын сұрады, содан кейін оны камераға қайтарды». Қылмыстың құрбаны болумен қатар, Б. медициналық құжаттаманы дұрыс жүргізбеу салдарынан да зардап шекті. Қамаққа алынған Б. ол инфаркттан зардап шеккен және жүректің ишемиялық ауруымен ауырады, бірақ медициналық картада ол болған қалалық ауруханадан үзінді жазба болмаған. Б. хабарлағандай, ол КСРО Қарулы Күштерінде әскери қызмет өткеру кезеңінде Ауғанстандағы әскери қимылдарына қатысуға байланысты басқа да түрме қамаққа алынғандардың қысымына ұшырады. Олардың бірі Б-ны өлтіремін деп қорқытты, сөзбе-сөз: «Сен Ауғанстанда мұсылмандарды өлтірдің, біз сені өлтіреміз», - деді. Сонымен қатар Б. 2022 жылғы 6 қазанда «Абай» есімді сотталушының қолында болған өткір кескіш затпен ұрып-соғып, жарақат алды. Бұл эпизод қамаққа алынғандарды қауіпсіз ұстау үшін жеткілікті жағдайлардың жоқтығын айқын көрсетеді. Нәтижесінде Б. дәрігерге дейінгі алғашқы медициналық көмек көрсетілді, оның барысында теріде, шынтақ бүгілу аймағында бірнеше тыртық жаралары табылды. Бұл жағдайды ҚР ҚК-нің 146-бабын да, БҰҰ-ның Азаптауларға қарсы конвенциясы ның ережелерін де басшылыққа ала отырып, азаптау ретінде саралауға болатындығы назар аудартады. Б-ға қауіп төндірген және оған шабуыл жасаған қамаққа алынғандарды, егер олар құқық қорғау органдарының қызметкерлері болып табылатын бопсалаушылардың лауазымды адамдарын арандату бойынша әрекет еткені дәлелденсе, азаптау субъектілері ретінде қарастыруға болады. Бірақ кез келген жағдайда, ҰАТ қатысушыларының тергеу изоляторына баруы тергеу изоляторында сотталушының жеке басының қауіпсіздігінің қажетті деңгейінің болмауы мәселесін айқын көрсетеді. Сонымен қатар тергеу изоляторында дәрігерге дейінгі көмек көрсету үшін қажетті құралдардың, атап айтқанда глюкометрлердің болмауы проблемасы анықталды, бұл қант диабетімен ауыратын қамаққа алынғандардың жағдайын уақтылы бақылауға және команың даму қаупінің алдын алуға мүмкіндік бермейді. Сонымен қатар мекемеде дене мүшесіне зиян келтірудің 11 жағдайы болды, дене жарақаты түрінде, бірақ олардың себептерін мұқият тексеру жүргізілмеген. Сондай-ақ өртке қарсы қауіпсіздік ережелерінің бұзылуы және мүгедектер арбасына таңылған мүгедектердің қозғалысына арналған арнайы құралдардың болмауы анықталды. 2022 жылғы 31 мамырдағы Атырау облысы ҚАЖД № 73 мекемесіне бару нәтижелері туралы ҰАТ қатысушыларының есебі де проблемалардың бар екендігін көрсетеді. Мысалы, «2020 жылы тергеу изоляторында жөндеу жұмыстары жүргізілді, ескі терезелер пластиктен, Генуя тостағандарынан және басқа да бірқатар косметикалық жөндеу жұмыстарынан ауыстырылды, оларға 39 000 000 (отыз тоғыз миллион) теңге көлемінде бюджеттік қаражат бөлінді. Алайда бүгінгі күні камераларда ылғалдылық, қабырғалар сынған, жаңа пластикалық терезелерде москит торлары жоқ немесе олар сынған; қамақта ұсталғандар ыңғайсыздықты сезінеді және әртүрлі жәндіктердің шағуына ұшырайды. Сондай-ақ терезелердің сыртында қоқыс үйіндісі, шіріген иіс мекемеге кіреді және қоқыспен араласады, 6, кейбір және 8 адам тұратын камераларда тыныс алатын ештеңе болмайды. Тергеу изоляторында ұсталған адамдар ауаның қапырық екеніне, сонымен қатар тоңазытқыштардың болмауына байланысты тамақтың бұзылуына шағымданады және тоңазытқыштың кем дегенде бір қабатта тұру керектігін айтады. 6-8 адам ұсталатын камераларда, олар бір уақытта жейді және табиғи қажеттіліктерді жібереді, санитарлық тораптар еденнен 1,5 метр қашықтықта ғана қоршалған, қалған кеңістік ашық, бұл моральдық азапқа ұқсас қолайсыздықтар әкеледі. Матрацтар жұқа, кереуеттердің темір шыбықтары денелерді ойып тастайды». Мұндай жағдайды, негізінен, тергеу изоляторы әкімшілігінің әрекетсіздігіне байланысты, адамның қадір-қасиетіне сәйкес келмейтін қатыгез қарым-қатынастан басқа жолмен анықтау мүмкін емес. Тергеу изоляторында ұсталатын адамдарға медициналық қызмет көрсету бөлігінде де қиындықтар бар. Атап айтқанда, «медицина қызметкерлерінің штаты толық емес, өйткені келесі мамандар қажет: медициналық санитарлық бөлімнің бастығы -1, дерматовенеролог-0,5, терапевт-0,5, функционалдық диагностика дәрігері-0,5, ультрадыбыстық диагностика дәрігері – 0,5, медбике – 1, санитар және дезинфекциялаушы». Бұл мәселе жүйелі сипатқа ие және Қазақстан Республикасының пенитенциарлық мекемелерінің көпшілігіне қатысты екені анық. Сонымен қатар ҰАТ қатысушылары «Атырау қаласының тергеу изоляторы мекемесінің ғимараты тұру нормаларына сәйкес келмейді. Қамақта отырған адамдарға салқындатқыш құрылғылар, тоңазытқыштар мен теледидарлар қажет, өйткені кейбіреулер осы мекемеде жылдар бойы отырады, сәйкесінше байланыссыз және бағдарламаларды көрусіз, теледидардағы жаңалықтар адамда психика бұзылады, сондықтан көп жағдайда әртүрлі тәртіпсіздіктер, өзіне зиян келтіру, сондай-ақ қылмыстық топтар құру орын алады. Тергеудегілерден оларды аптасына 1 рет ваннаға апарады деген көптеген шағымдар бар, бірақ камераларда қапырық, корпуста душ жоқ». Айта кету керек, Қазақстанның мұнай «астанасында» орналасқан бұл түрмеде қамаққа алынғандарды ұстау жағдайларына тікелей әсер ететін, олардың адамдық қадір-қасиетін қолдау, гигиеналық қажеттіліктерді қанағаттандыру және олардың өмір сүруі үшін қарапайым психологиялық қолайлылыққа ие болу мүмкіндігінен айыратын проблемалар бар. Өкінішке орай, есеп материалдарынан осы тергеу изоляторының әкімшілігі осы мәселелерді шешу үшін қандай да бір шаралар қабылдамайды. Қамаққа алынғандарды ұстаудың әртүрлі аспектілері Тараз қаласында 2022 жылғы 9-10 қарашадағы ҚР ІІМ ҚАЖК «№67 мекемесі» ҰАТ қатысушыларының алдын ала бару туралы есепте көрініс тапты. Өзінің баруы кезінде ҰАТ қатысушылары қамаққа алынғандардың білікті құқықтық көмекті алу құқығын іске асыруға қатысты айтарлықтай күрделі проблемаларды анықтағаны назар аудартады. Алдын ала бару нәтижелері туралы есеп материалдарында көрсетілгендей «ҚР ІІМ ҚАЖК №67 мекемесінде жаңа тұрғын үй ғимаратының екінші қабатының сол қанатында орналасқан адвокаттармен кездесуге арналған бөлмелер бар. Бұл жаққа кіру жол көшеден темір және тар баспалдақпен орналасқан. ҰАТ тобы баспалдақтың өзі өте тік, тар және тіпті сау адам үшін өте ыңғайсыз екендігіне назар аударды. Топтың пікірінше, мүмкіндігі шектеулі немесе жүрек-қан тамырлары аурулары, тірек-қимыл аппараты бұзылған адамдарға бару және т.б. өте қиын және оны қатыгез және адамның қадір-қасиетін қорлайтын әрекет деп бағалауға болады. Бөлменің өзі жөндеуді қажет етеді және 12 кабинеттен тұрады, олардың екеуі тергеу әрекеттеріне арналған, соның арқасында компьютерлік техника және адвокаттармен кездесуге арналған 10 кабинет орналасқан. Айта кету керек,барлық кабинеттер өте кішкентай (1,5х1, 5 м аспайды) және есіктері жоқ, бұл адвокатпен кездескен кезде құпиялылық қағидатын бұзады. Барлық бөлмелерде бейне түсіру камералары бар. Қызметшінің айтуынша, камералар тек суреттерді жазады және қауіпсіздік мақсатында орнатылады. Адвокатпен қарым-қатынас жасау үшін уақыт шектеулері, басшылықтың айтуы бойынша, белгіленбеген. Осы мән-жайларды ескере отырып, ҰАТ тобы Жамбыл облысының ҚАЖД басшылығы халықаралық стандарттарға жақын адвокаттардың жұмысы үшін жағдай жасау туралы алаңдауы қажет деген қорытындыға келеді». Осы мысалдан көріп отырғанымыздай, Нельсон Мандела қағидаларымен және БҰҰ-ның қамаққа алынғандарға, оның ішінде мүмкіндігі шектеулі адамдарға білікті құқықтық көмекті көрсету кепілдіктеріне арналған басқа да халықаралық құқықтық актілерімен ұсыныстардан айтарлықтай алшақтық бар. Олардың адвокатпен кездесу өтетін бөлмеге кіруі осал қамаққа алынғандарға физикалық және моральдық азап әкелетін қиындықтармен бірге бірдей, бұл БҰҰ-ның Азаптауларға қарсы конвенциясы н бұзу болып көрінеді. қатыгез және адамгершілікке жатпайтын қарым-қатынас. Сонымен қатар сотталғандардың адвокатпен кездесулер мен әңгімелесулердің құпиялылығына құқығы бұзылады, адвокаттық құпияның сақталуына кепілдік жоқ. Жалпы, бұл білікті құқықтық көмекті алуға конституциялық құқықты қорғауды қамтамасыз етпейді және жоғарыда аталған конституциялық құқықты жүзеге асыруда қамаққа алынғандардың қажеттіліктері мен мұқтаждықтарын іс жүзінде елемейтін тергеу изоляторы әкімшілігінің әрекетсіздігі нәтижесінде оған қол жеткізуді қиындатады. 2022 жылғы 15 қыркүйекте Қарағанды облысының ҚАЖД №61 мекемесіне ҰАТ қатысушыларының алдын ала баруы туралы есепте Қарағанды қаласында қамаққа алынғандарды ұстау шарттарына байланысты түйінді проблемалар мен қайшылықтар атап өтілді. Ең алдымен, бұл қамаққа алынған адамдарды материалдық-тұрмыстық қамтамасыз ету мәселелері. Мәселен, есеп материалдарында «көптеген камераларда матрацтар жұқа, ал кейбір ұйықтайтын бөлмелерде олар бір-бірімен тігілген, ал камералардың аз ғана бөлігінде матрацтар қанағаттанарлық қалыңдыққа ие. ҰАТ қатысушыларымен әңгімелесу барысында қамаққа алынғандар матрацтардың қалыңдығын арттыру туралы тілектерін білдірді». Қолөнер өндірісінде жасалған кереуеттердегі мұндай матрацтар іс жүзінде санитарлық нормаларға сәйкес келмейтіні және түнгі уақытта қамаққа алынғандарды қалыпты, толыққанды демалу мүмкіндігінен айыратыны анық. Негізінде, мұны қатыгез, адамгершілікке жатпайтын қарым-қатынастың бір түрі ретінде де қарауға болады. Қалыпты демалудың болмауы депрессиялық жағдайларға, тамырлы патологияларға және суицидтерге ықпал етуі мүмкін екені анық. Есеп материалдарында камералардың жартысында жарықтың, желдетудің жай-күйі қанағаттанарлықсыз сипатқа ие екендігі көрсетіледі. Бұл ылғалдылық деңгейіне, тұрғын үй-жайлардағы температура көрсеткіштеріне де қатысты. Қанағаттанарлықсыз санитарлық жағдай мен тұрғын алаң, жатын орындардың едені мен қабырғаларының жай-күйі атап өтілді. Бұл Нельсон Мандела қағидаларының, БҰҰ-ның Бангкок қағидаларының қамаққа алынғандарды ұстау шарттарына қатысты ұсыныстарына сәйкес келмейтіні анық, БҰҰ-ның Азаптауларға қарсы конвенциясы ның қатыгез, ар-намысты қорлайтын қарым-қатынасқа жол бермеу туралы ережелеріне қайшы келеді. Бұл ретте, «ескі ғимаратта, әсіресе терезе ойықтары стандартқа сәйкес келмейтін тәртіптік изолятор ретінде пайдаланылатын үй-жайларда табиғи және жасанды жарықтандыру нормативтерге сәйкес келмейтіні анықталды. Ескі корпустың камераларында дымқыл, төбелері тот басқан дақтармен, тамшылардың іздері, құлаған сылақпен, бұрыштарында көгеру бар. Камераларды желдету мүмкіндігі бар (терезені ашу). Сонымен бірге мәжбүрлі желдету мезгіл-мезгіл қосылады (жаңа корпуста)». Қамаққа алынғандарды ұстаудың мұндай шарттары олардың денсаулығына зиян келтіруі мүмкін, адамның және жеке басының қадір-қасиетіне сәйкес келмейтіні сөзсіз. Шын мәнінде, мекеменің барлық ескі корпусы қанағаттанарлықсыз және қамаққа алынғандарды ұстауға жарамсыз күйде. ҰАТ қатысушыларының қанағаттанарлықсыз бағасын электр сымдарының жай-күйі, тумбочкалардың жеткіліксіз саны, ескі корпус аумағындағы нәжістер мен кәріздің сасық иісі алды. Қамаққа алынғандарға қатыгез, адамгершілікке жатпайтын қарым-қатынас мәселесі 2022 жылғы 8 шілдеде ШҚО Өскемен қаласы ҚАЖД №73 мекемесіне ҰАТ қатысушыларының арнайы алдын ала баруының нәтижелері туралы есептің материалдарында да көрініс тапты. Бұл барудың себебі 1972 жылы туған қамаққа алынған М-ның туыстарының сұрауы болды. Қамаққа алынған М-ның айтуынша, ұстау кезінде оған физикалық күш қолданылып, басына қап кигізген. Есеп материалдарынан көрініп тұрғандай М. «бронх демікпесімен ауыратын адам темекі шегетін камерада, бұл адамгершілікке жатпайтын көзқарас. М-ның айтуынша, ол «Вентолин» аэрозольін үнемі қолдануға мәжбүр, өйткені онсыз ер адам оттегінің жетіспеушілігінен зардап шегеді». Бұл жағдайды денсаулықты сақтау, азаптаулар мен қатыгездікке тыйым салу және адамның қадір-қасиетіне қол сұғылмаушылық туралы халықаралық құқықтық және конституциялық нормаларды өрескел бұзу деп бағалау керек. Қорытындылар мен ұсыныстар: Қазақстан Республикасының әртүрлі өңірлеріндегі тергеу изоляторларына алдын ала бару нәтижелері туралы есептердің материалдарына жүгіну қамаққа алынғандарға қатысты ұстау мен өтініш берудің бірқатар жүйелі проблемаларының бар екендігін куәландырады. Ең алдымен, бұл санитарлық-гигиеналық талаптарға сәйкес түнгі уақытта қарапайым тұрмыстық жағдайлар мен қалыпты физиологиялық ұйқының болмауымен, жатын бөлмелерінің, тұрғын үй-жайларының қанағаттанарлықсыз жағдайымен байланысты материалдық-тұрмыстық қамтамасыз ету проблемалары. Жоғарыда баяндалғандай, көптеген тергеу изоляторларының құлау қаупі бар және қауіпсіздік стандарттарына сәйкес келмейтін ескірген, тозған ғимараттарға ғана орналастырылған. Сондай-ақ қамаққа алынғандардың медициналық көмекке қол жеткізуінің қанағаттанарлықсыз деңгейі бар (2022 жылғы 1 шілдеден бастап ТИЗО қамаққа алынғандарына медициналық қызмет көрсету азаматтық денсаулық сақтау саласына берілді). Сондай-ақ құқықтық көмекке қол жеткізу, осал санаттағы қамаққа алынғандардың құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз ету мәселелері анықталды. БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілерінің ұсыныстарына жасалған ұстау шарттарының сәйкессіздігінің барлық жағдайларында қамаққа алынғандарға қатыгез, адамгершілікке жатпайтын қарым-қатынас белгілері байқалады. Айта кету керек, 2022 жылғы қаңтардағы қайғылы оқиғалар, Қазақстан Республикасында, елдің жекелеген өңірлерінде түрмеде отырғандар санының артуына әкелді. Бұл өз кезегінде жасырын зорлық-зомбылықтың әртүрлі нысандары үшін алғышарттар жасағаны, азаптаулар мен қатыгездік қаупін арттырғаны сөзсіз. Алайда осы қайшылықтарға қарамастан, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік-құқықтық институттарының өмір сүруінің осы өте қиын кезеңінде ҚР ІІМ ҚАЖК басшылығы ҰАТ қатысушыларының ТИЗО-ға толық бару үшін, қамаққа алынғандармен кедергісіз қарым-қатынас жасау үшін барлық қажетті жағдайларды жасады, бұл ҚАЖ органдары мен мекемелерінің азаматтық қоғам институттарымен қалыпты диалог орнатқанын айғақтайды. Осы тұжырымдардың негізінде мыналарды ұсынамыз: 1. Тергеу изоляторларының материалдық-техникалық базасын жаңарту, күрделі және ағымдағы жөндеу жұмыстарын жүргізу, санитарлық тораптарды, жатын бөлмелерді абаттандыру, төсек қорын жаңарту, УҰИ тұрғын үй корпустарын желдету мен жарықтандырудың тиісті жағдайларын қамтамасыз ету бойынша жұмыстар жандандырылсын. 2. Дәрігерге дейінгі Алғашқы көмек көрсету үшін қажетті киім-кешек компонентіне, төсек-орынға, дәрі-дәрмектерге түгендеу жүргізу және тергеу изоляторын контингентпен толтыру лимитіне, сондай-ақ қамаққа алынғандардың нақты санына сүйене отырып, оларды жеткілікті мөлшерде сатып алу мүмкіндігі қамтамасыз етілсін. 3. ҚР ІІМ басшылығының, Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының және ҚР-дағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің осы ұсынымдарды орындау үдерісіне ерекше бақылау орнату арқылы ҰАТ қатысушыларының 2014 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейінгі аралықта оларға бару нәтижелері бойынша берген ұсынымдарының орындалуы қамтамасыз етілсін. 4. Сотталғандардың әлеуметтік-құқықтық және өзге де көмек шараларына мұқтаждығын анықтау және сот үшін тиісті пробациялық баяндамалар дайындау мақсатында пробация органдары қызметкерлерінің сотқа дейінгі моделі шеңберінде ТИЗО-ға баруне жәрдем берілсін. 5. Осы оқытудың сапасын жақсарту мақсатында азаптаулар мен қатыгездікке қарсы іс-қимылдың халықаралық стандарттарын оқытудың инновациялық нысандары мен әдістерін, ТИЗО қызметкерлерінің біліктілігін арттыру процесінде пайдаланылсын. 6. ҚР ІІМ азаматтық қоғам институттарының, қылмыстық-атқару жүйесі мекемелері мен органдарының азаптаулар мен қатыгез қарым-қатынас жағдайларын жою міндеттерін шешу үшін, тергеу изоляторлары мен басқа да пенитенциарлық мекемелердің қызметінде одан әрі ынтымақтастығы жүзеге асырылсын. 7. Ұлттық және халықаралық сарапшылардың көмегімен күзетпен ұстаудың негіздерін, тәртібі мен шарттарын регламенттейтін Қазақстан Республикасының заңнамасын оның Нельсон Мандела қағидаларына, БҰҰ Бангкок қағидаларына және басқа да халықаралық құқықтық актілерге сәйкес келуі анықталсын және талдау жасалсын және кейін алшақтықтарды табу, оларды жою бойынша, осы Заңды БҰҰ-ның халықаралық шарттарына сәйкес келтіру бойынша ұсыныстар жасалсын. 8. ҚР ІІМ мен ҚР Бас прокуратурасының басшылығы ТИЗО-ға қамаққа алынғандардың және әсіресе осал санаттағы адамдардың адвокаттардың заңмен талап етілетін құпиялылық кепілдіктерімен білікті құқықтық көмек алуға қол жеткізуін тиісінше қамтамасыз ету үшін жағдай жасауды ерекше бақылауға алсын. 9. Бір мезгілде «тірі кезекті өзін-өзі реттеу» қағидатынан бас тарта отырып, қамаққа алынғандардың туыстары, адвокаттар және өзге де адамдар тергеу изоляторларына бару процесіне цифрлық технологиялар мен электрондық кезек мүмкіндіктерін енгізу жөніндегі ұйымдастырушылық-басқарушылық және техникалық шаралар кешенін әзірленсін және қысқа мерзімде іске асырылсын. Барлық мүдделі тұлғаларды жанжалды жағдайлардың туындауын және қамаққа алынғандардың сыртқы әлеммен байланысқа, жақындарымен кездесуге, адвокаттардың білікті құқықтық көмекті алуға, сол сияқты қамаққа алынғандардың өзге де құқықтары мен заңды мүдделерін бұзуды болдырмайтын тергеу изоляторларына бару үшін электрондық кезекті пайдалану тәртібі туралы хабардар етуді қамтамасыз етсін. 10. БҰҰ-ның Токио қағидаларын және адам құқықтарының басқа да халықаралық стандарттарын назарға ала отырып, сот практикасында бұлтартпау шараларын баламалы бұлтартпау шараларын қолдануға мүмкіндік бермейтін ерекше жағдайларда ғана осы шараны пайдалана отырып, мүгедектер арбасына таңылғандарға және денсаулық жағдайы бойынша мүмкіндіктері шектеулі басқа да адамдарға қатысты қамаққа алу түріндегі бұлтартпау шарасын қолдану жағдайлары барынша азайтылсын. III бөлім «Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігіне ведомстволық бағынысты арнаулы мекемелерде ұсталатын адамдардың жағдайы» Жалпы ережелер ҚР ІІМ юрисдикциясындағы мекемелер қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамдардың одан әрі қылмыстық іс-әрекетінің жолын кесу, кейін қылмыстық сот төрелігін жүзеге асыру үшін жағдайлар жасау мақсатында қоғамнан қысқа мерзімді оқшаулауды қамтамасыз етеді. Бұл Қазақстан Республикасының әкімшілік және қылмыстық-процестік заңнамаларында көзделген полиция шараларын іске асыруға арналған мекемелер. Қоғамнан қысқа мерзімді оқшаулау конституциялық құқықтар мен бостандықтардың елеулі шектелуін білдіретіндіктен, оны жүзеге асыру орындары ұлттық алдын алу тетігі қызметінің объектілері болып табылады. Айта кету керек, ҚР ІІМ уақытша ұстау изоляторлары, арнайы қабылдағыштар, қабылдау-тарату орындары және Полиция бөлімдері сияқты мамандандырылған мекемелерге ведомстволық бағынысты. Бұл мекемелерге БҰҰ-ның азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы конвенциясының, БҰҰ-ның құқық тәртібін сақтау жөніндегі лауазымды адамдардың мінез-құлқы туралы кодексінің, қандай да бір нысанда ұстауға немесе қамаққа алуға ұшыраған барлық адамдарды қорғау қағидаттарының жиынтығының және БҰҰ-ның басқа да халықаралық құқықтық актілерінің ережелері толық көлемде қолданылады. ҚР ІІМ мекемелерінде уақытша ұсталған адамдардың құқықтық жағдайын бағалауға Нельсон Мандела қағидалары, БҰҰ-ның Бангкок қағидалары да қолданылады, өйткені бұл мекемелерде мемлекет қоғамнан мәжбүрлеп оқшаулауды қамтамасыз етеді, яғни қылмыстық сот төрелігі саласындағы БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілерінде талап етілетін адамдық қадір-қасиетті сақтау және қорғау үшін жағдай жасау қажет. ҰАТ қатысушыларының есептерінің материалдарынан 2022 жылы УҰИ-ға 109 профилактикалық (арнайы, мерзімді және аралық) бару, оның ішінде 40 мерзімді бару; 64 аралық бару; УҰИ-ға 5 арнайы бару өткізілді. ҰАТ қатысушылары УҰИ-да ұстау шарттарының, БҰҰ халықаралық стандарттарының ұсынымдарына және Қазақстан Республикасы ұлттық заңнамасының талаптарына сәйкес келмеуінің жүйелі проблемасына назар аудартады. Мәселен, тиісті деңгейде емес тұрғын үй жағдайлары бар, табиғи жарық, төсек-орынның тозу, санитарлық-гигиеналық талаптарды сақтамау проблемалары бар. ҰАТ қатысушыларының есептеріне сәйкес, мысалы, ҚР ІІМ Қарағанды облысының Полиция департаменті Шет ауданының Ақадыр КБП Полиция бөлімінің УҰИ-ға бару нәтижелері бойынша «УҰИ-дің барлық үй-жайлары қанағаттанарлықсыз санитарлық-гигиеналық жағдайда, барлық үй-жайларда ылғалды, төбеде және қабырғаларда тамшылардың іздері, шатырдың ағуына байланысты құлаған сылақ, тор, температуралық режим жоқ екені байқалады, термометрлер жоқ, барлық бөлмелер өте суық, камералардың ауданы санитарлық нормаларға сәйкес келмейді, камералар желдетілмейді». «Қызылорда облысы Қармақшы ауданының Полиция бөлімі» ММ УҰИ-ға бару нәтижелері туралы есептің деректері бойынша камераларда жасанды және мәжбүрлі желдету жұмыс істемейді. Камералар желдетілмейді, сондықтан көгерудің иісі бар». «Жамбыл облысы ПД Тараз қаласының Полиция басқармасы» ММ УҰИ-ға бару нәтижелері бойынша есептен белгілі болғандай, Мекемеде «мекеме ғимаратының артындағы аула аумағында орналасқан кірпіш қабырғалары бар қазылған шұңқырлары бар үш дәретхана бар. Дәретханалардың жағдайы қанағаттанарлықсыз, жүрек айнытарлық иіс бар. Мекеменің серуендеу ауласында екі орынға арналған тағы бір дәретхана бар. Бөлу қалқалары жоқ, «Генуя» тостағанының бірі істен шыққан. Камералардағы дәретханалар да жуылады, су ыдыстары дәлізде орналасқан, жууды басқару камерадан жүзеге асырылады. «Генуя» тостағандары есігі бар биіктігі бір метрге жуық фанермен боялған қабырғалармен қоршалған. Мұндай қоршау ең төменгі халықаралық стандарттарға сәйкес келмейді. Жуынатын бөлмелердің жалпы жағдайы толығымен қанағаттанарлықсыз. Әр камерада жууға арналған раковина, айна және дәретхана сөресі бар. Раковиналардың үстінде де, астында да камераларда плитка жоқ, қабырғалары сыпырылған және ұқыпсыз көрінеді. Раковиналар тот басқан металл. Раковиналардағы крандар бос. Бір орынға арналған душ бөлмесі «Аристон» су жылытқышымен жабдықталған. Бөлменің жағдайы қанағаттанарлықсыз, қабырғалардағы бояу қабыршақтанған, бөлме суық. Мұндай бөлмеде душ қабылдау, әсіресе әйелдер үшін мүмкін емес. Осылайша, душ жағдайы толығымен қанағаттанарлықсыз». ҰАТ қатысушылары сондай-ақ Павлодар облысы Ақсу қаласының УҰИ камераларының қанағаттанарлықсыз санитарлық жай-күйін атап өтеді. Есепте үй-жайда «душ бөлмесінде едендері лас. Кір басқан тоңазытқыш. Ауыз суға қол жетімділік жоқ». Бұл Нельсон Мандела қағидаларының ұсыныстарына, БҰҰ-ның қамаққа алынғандардың адами және жеке қадір-қасиет туралы қарапайым түсінікке сәйкес деңгейде ауыз суға қол жетімділігіне, олардың физиологиялық жағдайын, сыртқы келбетін сақтау үшін тұрмыстық, санитарлық-гигиеналық қажеттіліктер үшін суды пайдалануға қатысты Бангкок қағидаларына мүлдем қайшы келетіні анық. Уақытша ұстау изоляторларын қаржыландырудың жетіспеушілігі сияқты мәселе де атап өтілді. Мәселен, ҰАТ қатысушылары 2022 жылы Жосалы кентінің «Қызылорда облысы Қармақшы ауданының Полиция бөлімі» ММ УҰИ қажеттілігін қанағаттандыру үшін «қаржыландыру, оның ішінде санитарлық қызмет көрсету және материалдық-тұрмыстық қамтамасыз ету 2022 жылы бөлінбегенін (бару 2022 жылғы қарашада болғанымен) атап өтті. Басқаша айтқанда, мемлекет осы УҰИ-ды ұстау жөніндегі өз міндеттемелерін орындамады, іс жүзінде оның қамаққа алынғандарын күнкөріс құралдарынсыз қалдырды». ҰАТ қатысушыларының есептерінде төсек-орын жабдықтары мен төсек-орынның сапасыздығына, барлық дерлік УҰИ-ға назар аударылады, өйткені «жастық қаптарының, жаймалар мен көрпе жамылғыларының қызмет ету мерзімі аяқталды». ҰАТ қатысушылары 2020 және 2021 жылдары өз есептерінде айтқан өте өткір мәселе қамаққа алынғандардың өмірлік, өмір сүру қажеттіліктерін қанағаттандырмау қаупін тудыратын ауыз судың жетіспеушілігі мәселесі болды. Осыған байланысты тиісті ұсыныстар жасалды, бірақ олар, өкінішке орай, орындалмай қалды. Нельсон Манделаның қағидалары, БҰҰ-ның Бангкок қағидалары ауыз суға кедергісіз қол жеткізуді қамтамасыз ету қажеттілігін нақты көрсетеді. Мұндай қол жетімділіктің болмауы, сөзсіз, адамның қадір-қасиетіне сәйкес келмейтін, қорлайтын, қатыгездік ретінде қаралуы керек. Айта кету керек, ауыз сумен қамтамасыз етпеу ҚР ІІМ-нің ішкі регламенттерін де өрескел бұзады, өйткені ҚР ішкі істер органдарының УҰИ ішкі тәртіп қағидаларының 45-тармағына сәйкес уақытша ұстау изоляторының камералары ауыз суға арналған бөшкемен жабдықталады және қажеттілігі бойынша күн сайын камераларға ішуге арналған қайнаған су берілуі тиіс. Ауыз су тапшылығы кезінде әртүрлі аурулардан, жүрек-қан тамырлары жүйесінен, қант диабетінен зардап шегетін адамдар ерекше азап шегетіні сөзсіз, өйткені олар болған кезде күнделікті ауыз суға деген қажеттілік артады. Сонымен қатар қамаққа алынғандардың Медициналық және дәрігерге дейінгі алғашқы көмекке қол жеткізуін қамтамасыз ету мәселесі де орын алуда. Бұл, УҰИ-де фельдшерлердің жоқтығынан, олардың кадрларының ауысуы салдарынан, дәрілік заттардың жетіспеушілігінен тұрады. Мәселен, «ҚР ІІМ Қостанай облысы ПД Лисаков қ. Полиция бөлімі» ММ-де медицина қызметкерінің бос лауазымы қалады. Алғашқы тексеру жүргізілмейді және медициналық көмек көрсетілмейді. Медицина қызметкерінің соңғы жазбалары 2020 жылдың 10 ақпанына келеді, дегенмен бару 2022 жылғы 30 наурызда болған. Журналдар жүргізілмейді. Павлодар облысының Успенка ауылында УҰИ-ға бару нәтижелері бойынша ҰАТ қатысушыларының есебінің деректері аса назар аударуға тұрарлық болып табылады. Есепте «медициналық пунктте 2016 жылы құрылған журналдар бар, бірақ оларда 2017 жылдан бастап тек 2 жазба бар» делінген. Осылайша, 2017 жылдан 2022 жылға дейінгі кезеңде осы УҰИ-да медициналық және дәрігерге дейінгі көмек ешкімге көрсетілмеді! Айта кету керек, ставкалар болған жағдайда медицина қызметкерлері УҰИ-да тек өзінің жұмыс уақыты кезеңінде болады. Бұл олардың демалыс және мереке күндері, түнгі уақытта, сондай-ақ аптаның әдеттегі күндерінде, жұмыс уақытынан тыс уақытта жоқ екенін білдіреді. УҰИ-да ұсталатын адамдар мұндай жағдайларда тәуліктің кешкі және түнгі уақытында, демалыс және мереке күндері медициналық және алғашқы дәрігерге дейінгі көмектен айырылатыны анық, бұл олардың денсаулық жағдайына елеулі қауіп төндіреді. Әрине, бұл БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілерін өрескел бұзу, олар қоғамнан оқшаулау жағдайында медициналық көмек алу кепілдіктеріне назар аударады. Бұдан басқа, ҰАТ қатысушыларының есептерінде бірқатар УҰИ қызметкерлерінің ұлттық алдын алу тетігі институты туралы, оның міндеттері мен қоғамнан мәжбүрлеп оқшаулау орындарына бару жөніндегі өкілеттіктері туралы хабардар еместігі де көрсетіледі. Бұл ретте, ҰАТ институты Қазақстан Республикасында 2013 жылдан бастап жұмыс істейді. Атап айтқанда, есептердің материалдары бойынша Алматы облысы ПД Ұйғыр ПБ УҰИ (Шонжы ауылы), Алматы облысы ПД Сарқан ПБК УҰИ (Сарқан қ.), Атырау облысы ПД Мақат АПБ УҰИ (Мақат кенті) қызметкерлері ҰАТ қызметі туралы хабардар емес. Олар тіпті кедергі жасап, дөрекілік танытты. Осылайша, ҰАТ қатысушылары олардың қалыпты жұмысына кедергі жасау бойынша құқыққа қарсы іс-қимылдар жағдайларын анықтады, бұл Қазақстан Республикасының ҰАТ туралы заңнамасын және БҰҰ-ның тәуелсіз баруларға арналған халықаралық құқықтық актілерін бұзады. УҰИ қамаққа алынғандардың шағымдары мен басқа да жолданымдарын таратуда проблемалар бар. Мәселен, Павлодар облысы ПД Екібастұз қаласы ПБ УҰИ-да шағым беру жәшігі, ҰАТ институты және облыс бойынша ҰАТ қатысушыларының құрамы туралы ақпарат жоқ. Санитарлық-гигиеналық сипаттағы проблемалар бірқатар УҰИ-да анықталды. Мысалы, Атырау облысының Жылыой АІІБ УҰИ, Құлсары қ. «есігі жоқ металл конструкциядан жасалған серуендеу ауласындағы дәретхана ұсталғандарға таза ауамен дем алуға кедергі келтіріп, денсаулығына зиян келтіріп, сыртқы түрімен де, сасық иісімен де қолайсыздықтар туғызады». Қамаққа алынғандардың табиғи қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін мұндай жағдайлар жеке және адамның қадір-қасиеті туралы қарапайым идеялармен үйлеспейтіні анық. ҰАТ қатысушылары УҰИ қызметкерлерінің болмауы сияқты таңғаларлық жайттарға да назар аударды, онда УҰИ-ға қызметкерлерді жұмысқа қабылдай алмаған. Мысалы, Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданының Полиция бөлімінде ҰАТ қатысушылар тобы барған кезде, 2021 жылдың жазында оларға 2021 жылдың күзіне қарай ЖТҚ ашылатынын анықтаған. Бірақ ҰАТ қатысушылары 2022 жылы болған кезде анықтағандай, қызметкелер штатының жоқтығына байланысты УҰИ ашылмаған. Қазіргі уақытта штатта УҰИ бастығы және айдауыл жүргізушісі ғана бар. Өкінішке орай, УҰИ-те ұсталған және жеткізілген адамдарды тіркеу журналдарын іс жүзінде жасыру жағдайлары орын алуда. Арнайы үй-жайларға қамаққа алынған адамдарды заңмен талап етілетін тіркеу көбіне жүргізілмейді. Мәселен, 16.01.2022 жылғы ШҚО ПД Өскемен қ. Ертіс ПБ-ға бару туралы есепте ұсталғандардың нақты санын және ПБ-ға жеткізілгендердің нақты санын анықтау журналдың жоқтығына байланысты мүмкін болмады (басшылықтың сөзіне қарағанда журнал бітіп қалған). Электрондық базада жеткізілген адамдар туралы мәліметтер болмаған. Соңғы жазба 2022 жылғы 4 қаңтарда, содан кейін 2022 жылғы 15 қаңтарда қайта басталады. Басшылықтың сендіруіне қарамастан, ҰАТ қатысушыларына ескі журнал мүлде ұсынылмады. ҰАТ қатысушыларының пікірінше, журнал Үлбі ПБ-да анықталған елеулі бұзушылықтарға байланысты жасырылуы мүмкін, бұл ШҚО ПД басшылығына белгілі болды, өйткені Үлбі ПБ-ға барған кезде Өскемен қаласы Полиция басқармасы басшылығының қатысуымен жасалған бұзушылықтар анықталды». Осыған ұқсас жағдай Астана қ. Байқоңыр ауданы Полиция басқармасының арнайы үй-жайында орын алды, онда жеткізілген адамдарды тіркеу журналы ҰАТ қатысушыларына да берілмеді, олар «екі арнайы үй-жайда жеткізілген адамдарды ұстау үшін онда қарапайым жағдайлардың жоқтығын» анықтады. Атап айтқанда, Шығыс Қазақстан облысы бойынша ҰАТ қатысушылары өтініш білдірген мәселелердің бірі УҰИ персоналы мен әйел жынысты адамдардың арасында нақты болмау мәселесі болды. Бұл уақытша ұстау изоляторларындағы әйел адамдардың құқықтары мен заңды мүдделерінің елеулі бұзылуына әкеледі және Бангкоктың БҰҰ қағидалары мен гендерлік кемсітушіліктен қорғау саласындағы халықаралық құқықтық актілердің ұсыныстарына қайшы келеді. УҰИ-да әйел адамдар ұсталатын және олардың барлық қызметкерлері ер полиция қызметкерлері болатын жағдайларда әйелдерді кемсіту, оларға қатысты жыныстық зорлық-зомбылық пен қудалау, әйелдердің жеке және адамдық қадір-қасиетін қорлау қаупі артады. Мұндай тәуекелдер, әсіресе, тінту және басқа да мәжбүрлеу шараларын жүргізу кезінде айқын көрінеді, оны тінтумен бір жыныстағы адамдар жүзеге асыруы керек. Өкінішке орай, УҰИ-да қамаққа алынған әйелдерді УҰИ-да болған кезде кемсітушілік пен зорлық-зомбылықтан қорғау үшін тиісті жағдайлар жасалмаған және бұл проблема Қазақстан үшін жүйелі сипатқа ие. Осы Жинақталған баяндаманың құрамдас бөлігі қабылдағыш-тарату орындарының қызметі жағдайында жеке тұлғаның құқықтық жағдайына арналған материалдар болып табылады, олар УҰИ, Полиция бөлімдерімен қатар азаматтарды қоғамнан қысқа мерзімді мәжбүрлеп оқшаулауды қамтамасыз ететін ҚР ІІМ мекемелері болып табылады. Сондықтан қабылдағыш-тарату орындары да ҰАТ және БҰҰ-ның Азаптауларға қарсы конвенциясы на, Нельсон Мандела қағидаларына, БҰҰ Бангкок қағидаларына және БҰҰ-ның бас бостандығынан айырылған адамдарға қатысты басқа да халықаралық құқықтық актілеріне қатысушылардың «жауапкершілік аймағына» жатады. Айта кету керек, қабылдағыштарға қамаққа алынған азаматтардың арасында белгілі бір тұрғылықты жері немесе жеке басын куәландыратын құжаты жоқ адамдар бар, бұл негізінен БҰҰ халықаралық стандарттарының ұсыныстарына және қозғалыс еркіндігі құқығы туралы конституциялық ережелерге қайшы келеді. Шын мәнінде, бұл адамдар өздерінің жеке басын құжаттай алмайтындығы және тұрғылықты жері жоқ екендігі бойынша ғана оқшауланады. Азаматтарды мәжбүрлеп оқшаулау үшін мұндай негіз оның конституциялылығы, мемлекеттің адамның құқықтары мен бостандықтарын мойындауы және құрметтеуі тұрғысынан күмәнді болып көрінеді. ҰАТ қатысушылары қабылдағыш-тарату орындарына бару нәтижелері бойынша анықтаған проблемалар негізінен ұқсас мекемелердің көпшілігіне тән типтік және жүйелік сипатта болады. Мәселен, Қызылорда ПБ аумағында орналасқан қабылдағыш-тарату орындарына -жартылай жертөле үй-жайы бар үш қабатты ғимарат. 2022 жылғы басында оған 404 адам, оның 118-і сот санкциясының негізінде жеткізілген. Сәйкесінше, қалған 286 адам соттан тыс тәртіпте ұсталды, бұл БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілерінің ұсыныстарына мүлдем қайшы келеді. Аталған қабылдағыш-тарату орындарында жеткізілген азаматтардың жеке заттарын сақтауға арналған қойма жоқ, жуыну рәсімдерін қабылдау мен кітапханаға арналған үй-жайлар болмады, бұл өз кезегінде Нельсон Мандела қағидаларының, БҰҰ Бангкок қағидаларының ұсыныстарына қайшы келеді. Сонымен қатар ҰАТ қатысушылары қабылдағыш-тарату орындарына барған кезде осы мекемедегі жалғыз фельдшер демалыста болды. Демек, қабылдағыш-тарату орындарына орналастырылған адамдар ұзақ уақыт бойы білікті медициналық және алғашқы медициналық көмек көрсету мүмкіндігінен айырылды. Бұл БҰҰ халықаралық стандарттарының ұсынымдарын және Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау саласындағы ұлттық заңнамасының ережелерін өрескел түрде бұзатыны сөзсіз. Қабылдағыш-тарату орындарының барлық камераларында қабылдағыш-тарату орындарындағы адамдардың құқықтары мен міндеттері туралы жадынамалар болмағанын атап өткен жөн. Әлбетте, бұл бас бостандығынан айырылған адамдардың өздерінің құқықтық мәртебесі мен қолда бар құқықтық шектеулері туралы сенімді ақпаратқа ие болу құқығына қатысты айтарлықтай елеулі бұзушылық. Сонымен қатар ҰАТ қатысушыларының есебінде «материалдық қорларды сақтау ережелерін бұза отырып, қойманың болмауына байланысты жаңа матрацтар мен жастықтар кір жуатын бөлмеде сақталды. Бару барысында серуендеу ауласы дәретханамен жабдықталмағаны және спорттық снарядтар жоқ екені анықталды, бұл ҚР Ішкі істер министрінің 2011 жылғы 23 мамырдағы №233 бұйрығының 3-тарауын, 18-тармағын бұзушылық болып табылады». 13.07.2021 ж. ҰАТ қатысушыларының бару нәтижелері бойынша берілген 9 ұсынымның тек біреуі ғана орындалғаны көңілге қаяу түсіретін жағдай болып табылады, бұл негізінен Қазақстан Республикасының ҰАТ қатысушыларының профилактикалық қызметіне қабылдағыш-тарату орындары бар жергілікті полиция басшылығының қатынасын көрсетеді. Сондай-ақ ҰАТ қатысушылары Түркістан облысы Полиция департаментінің Жетісай АПБ қабылдағыш-тарату орнына аралық алдын ала бару процесінде түрлі бұзушылықтарды анықтады, 13-14.07.2022 ж. атап айтқанда, есеп материалдарында «үш камерада, ПБ бастығының ақпараты бойынша және мұнда орналасқан кереуеттердің санына қарағанда, ұсталғандарды бір камерада – 15 адамнан, екі камерада – бес адамнан ұстау көзделгені көрсетілген.15 орындық камераның мөлшері-27,5 шаршы метр, бес орындық камераның мөлшері-16,5 шаршы метр». Осылайша, қабылдағыш-тарату орындарының камераларын толтыру лимитінен айқын асып кету бар, бұл Нельсон Манделаның бас бостандығынан айырылған адамдарға арналған тұрғын үй алаңына қатысты ережелерін қатаң бұзуға әкеледі. Бұл ҚР ІІМ дистрибьюторларының қабылдағыштарына орналастырылған азаматтардың өмір сүру сапасын нашарлататыны, олардың жеке және адами қадір-қасиетін төмендететіні, азаматтарды қоғамнан оқшаулауды қамтамасыз ететін осы мекемелерде зорлық-зомбылық, агрессия мен жанжалдарды тудыратыны сөзсіз. БҰҰ-ның Бангкок қағидаларының әйел қамаққа алынғандарды ұстауға және қоғамнан оқшауланған әйелдердің қадір-қасиетін сақтауға бағытталған қарапайым санитарлық-гигиеналық нормаларды қамтамасыз етуге қатысты ұсыныстары да ескерілмеді. Мәселен, есептер материалдарында «А.М. ұсталған камерада еденнен төбеге дейінгі матрацтар бүктелген, сондықтан камерадағы ауа тозған» делінген. Мұндай үй-жайда тәуліктің күндізгі және түнгі уақытында болу тыныс алу органдарының түрлі ауруларының қаупіне ұшырайтыны анық, бұл әсіресе Қазақстанның оңтүстік өңірлерінің климаттық жағдайларында қабылдағыш-тарату орындарындағы адамдардың денсаулығына теріс әсер етеді. Сонымен қатар БҰҰ-ның Бангкок қағидаларының ұсыныстарына қайшы, қамаққа алынған әйелдерге тиісті қарау қажеттілігі және олар үшін әйелдердің психофизиологиялық қажеттіліктерін ескеретін тиісті гигиеналық жағдайлар жасау, қабылдағыш тарту орындарында гигиеналық пакеттер болған жоқ. Сонымен қатар шокқа қарсы жастықша болмады, бұл алғашқы дәрігерге дейінгі шокқа қарсы көмек көрсету мүмкіндігінен айырылды. ҰАТ қатысушылары қабылдағыш-тарату орнындағы адамдарға қатысты бұзушылықты атап өтті. Атап айтқанда, «ПБ бастығы С.С. Құлшаевтың айтуынша, «Дара» ЖК мәзірді ұсынбайды». Ұсталғандарды тамақтандыру үстелдері бар камералардың үй-жайында жүзеге асырылады. Орындықтар жоқ. Ұсталғандар төсекте отырып тамақтанады». Осылайша, қабылдағыш-тарату орындарының әкімшілігі ұсталғандардың тамақтану сапасы мен ассортиментін бақылауды іс жүзінде қамтамасыз етпейді, ал тамақ қабылдау арнайы бөлінген үй-жайлардан тыс жерлерде, ұсталғандардың түнгі демалысы мен ұйықтайтын орындарында жүзеге асырылады, бұл санитариялық-гигиеналық нормативтерге мүлдем сәйкес келмейді, Қазақстан Республикасы заңнамасының талаптарын және халықаралық құқықтық актілердің ұсынымдарын бұзады. Бұл мекемеде кітапхана жоқ. БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілерінің ұсыныстарымен елеулі алшақтық мынада: «қабылдағыш-тарату орыныда ұсталған адамдардың қалыпты жұмыс істеуі және құқықтарын сақтау үшін жеткілікті материалдық-техникалық жарақтандыру жоқ, атап айтқанда, ұсталғандардың, жүкті әйелдердің, балалары бар аналардың, кәмелетке толмағандардың және мүгедектердің ерекше санаттарын ұстау үшін жағдайлар жоқ. Қабылдағышта серуендеу ауласы арнайы қабылдағышпен бірге қолданылады». Бұл жағдай Нельсон Манделаның қағидалары мен БҰҰ-ның бас бостандығынан айырылған адамдарды қорғауға бағытталған басқа да халықаралық құқықтық актілері ерекше назар аударатын осал санаттағы қамаққа алынғандардың құқықтарын, заңды мүдделерін және ерекше қажеттіліктерін есепке алмаудың жүйелі проблемасын білдіреді. ҚР ІІМ-нің юрисдикциясында қабылдағыш-тарату орындарымен қатар әкімшілік тәртіпте қамаққа алынған адамдар үшін арнайы қабылдағыштар бар. Олар сондай-ақ ҰАТ қатысушыларының баруларымен және осы арнайы қабылдағыштарға қамтылады, бас бостандығынан айырылған адамдарға бағытталған халықаралық құқықтық актілердің ұсынымдары толық көлемде қолданылады. ҰАТ қатысушыларының 18.10.2022 жылы Өскемен қ. ПБ арнайы қабылдағышына мезгіл-мезгіл алдын ала бару процесінде арнайы қабылдағыш персоналының қызметінде әртүрлі оң аспектілер анықталғаны назар аудартады. Атап айтқанда, осы мекеменің штатында әйел қызметкер бар, бұл ұсталғандардың гендерлік ерекшеліктерін ескеруді көрсетеді. Бұл ретте, ҰАТ қатысушыларының есебінде әкімшілік қамаққа алынғандармен әңгімелесу кезінде «азаптауларға және ұстаудың нашар жағдайларына шағымдар мен арыздар болмағаны» атап өтіледі. ҰАТ қатысушылары оң көрсеткіш ретінде арнайы қабылдағышта «медициналық кабинет бар және медициналық көмекті фельдшерлер ауысыммен көрсетеді. Штатта 2 фельдшер жұмыс істейді. Фельдшердің кезекшілік уақыты - 12 сағат. Медициналық құжаттар тиісті түрде енгізіледі, дәрі-дәрмектер мен диагностикалық құралдар жеткілікті мөлшерде ұсынылған». Осылайша, қоғамнан қысқа мерзімді оқшаулауды қамтамасыз ететін ҚР ІІМ мекемелерінде ҰАТ қатысушыларының ұсынымдарын және тиісті мекемелер әкімшілігінің күш-жігерін, белсенділігі мен адалдығын ескере отырып, оң тәжірибе бар. Өкінішке орай, мұндай тәжірибе жалпыға бірдей сипатқа ие емес және ҚР ІІМ-нің барлық мекемелерінде кең таралмай отыр. Мәселен, Қызылорда облысы Полиция департаменті Жалағаш аудандық Полиция бөлімінің әкімшілік тәртіпте қамаққа алынған адамдар үшін арнайы қабылдағышқа алдын ала бару туралы есепте әртүрлі бұзушылықтар атап өтіледі. Осы арнайы қабылдағышта ҰАТ қатысушылары 30.03.2022 ж. бару нәтижелері бойынша ағымдағы қажеттіліктерді қаржыландырудың жеткіліксіздігі атап өтілді. ҰАТ қатысушыларының есебінде көрсетілгендей, штат бойынша дезинфекциялаушы жоқ, дәрі-дәрмек пен тамақ сатып алуға бюджеттен жеке қаржыландыру бөлінбеген және әкімшілік қамаққа алынғандарды ұстауға арналған барлық шығыстар осы АПБ-ның УҰИ-ға «түседі». Бұл ретте, « барлық камераларда ванна бөлмесінің су төгетін бөшкесі жұмыс істемейді, қамаққа алынғандар алдын ала суды краннан контейнерлерге (5 литрлік пластикалық бөтелкелер) толтырады және дәретхананы қолданғаннан кейін дәретханаға құйады. Камераларда дәретхананың жағымсыз иісі бар». Бұл қамаққа алынғандарды ұстаудың тиісті жағдайларына сәйкес келмейді және қарапайым санитарлық-гигиеналық нормаларды бұзады. ҰАТ қатысушылары атап өткендей, «бұдан басқа, торлы терезелерде терезелердің өзі шыны талшықтан жасалған, шынысы бұлыңғыр, терезесіз, ашылмайды, сондықтан желдету және таза ауаға қол жеткізу мүмкіндігі жоқ». Әрине, бұл арнайы қабылдағышқа орналастырылған адамдардың денсаулығына көптеген қауіп төндіреді, сонымен қатар бас бостандығынан айырылған адамдарға қатысты БҰҰ-ның халықаралық стандарттарының талаптарына сәйкес келмейді. Бұзушылықтардың ішінде ҰАТ қатысушылары әкімшілік қамаққа алынғандардың құқықтары мен міндеттері туралы, жөндеуді қажет ететін және демалу үшін бекітілген орындықтары жоқ арнайы қабылдағыштың серуендеу ауласының тиісті жағдайы туралы ақпараттың жоқтығын атап өтеді. Нельсон Мандела қағидаларымен, БҰҰ-ның Бангкок қағидаларымен сәйкессіздіктері «әкімшілік қамаққа алынғандарды жеткізген кезде оларды санитарлық тазарту жүргізілмеуінде және өйткені душта ыстық судың болмауында». Есепте сонымен қатар «камералардағы крандардың барлығы дерлік тот басқан, ақаулы күйде жууға арналған раковиналардың крандары бар және ауыстыруды қажет етеді. Жеке және төсек-орын жабдықтарын өңдеуге арналған дезинфекциялық камера дезинфекциялаушының штаттық бірлігінің болмауына байланысты жұмыс істемейді». Осылайша, арнайы қабылдағышқа орналастырылған адамдар іс жүзінде өздерінің гигиеналық қажеттіліктерін толық қанағаттандыруға, ұқыпты көріністі сақтауға және тұрмыстық қажеттіліктерге арналған сумен жабдықтаудың жетіспеушілігінен психологиялық ыңғайсыздықты сезінуге мүмкіндігі жоқ. Мұндай жағдай БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілерінің ұсынымдарына және Қазақстан Республикасы ұлттық заңнамасының ережелеріне мүлдем қайшы келеді. Айта кету керек, осы арнайы қабылдағышқа қатысты 2021 жылы бару нәтижелері бойынша жасалған ҰАТ қатысушыларының 13 ұсынымынан тек 2 ұсыным орындалды, бұл арнайы қабылдағыш әкімшілігінің және аудандық Полиция бөлімі басшылығының аса пассивтілігін және ҰАТ институтымен өзара іс-қимыл жасауға, бар проблемаларды шешуде дайындықтың жоқтығын көрсетеді. Қорытындылар мен ұсынымдар: 2022 жылы ҚР ІІМ мамандандырылған мекемелеріне бару нәтижелері бойынша ҰАТ қатысушыларының есептерінің материалдарын талдау Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде ҚР ІІМ барлық дерлік мекемелеріне тән бірқатар жүйелік проблемалардың бар екендігін атап өтуге мүмкіндік береді. Ең алдымен, бұл ҚР ҰАТ қатысушыларының көптеген ұсыныстарын орындамау мәселесі. Бұл орындалмау жүйелі болып табылады және аумақтық полиция органдары басшылығының ұлттық алдын алу тетігі институтымен нақты өзара іс-қимылының жоқтығын және оның негізгі міндеттерін түсінбейтіндігін айғақтайды. Бұл жүйелік проблема генезиске және басқа мәселелердің сақталуына әсер етеді. Атап айтқанда, УҰИ-ға орналастырылған адамдарды материалдық-тұрмыстық қамтамасыз етудің, арнайы қабылдағыштар мен қабылдағыш-тарату орындарының проблемаларын атап өткен жөн. Олардың ауыз суға, қалыпты санитарлық-гигиеналық жағдайларға қол жетімділігі және күнделікті өмірді қамтамасыз ету мәселесі өте өзекті болып қалуда. Бұл адамдар төсек-орын жабдықтарымен, түнгі уақытта толық демалу үшін тиісті жағдайлармен қамтамасыз етуде қиындықтарға тап болады. БҰҰ-ның Бангкок қағидалары талап еткендей, әйелдер барлық жерде дерлік жеке гигиена құралдарымен қамтамасыз етілмейді. Сонымен қатар медициналық персоналдың жетіспеушілігі, оның еңбегін тиісінше ұйымдастырмау, қарапайым дәрілік заттар мен диагностикалық құралдардың жетіспеушілігі, ҚР ІІМ мамандандырылған мекемелеріне орналастырылған адамдардың денсаулық жағдайы туралы құжаттаманы жүргізуге немқұрайлы қарау салдарынан медициналық және алғашқы дәрігерге дейінгі көмекке қолжетімділіктің шектелуіне жол берілмейді. Осы мекемелердің әкімшілігі мен персоналының БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілерінің ұсынымдары туралы, бас бостандығынан айырылған адамдардың құқықтық мәртебесіне арналған Қазақстан Республикасы ұлттық заңнамасының ережелері туралы, ҰАТ құралдары және оның мемлекет пен азаматтық қоғам институттарының өзара іс-қимыл алгоритміндегі, бас бостандығынан айырылған адамдардың құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз етудегі рөлі туралы толық хабардар болмауы ерекше алаңдаушылық туғызады. Сонымен қатар барлық жерде дерлік УҰИ, АҚ және ҚТО азаматтардың шағымдары мен жолданымдары үшін қалыпты жағдайлардың болмауы, сондай-ақ осал санаттағы қамаққа алынғандарды тиісті ұстау үшін қажетті жағдайлар бар. Мұның барлығы БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілерінің ұсынымдарымен ҚР ІІМ мамандандырылған мекемелерінде азаматтарды ұстау шарттарында айтарлықтай елеулі және алаңдатарлық сәйкессіздіктердің бар екендігін айғ ақтайды, бұл Қазақстан Республикасының құқық қорғау жүйесінің имиджіне және қылмыстық сот төрелігі саласында әлемдік қоғамдастық актілерінің ұсынымдарын дәйекті түрде сақтайтын халықаралық аренадағы елдің беделіне нұқсан келтіреді. Аталаған тұжырымдар мынадай сипаттағы ұсынымдарды қою қажеттілігін анықтайды. Ең алдымен, БҰҰ-ның жалпыға бірдей танылған ұстанымдарына сүйене отырып, ҚР ІІМ-нің барлық мамандандырылған мекемелері адамды қоғамнан қысқа мерзімді мәжбүрлеп оқшаулауды қамтамасыз ететін пенитенциарлық мекемелердің аналогтары болып табылатынын ескеру қажет. Бұл мекемелерде адамның конституциялық құқықтары мен бостандықтары айтарлықтай шектеледі, азаптаулар мен қатыгездік қаупі бар. Сондықтан оларға бас бостандығынан айырылған адамдарды қорғауға арналған БҰҰ-ның халықаралық стандарттарының ережелері толық көлемде және ешқандай ерекшеліктерсіз қолданылады. Бұл мән-жайды ҚР ІІМ мамандандырылған мекемелерінің күнделікті қызметін ұйымдастыру кезінде ескеру қажет. ҚР Адам құқықтары жөніндегі уәкілі, ҚР ІІМ және аумақтық полиция органдарының басшылығы, сондай-ақ ҚР Бас прокуратурасы Қазақстан Республикасының халықаралық имиджі мен бас бостандығынан айырылған азаматтардың құқықтық жағдайы үшін ықтимал теріс салдарларды болдырмау үшін ҰАТ қатысушыларының ұсынымдарының орындалуын ерекше бақылауға алуы тиіс. ҚР ІІМ мекемелерін онда орналастырылған адамдарды ұстауға қатысты олардың мұқтаждықтары мен қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жеткілікті қаржыландыруды қамтамасыз ету, осы мекемелердегі санитарлық-гигиеналық жағдайларды жақсарту, қамаққа алынғандардың ауыз суға, дәрігерге дейінгі және білікті медициналық көмекке қол жеткізуін қамтамасыз ету бойынша дереу шаралар қабылдау қажет. ҚР ІІМ мамандандырылған мекемелеріндегі осал санаттағы адамдардың ерекше қажеттіліктерін есепке алудың тиімді тетігін жасау қажет. Осы мекемелер персоналының біліктілігін арттыру, оны БҰҰ-ның негізгі халықаралық құқықтық актілеріне оқыту, ұлттық және халықаралық сарапшылардың әлеуетін пайдалана отырып, азаптаулар мен қатыгездікке қарсы іс-қимыл бөлігінде мүмкіндігінше кеңірек пайдалану маңызды болып көрінеді. ҚР ІІМ мамандандырылған мекемелеріне орналастырылған адамдармен тиісті қарым-қатынас жасау қажеттілігіне қатысты ҚР ІІМ қызметкерлерінің құндылық бағдарлары мен сенімін қалыптастыруға күш салу қажет. Халықаралық деңгейде белгілі бір тұрғылықты жері жоқ адамдар үшін қабылдағыш тарату орындарын жазалаушы мекемелер ретінде қарауға болатындығын ескере отырып, оларды тарату және оларды ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің құзыретіне бере отырып, өмірлік қиын жағдайға тап болған адамдар үшін мамандандырылған оңалту орталықтарымен ауыстыру орынды. IV бөлім «Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігіне ведомстволық бағынысты мамандандырылған мекемелерде ұсталатын адамдардың құқықтық жағдайы» 2022 жылы ҚР ҰАТ қатысушыларының бару нысандарының бірі, өткен жылдардағыдай, ҚР Қорғаныс министрлігіне ведомстволық бағынысты әскери полицияның юрисдикциясындағы мамандандырылған мекемелер болды. Бұл Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің және оларға теңестірілген әскери құралымдардың құқық бұзушылық жасаған әскери қызметшілерін қамаққа алуларды орындау функцияларын орындайтын гауптвахталар. Әскери қызметшілерді әкімшілік қамаққа алу қысқа мерзімді, бірақ іс жүзінде бұл әскери қызметшіні қоғамнан мәжбүрлеп қатаң оқшаулау. Гауптвахталардың жұмыс істеуі Қазақстан Республикасы Қарулы күштері мен басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының тәртіптік Жарғысы мен өзге де жалпы әскери жарғыларының қатысуымен регламенттеледі. Әскери полицияның гауптвахталары қоғамнан мәжбүрлеп оқшаулау орындары болғандықтан, оларға бас бостандығынан айыру немесе шектеу жағдайында азаптауларға және қатыгездікке қарсы тұруға арналған БҰҰ-ның халықаралық стандарттарының ережелері толығымен қолданылады. Гауптвахталардың жұмыс істеуін қамтамасыз ететін әскери полицияның лауазымды адамдарына БҰҰ-ның Азаптауларға қарсы конвенциясы ның, БҰҰ-ның құқық тәртібін сақтау жөніндегі лауазымды адамдардың мінез-құлқы туралы кодексінің, қандай да бір нысанда ұстауға немесе қамаққа алуға ұшыраған барлық адамдарды қорғау қағидаттарының жиынтығының және БҰҰ қамқорлығымен құрылған және Қазақстан Республикасының ұлттық заңнамасына имплементацияланған басқа да халықаралық құқықтық актілердің юрисдикциясы қолданылатыны айқын. Өкінішке орай, гауптвахта аумағында құқық бұзушы әскери қызметшілерді ұстау үшін адамды қоғамнан оқшаулаудың басқа жерлеріне тән проблемалар бар. Бұл туралы, атап айтқанда, 16.02.2022 жылғы ҰАТ қатысушыларының Қарағанды әскери гарнизонының (Қарағанды қ.) гауптвахтасына мерзімді алдын ала бару туралы есебі көрсетеді. Осы есептің материалдарына сәйкес әскери қызметшілерге арналған камералардың жай-күйіне қатысты шағымдар бар. Есепте көрсетілгендей «ер адамдарға арналған камералар бұрын ұсынылған ұсыныстарға қарамастан дәретханалармен және раковиналармен жабдықталмаған. Айта кету керек, Әскери полиция бөлімінің басшылығы жағдайды ҰАТ қатысушыларының бірнеше рет берген ұсыныстарына сәйкес келтіру үшін жан-жақты шаралар қабылдады. ҰАТ қатысушыларына Әскери полиция бөлімі басшылығының ҚР ҚМ Қарағанды РЭҚ-мен хат-хабарлары ұсынылды, олардың өкілдері гауптвахтаны қайта жабдықтаудан бас тартуды, сантехникалық және жалпы құрылыс жұмыстарының үлкен көлемін негіздеді. Сұрау салу хаттары 2019 жылы, 2020 жылдың басында жазылған. Гарнизонның РЭЧ жауаптары-2020 жылдың наурызы. Кемшіліктерді жою жоспарында оларды жою жөніндегі іс-шаралар да көзделген. Ағымдағы жылы гауптвахтаны қайта жабдықтау және ер әскери қызметшілерге арналған камераларда дәретханаларды жайластыру көзделмеген». Осылайша, ҰАТ қатысушылары алдыңғы барулар шеңберінде берілген камералардың санитарлық жағдайына қатысты ұсыныстары орындалмағанын айтады. Сонымен бірге есепте әскери полиция басшылығы оларды орындауға күш салғанын және неге орындалмағанын түсіндірген. Сипатталған жағдай қолайсыз жағдайлардың салдарынан туындағанымен, ол объективті түрде адами және жеке қадір-қасиет туралы идеяларға сәйкес келмейтін әскери қызметшілерді ұстау жағдайларына ықпал етті. Тағы бір кемшілік ретінде ҰАТ қатысушылары гауптвахта қызметкерлерінің ҰАТ қатысушысының құқықтық мәртебесі туралы, ҚР ҰАТ қызметінің ерекшеліктері туралы тиісті ұсынулардың жоқтығын атап өтті. Жалпы ҰАТ қатысушылары гауптвахта аумағында азаптау және қатыгез, адамгершілікке жатпайтын қарым-қатынастың басқа да қасақана көріністерінің жоқтығын айтқан. ҰАТ қатысушылары 2022 жылғы 26-27 мамырда қабылдаған Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің «Тараз өңірлік гарнизонының әскери полициясының басқармасы» РММ-ге мезгіл-мезгіл алдын ала бару туралы есепте ҰАТ қатысушылар тобын ҰАТ қызметі туралы мүлдем бейхабар және іс жүзінде олардың бару объектісіне баруына кедергі келтірген кезекші наряд қарсы алғаны атап өтілді. Кейін барып Әскери полиция басқармасының басшылығы ҰАТ қатысушыларына өздерінің функцияларын орындауға рұқсат берді, алайда оның режимдік сипатына сілтеме жасай отырып, объектінің фотосуреті мен бейнесін түсіруге тыйым салды. Өкінішке орай, ҰАТ қатысушыларының Әскери полиция басқармасының қызметкерлерімен толыққанды диалогы нәтиже бермеді. Есеп материалдарынан көрініп тұрғандай « ҰАТ тобы сұраған кез келген ақпаратты мекеме қызметкерлері оның құпиялылығына сілтеме жасай отырып беруден бас тартты. ҰАТ қатысушылары басшылыққа сұрау салынған ақпараттың жарамдылығы және оны беруден бас тартқаны үшін жауапкершілік туралы түсіндіруге тырысты. Алайда ілесіп жүруші адам кез келген ақпаратты тек жоғары басшылықтың жазбаша нұсқауы бойынша хабарлай алатындығын мәлімдеді». Әскери полиция басқармасының лауазымды адамдарының мұндай ұстанымына Қарулы Күштердегі қатаң бағыныштылық, жоғары тұрған басшылықтың тиісті жазбаша бұйрығынсыз өз қызметтік өкілеттіктерінен шығып, жауапкершілікті өз мойнына алудан қорқу әсер еткен сияқты. Екінші жағынан, бұл мінез-құлықта ӘПБ лауазымды адамдарының, азаптауларға және қатыгездікке қарсы іс-қимыл, адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғау саласы Қазақстан Республикасының ұлттық заңнамасын негізге ала отырып, мемлекеттік немесе әскери құпиялардың объектілеріне жатпайтын мән-жайларды ескермейтін мемлекеттік және әскери құпияны қолдану шекараларын ерікті, кеңейте түсіндіруі көрініс тапты. Кіші офицерлер құрамының қызметкерлерімен әңгімелесу жүргізе отырып, ҰАТ қатысушылары бұл адамдар «БҰҰ-ның азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактісінің, БҰҰ-ның Азаптауларға қарсы конвенциясы ның және адам құқықтары, азаптаулардың алдын алу және басқа да қатыгездік түрлері саласындағы ұлттық заңнаманың ережелері туралы мүлдем хабардар болмады» деген қорытындыға келді. Демек, құқық бұзушы әскери қызметшілерді қоғамнан оқшаулауды қамтамасыз ететін бірқатар қызметкерлерде адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғау тетіктері туралы түсініктердің тиісті деңгейі жоқ, яғни бұл құқықтар мен бостандықтардың әлеуметтік құндылығына сенімділік жоқ. Шамасы, мұндай жол берілмейтін жағдайларға мекемеде адам құқықтары және азаптау жағдайларының алдын алу тақырыптары бойынша сабақ жоспарының болмауы, ҚР Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің құзыреттері, сондай-ақ ұлттық алдын алу тетігінің қызметі ықпал етеді. ҰАТ қатысушылары «тозуға байланысты және құзыретті органның шешімі негізінде мекемедегі гауптвахта ғимараты 2021 жылы бұзылды» деп атап өтті. Жаңа ғимарат салынбаған. ҰАТ қатысушыларының 21.07.2022 жылғы Алматы әскери гарнизоны әскери полиция жасағының гауптвахтасына алдын ала аралық бару туралы есебінде оның, оның ішінде әскери қызметтегі әйел адамдарға да есептелгені көрсетіледі, өйткені ол әйелдерге арналған бір камераны көздейді. Гендерлік фактордан басқа, гауптвахтадағы ұстау шарттары Қарулы Күштердегі әскери атақтардың стратификациясы мен бағыныштылығын көрсетеді, өйткені офицерлер үшін бөлек камера, сержанттар үшін камера және қатардағы әскери қызметшілер үшін бір камера жұмыс істейді. ҰАТ қатысушыларының есебінде «барлығы гауптвахта 22 камерадан тұрады, оның ішінде 4 камера жұмыс істейді, ал қалған 18-і жертөледе»делінген. «Нельсон Мандела қағидаларының талаптарына сәйкес сотталған әскери қызметшілерді ұстауға арналған камераларды қайта жабдықтау бойынша жөндеу жұмыстары жүргізіліп жатқанына» назар аудартады. Материалдық-тұрмыстық сипаттағы бұзушылықтардың ішінде пайдалану мерзімі өтіп кеткен және ауыстыруды қажет ететін ескі үлгідегі электр плитасын пайдалану көрсетілген. ҰАТ қатысушыларының есебінде әскери қызметшілерді азаптау және басқа да қатыгездік жағдайлары анықталмағаны атап өтілді. Қызметкерлердің ешқайсысы азаптау және адамгершілікке жатпайтын басқа тәсілдер үшін жауапқа тартылған жоқ. Жалпы, осы гауптвахтаның қызметкерлері ҰАТ қатысушыларының қамаққа алынғандардың адамдық қадір-қасиетіне қол сұғушылыққа жол бермеу туралы міндеттері мен өкілеттіктері туралы түсінікке ие болды. Қорытындылар мен ұсыныстар: ҰАТ қатысушыларының есептерін талдау қоғамнан оқшаулауды қамтамасыз ететін Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің мамандандырылған мекемелеріне бару нәтижелері бойынша осы мекемелер қысқа мерзімді бас бостандығынан айыру орындары бола отырып, Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің әскери бөлімшелерін ұйымдастырудың ерекшелігін көрсетеді деген қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Олардың ішкі тыныс-тіршілігі Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде қолданылатын арнайы әскери заңнамамен, жарғылармен регламенттеледі. Қазіргі проблемалар негізінен әскери қызметшілерді ұстауға арналған камераларды материалдық-техникалық қамтамасыз етудің кемшіліктеріне қатысты. Сонымен қатар гауптвахт қызметкерлерінің мемлекеттік құпияларға қатысты мәліметтерді қорғау кепілдіктері туралы Қазақстан Республикасы ұлттық заңнамасының ережелерін кеңейту және ерікті түрде түсіндіретін жағдайлары бар. Бұл тіпті гауптвахталардың біріне барған кезде ҰАТ қатысушыларының заңды қызметіне нақты кедергі жасау жағдайына және олардың ұсталғандармен қарым-қатынас жасай алмауына әкелді. Өкінішке орай, гауптвахталардың көптеген қызметкерлерінің БҰҰ-ның Адам құқықтары мен бостандықтарына арналған халықаралық стандарттары, әскери қызметшілерге қатысты осы құқықтар мен бостандықтардың рұқсат етілген шектеулері туралы түсінігі жоқ деген алаңдаушылық туғызады. Гауптвахта қызметкерлері әскери қызметшілердің құқық бұзушылар екенін әрдайым түсіне бермейді, бұл, ең алдымен, азаптаулардан және адамгершілікке жатпайтын қарым-қатынастың басқа тәсілдерінен қорғауды қоса алғанда, іргелі құқықтар мен бостандықтарды қорғаудың институционалдық кепілдіктері толық көлемде қолданылатын мемлекеттің азаматтары. Бұл тұжырымдар келесі сипаттағы ұсыныстарды тұжырымдауға мүмкіндік береді: 1. ҚР Қорғаныс министрлігінің Әскери полиция басшылығы мен Бас әскери прокуратура ҰАТ қатысушыларының 2014 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін ҚР ҚМ мамандандырылған мекемелеріне алдын ала бару нәтижелері бойынша берген ұсынымдарының орындалуына тиісті бақылауды қамтамасыз етуі қажет. 2. БҰҰ-ның адамдық қадір-қасиетін қорғау, Азаптауларға және басқа да қатыгездік пен жазалауға қарсы іс-қимыл туралы халықаралық құқықтық актілерінің ұсынымдарын имплементациялау бөлігінде Қарулы Күштердің жарғыларына және гауптвахта қызметінің өзге де регламенттеріне түгендеу жүргізу керек. 3. ҚР Қарулы Күштерінің жұмыс істеу жағдайларына бейімделген ҚР ҚМ мамандандырылған мекемелерінің персоналын оқыту алгоритмін, адам құқықтарының халықаралық стандарттарын, қамтамасыз ету тәртібін, ҚР Ұлттық алдын алу тетігі институтымен өзара іс-қимыл жасау негіздері мен рәсімдерін әзірлеу қажет. 4. Қазіргі уақытта гауптвахталардың кейбір үй-жайлары қарапайым санитарлық-гигиеналық жағдайлары жоқ және әскери қызметшілерді қауіпсіз ұстау қаупі бар тозған, жартылай жертөле, ескірген ғимараттарда екенін ескере отырып, гауптвахталар орналасқан ғимараттарға күрделі жөндеу жүргізу немесе осы мақсаттар үшін үлгілік ғимараттар салуды қамтамасыз ету. V бөлім «Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің тергеу изоляторларында ұсталатын адамдардың құқықтық жағдайы» Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті (ҚР ҰҚК) Қазақстан Республикасы құқық қорғау органының өзге де функцияларымен қатар ұлттық қауіпсіздік органдарының ведомстволығына және тергеп-тексеруге жататын қылмыстық құқық бұзушылықтарды қылмыстық-процестік мәжбүрлеу, сотқа дейінгі тергеп-тексеру шараларын қолдану өкілеттігі берілген функцияларын жүзеге асырады. Біріншіден, бұл мемлекеттің конституциялық құрылымы мен қауіпсіздігінің негіздеріне қарсы қылмыстар, террористік және экстремистік бағыттағы қылмыстар. Ұлттық қауіпсіздік органдары өздерінің қылмыстық-процестік және жедел-іздестіру міндеттерін шешу шеңберінде тергеп-тексеруі заң жүзінде ҚР ҰҚК Тергеу бөлімшелерінің юрисдикциясына жатқызылған қылмыстар жасауға қатысы бар адамдардың ҚР ҰҚК тергеу изоляторларында болуын қамтамасыз етеді. ҚР ҰҚК Тергеу изоляторлары ҰАТ қатысушыларының баратын орындары болып табылады, өйткені олар қоғамнан мәжбүрлеп оқшаулауды қамтамасыз етеді, яғни қылмыстарды сотқа дейінгі тергеуге ұшыраған азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын айтарлықтай шектейді. 2022 жылғы қаңтар айындағы қайғылы оқиғалар кезеңінде ТҚҚ деректеріне жүктеме айтарлықтай өсті және олардың бару Қазақстан Республикасының Адам құқықтары жөніндегі уәкілінің ерекше бақылауында болды. ҚР ҰҚК тергеу изоляторларына, олардың персоналы мен қамаққа алынғандарына БҰҰ-ның азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы конвенциясының, БҰҰ-ның құқық тәртібін сақтау жөніндегі лауазымды адамдардың мінез-құлқы туралы кодексінің, қандай да болмасын ұсталуға немесе қамаққа алынуға жататын барлық адамдарды қорғау қағидаттарының жиынтығының ережелері толық көлемде қолданылады қылмыстық сот төрелігі саласындағы БҰҰ-ның басқа да халықаралық құқықтық актілерінің нысаны. Бұл мән-жайларды ҰАТ қатысушылары халықаралық құқықтық актілердің ұсынымдарын ТҚҚ-ның күнделікті қызметінде имплементациялауға назар аударған ҚР ҰҚК ТҚҚ-ға барған кезде ескерген. ҰАТ қатысушыларының есептерінде Алматы, Қарағанды, Шымкент қалаларындағы ҚР ҰҚК Тергеу изоляторлары жертөле немесе жартылай жертөле үй-жайларында орналасқандығы атап өтілді. Алматы қаласының тергеу изоляторы 1936 жылы салынған ғимаратта орналасқан. «Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Тергеу изоляторы» ММ-ге алдын ала бару туралы есепте Астанада 26.06.2022 жылы қамаққа алынғандарды ұстаудың қанағаттанарлық шарттары, контингенттің толып кетпеуі (бару кезінде 24 адам толу лимиті кезінде 10 адам) байқалады. ҰАТ қатысушылары атап өткендей, «тергеу изоляторларындағы санитарлық-гигиеналық жағдайлар қанағаттанарлық, барлық қамаққа алынғандар жеке гигиена құралдарымен қамтамасыз етілген. Олардың айтуынша, мекеме қызметкерлері қажет болған жағдайда Жеке пайдалану құралдарын ұсынады». Есеп материалдарында «ұсталатын адамдар тарапынан тамақпен қамтамасыз етуге қатысты шағымдар жоқ»деп көрсетіледі. Медициналық және алғашқы медициналық көмек көрсету де қанағаттанарлық деңгейде. Тергеу изоляторында штатта бір фельдшері бар медициналық пункт жұмыс істейді. Медициналық пунктте «кардиограф, дәрі-дәрмектерге арналған тоңазытқыш, алғашқы медициналық көмек көрсетуге арналған заттар, амбулаториялық карталарға арналған сейф (дәрігерлік құпияны сақтау), шкафтар мен диван» бар. Қажет болған жағдайда жоғары технологиялық білікті медициналық көмек азаматтық денсаулық сақтау мекемелерінде және ҚР ҰҚК республикалық госпиталінде қамаққа алынғандарға көрсетіледі. Осылайша, материалдық-тұрмыстық жағдайлар мен санитарлық-гигиеналық талаптар тұрғысынан ҚР ҰҚК осы тергеу изоляторындағы қамаққа алынғандарды ұстау Нельсон Мандела қағидаларының және БҰҰ-ның басқа да халықаралық стандарттарының ұсынымдарына сәйкес келеді. Сонымен қатар ҰАТ қатысушылары «техникалық көмекші (компенсаторлық) құралдар, сондай-ақ мүгедектігі бар адамдардың жүріп-тұруы үшін арнайы құралдар жоқ» деп атап өтті. Сонымен бірге камераға жету үшін баспалдақпен түсу керек, осылайша мүгедектігі бар адамдардың қозғалысы қиынға соғады. Ілесіп жүрушілердің айтуынша, көмекші құралдардың болмауына байланысты мүмкіндігі шектеулі адамдар ҰҚК тергеу изоляторына қабылданбайды, оларды Астана қаласы бойынша ҚАЖД № 64 мекемесіне қайта жібереді». Сонымен қатар ҰАТ қатысушыларының есебінде қамаққа алынғандардың ұстау шарттарына қатысты шағымдардың болмағанына және тергеу изоляторы әкімшілігі мұны қалыпты, тиісті ұстау шарттарымен түсіндіретініне назар аударылды. Азаптау және қатыгездік жағдайлары, қамаққа алынғандардың жеке қауіпсіздігіне қатер төнген жоқ, ҰАТ қатысушылары анықтаған жоқ. Сонымен қатар есепте «күн сайын мекеме бастығының орынбасары азаптаулар мен қатыгездікке жол бермеу бойынша жеке құрамға нұсқау береді» делінген. Қарағанды облысы бойынша ҰҚК департаментінің тергеу изоляторы мекемесіне 27.10.2022 жылғы мерзімді алдын ала бару туралы есепте Қарағанды қаласында ТИЗО ғимараты 1934 жылы салынғаны, яғни ҰАТ қатысушылары барған кезде ол 88 жыл жұмыс істегені атап өтілді. Камералар ғимараттың жертөле (жартылай жертөле) бөлігінде орналасқан. ҰАТ қатысушылары атап өткендей, қамаққа алынғандар ұсталатын камералар желдетіледі, қызметкерлерді шұғыл шақыру көзделген, қамаққа алынғандардың тұрғын үй және санитарлық-гигиеналық жағдайларға шағымдары болған жоқ. Ыстық және суық сумен тұрақты және үздіксіз, орталықтандырылған жабдықтау қамтамасыз етіледі. Осылайша, Нельсон Мандела қағидаларының, БҰҰ-ның Бангкок қағидаларының және БҰҰ-ның басқа халықаралық стандарттарының қамаққа алынғандарды материалдық-тұрмыстық, санитарлық-гигиеналық қамтамасыз етуге қатысты ұсыныстары орындалады. Тамақтану жағдайларына шағымдар да болған жоқ, тамақ дайындауға арналған үй-жайлардың санитарлық жағдайы, ҰАТ қатысушылары қанағаттанарлық деп танылды. ҚР ҰҚК осы тергеу изоляторында ұсталатын адамдарға медициналық және алғашқы дәрігерге дейінгі көмек көрсету саласында қандай да бір бұзушылықтар анықталған жоқ. Есепте «тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемі шеңберінде көмек көрсету үшін дәрі-дәрмектердің, медициналық мақсаттағы бұйымдардың қажетті қоры бар»деп көрсетіледі. ҰАТ қатысушыларының Шымкент қаласы бойынша ҰҚКД ТҚҚБ арнайы баруы 17.01.2022 ж., сөзбе-сөз Қазақстан Республикасында 2022 жылғы қаңтардағы қайғылы оқиғалардың «іздері» бойынша өтті, бұл қамаққа алу сияқты қылмыстық-процестік мәжбүрлеу шарасын қолдану практикасының белгілі бір кеңеюіне әсер етті. ҰАТ қатысушыларының есебінде TИЗО камералары жылы және Нельсон Мандела қағидаларының талаптарына сәйкес келетіндігі атап өтілген. ТИЗО-ның барлық үй-жайлары «қанағаттанарлық санитарлық жағдайда. Дәретханалар таза. Сумен қамтамасыз етуде үзілістер жоқ». Мекемеде монша жоқ, бірақ душ бөлмесі жұмыс істейді және қамаққа алынғандар жуынған күні төсек-орын жабдықтары мен жеке гигиена құралдары үнемі ауыстырылып отырады. Қамаққа алынғандарға тамақ дайындауды және қабылдауды ұйымдастыруда ҰАТ қатысушыларының ескертулері болған жоқ. Медициналық және алғашқы дәрігерге дейінгі көмек ҚР Денсаулық сақтау туралы заңнамасына сәйкес көрсетілді және оны ұсыну практикасы Нельсон Мандела қағидаларының және БҰҰ Бангкок қағидаларының ұсыныстарына қайшы келмеді. Сонымен қатар есепте мекемеде ұсталған адамдарға азаптаулар мен қатыгездік тіркелмегені айтылады. Қамаққа алынғандарды әртүрлі белгілер бойынша кемсітуге жол берілмейді. Қорытындылар мен ұсыныстар: Осылайша, ҚР ҰҚК тергеу изоляторларына бару нәтижелері бойынша ҰАТ қатысушыларының есептерінің материалдарын талдау осы тергеу изоляторларындағы қамаққа алынғандардың құқықтары мен заңды мүдделерінің қорғалуының қанағаттанарлық жай-күйі туралы және олармен жұмыс істеудің, БҰҰ халықаралық құқықтық актілерінің ұсынымдарына, Қазақстан Республикасы ұлттық заңнамасының талаптарына сәйкестігі туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді. ҚР ҰҚК ТИЗО-да материалдық-тұрмыстық, санитарлық-гигиеналық жағдайлар мен медициналық, алғашқы дәрігерге дейінгі көмекке қол жеткізу мүмкіндіктері Қазақстан Республикасының өзге де пенитенциарлық мекемелерімен салыстырғанда әлдеқайда жақсы. Сонымен қатар ТИЗО үй-жайлары орналасқан ғимараттардың материалдық және нақты тозуы, мүгедектер арбасына таңылған адамдардың пандустармен және қозғалыс құралдарымен жеткіліксіз қамтамасыз етілуі проблемасы бар. Сондықтан бұл тұлғалар ҚР ҰҚК тергеу изоляторына жіберілмейді, бұл, әрине, мәселені өзі шешпейді. ҚР ҰҚК тергеу изоляторларының ешқайсысында азаптау және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын емдеу және жазалау түрлерін пайдалану жағдайлары анықталған жоқ. ҰАТ қатысушыларының есептерінің материалдары негізінде ұсынуға кеңес беріледі: 1. ҰАТ қатысушыларының қазіргі заманғы үлгідегі жаңа ғимараттарда қамаққа алынғандарды орналастыруға қатысты ұсынымдарын толық көлемде орындау, олардың құлау және қамаққа алынғандардың да, ҚР ҰҚК ТИЗО персоналының да денсаулығына зиян келтіру қаупін азайту. 2. БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілерінің денсаулық жағдайы бойынша мүмкіндіктері шектеулі адамдарды және ең алдымен мүгедек-арбашыларды ұстау шарттарын сақтауға қатысты ұсынымдарының орындалуын қамтамасыз ету. 3. ҚР ҰҚК ҰҚК ТИЗО басшылығының адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталықпен консультативтік және өзге де көмек, ҚР ҰҚК ТИЗО қызметкерлерін оқытуды жүргізу, қылмыстық сот төрелігі ортасында адам құқықтарына арналған БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілерінің ұсынымдары бөлігінде сындарлы өзара іс-қимылын жалғастыру. 4. Штатқа арнайы контингентпен де, мекеме қызметкерлерімен де жұмыс істеу үшін психолог ТИЗО қызметкерлерін қосыңыз. VI бөлім «Жергілікті атқарушы органдары білім жүйесінің мамандандырылған мекемелерде ұсталатын кәмелетке толмағандардың жағдайы» Қазақстанның кәмелетке толмаған азаматтары нормашығармашылық және құқық қолдану практикасына көп көңіл бөлетін адресаттар болып табылады. БҰҰ-ның халықаралық стандарттары тұрғысынан халықтың осал бөлігі ретінде балалар әлеуметтік-құқықтық қорғау, қорғау және қолдаудың күшейтілген шараларын қажет етеді. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік тәуелсіздік таңында ҚР Жоғарғы Кеңесінің 1994 жылғы 8 маусымдағы қаулысы негізінде БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенциясын ратификациялады[10]. Осылайша, Қазақстан осы Конвенцияға сәйкес баланың, баланың ата-анасының, заңды қамқоршыларының немесе өзге де отбасы мүшелерінің мәртебесі, қызметі, білдірілген көзқарастары немесе сенімдері негізінде баланы кемсітушіліктің немесе жазаның барлық түрлерінен қорғауды қамтамасыз ету үшін барлық қажетті шараларды қабылдауға тиіс. Баланың әл-ауқаты, яғни оның психофизиологиялық, әлеуметтік және рухани контекстегі өмірінің жоғары сапасы БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенциясының негізгі басымдығы болып жарияланады. БҰҰ-ның осы конвенциясының 6-бабында әр баланың өмір сүру құқығы жарияланады. Бұл ретте, қатысушы мемлекеттер «баланың өмір сүруін және дені сау дамуын барынша мүмкін дәрежеде» қамтамасыз етуге тиіс (2-бөлім. Бала құқықтары туралы БҰҰ конвенциясының 6-бабы). Ерекше маңызды ереже БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенциясының 19-бабының 1-бөлігінде қамтылған, оған сәйкес «қатысушы мемлекеттер баланы физикалық немесе психологиялық зорлық-зомбылықтың, қорлаудың немесе теріс пайдаланудың, қамқорлықтың немесе немқұрайлылықтың, дөрекі қарым-қатынастың немесе қанаудың барлық түрлерінен, оның ішінде ата-аналардың, заңды қамқоршылардың немесе балаға қамқорлық жасайтын кез келген басқа адамның жыныстық теріс пайдалануынан қорғау мақсатында барлық қажетті заңнамалық, әкімшілік, әлеуметтік және ағартушылық шараларды қабылдайды». Іс жүзінде БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенциясының 19-бабында тұрмыстық зорлық-зомбылыққа (физикалық және психологиялық зорлық-зомбылық, дөрекі қарым-қатынас, жыныстық теріс пайдалану және т.б.) қатысты ата-аналар немесе оларды алмастыратын басқа да адамдар тарапынан құқыққа қайшы мінез-құлық түрлері келтірілген. Қазақстан Республикасы конвенцияға қатысушы мемлекеттер қатарында балаларды зорлық-зомбылықтан қорғау жөнінде барлық шараларды қабылдауға тиіс. БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенциясының 19-бабының 2-бөлігіне сәйкес «мұндай қорғау шаралары, қажет болған жағдайда, балаға және оған қамқорлық жасайтын адамдарға қажетті қолдау көрсету мақсатында әлеуметтік бағдарламаларды әзірлеу үшін, сондай-ақ ескерту мен анықтаудың, хабарлаудың, қарауға, тергеуге берудің басқа да нысандарын жүзеге асыру үшін тиімді рәсімдерді қамтиды, жоғарыда көрсетілген балаға қатыгездік көрсету жағдайларына байланысты, сондай-ақ қажет болған жағдайда сот рәсімін қозғау үшін емдеу және одан кейінгі шаралар». Айта кету керек, БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенциясы зорлық-зомбылыққа осал ерекше санаттағы балаларға назар аударады. Атап айтқанда, БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенциясының 23-бабының 1-бөлігіне сәйкес «қатысушы мемлекеттер ақыл-ойы немесе физикалық жағынан төмен бала өзінің қадір-қасиетін қамтамасыз ететін, өзіне деген сенімділігіне ықпал ететін және оның қоғам өміріне белсенді қатысуын жеңілдететін жағдайларда толыққанды және тиісті өмір сүруге тиіс екенін мойындайды». Зорлық-зомбылық мүмкіндігі шектеулі балалар үшін ерекше ауыр зардаптарға әкеледі, өйткені ол оларды моральдық тұрғыдан мүгедек етеді және адамның қадір-қасиеті мен тиісті өмір туралы қарапайым идеяларды бұзады. Зорлық-зомбылықтың бір түрі-адамның денесіне, оның психикасына және рухани саласына қол сұғылмаушылыққа заңсыз әсер етуді біріктіретін жыныстық зорлық-зомбылық. Өте жоғары және жойқын қауіп, балаларға жыныстық зорлық-зомбылық бар. Сондықтан БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенциясы 34-бапта «қатысушы мемлекеттер баланы жыныстық қанаудың және жыныстық азғындықтың барлық түрлерінен қорғауға міндеттенеді. Осы мақсатта қатысушы мемлекеттер, атап айтқанда: a) баланы кез келген заңсыз жыныстық әрекетке итермелеудің немесе мәжбүрлеудің; b) балаларды жезөкшелікте немесе басқа да заңсыз жыныстық тәжірибеде қанау мақсатында пайдаланудың; c) балаларды порнография мен порнографиялық материалдарда пайдаланудың алдын алу үшін барлық қажетті ұлттық, екіжақты және көпжақты деңгейлерде шаралар қабылдайды. Зорлық-зомбылықтың виктимологиялық профилактикасы аспектісінде БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенциясының 39-бабы қатысушы мемлекеттердің кез келген немқұрайлылықтың, қанаудың немесе теріс пайдаланудың, азаптаулардың немесе кез келген басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын қарым-қатынас түрлерінің құрбаны болып табылатын баланың физикалық және психологиялық қалпына баруне және әлеуметтік реинтеграциясына жәрдемдесу үшін барлық қажетті шараларды қабылдау міндетін белгілейді, жазалар немесе қарулы қақтығыстар. Мұндай қалпына келтіру және реинтеграция баланың денсаулығын, өзін-өзі құрметтеуін және қадір-қасиетін қамтамасыз ететін жағдайларда жүзеге асырылуы керек». Осылайша, БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенциясы балаларға қатысты зорлық-зомбылықтың барлық түрлеріне түбегейлі тыйым салу ғана емес, сонымен бірге зорлық-зомбылықтан зардап шеккен балаларға көмек көрсету бойынша шаралар кешенін жүргізу қажеттілігін көрсетеді. Осылайша, мамандандырылған мекемелерде болған жағдайда балаларға қатысты зорлық-зомбылыққа қарсы тұру баланың әлеуметтік және рухани әл-ауқатын қамтамасыз етудің маңызды факторы болып табылады, мемлекеттік органдар мен азаматтық қоғам институттарының бірлескен күш-жігерін талап етеді. Балалар мен ересектердің құқықтық жағдайын саралау қажеттілігін заңнамалық деңгейде тану отбасынан тыс тұратын және Қазақстан Республикасындағы мамандандырылған балалар мекемелері әкімшілігінің нақты бақылауындағы балаларды қорғауға бағытталған құқықтық, ұйымдастырушылық-басқарушылық, әлеуметтік-мәдени және өзге де шаралардың тұтас кешенін жетілдірудің және кейін қолданудың маңыздылығын айқындайды. Қазақстанда 2022 жылғы басында 6 485 507 бала тұрды, бұл ел халқының үштен бірін құрады. Оның 51,5%-і ұлдар, 48,5%-і қыздар[11]. Ресми деректер бойынша Қазақстан Республикасында 2019-2021 жылдар аралығында балалар үйлері тәрбиеленушілерінің саны 32%-ке (6223-тен 4254 балаға дейін), балалар үйлерінің өздері-30%-ке (138-ден 96-ға дейін) қысқарды. Айта кету керек, республикада жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар саны 23 063 құрайды, оның 81,5%-і патронаттық тәрбиеде[12]. Қазақстан Республикасы Президентінің 11.06.2022 жылғы Жарлығына[13] сәйкес ҚР Оқу-ағарту министрлігіне кәмелетке толмағандарды бейімдеу орталықтары, өмірлік қиын жағдайдағы балаларды қолдау орталықтары, жасөспірімдер үйлері, отбасы үлгісіндегі балалар ауылдары, мектеп-интернаттар, отбасы үлгісіндегі балалар үйлері, ерекше режимде ұстайтын ұйымдар мен арнайы білім беру ұйымдары бар. 2021 жылы ҚР-да жалпы контингенті 6 492 бала, оның ішінде 4 076 жетім және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар бар тәулік бойы жұмыс істейтін 127-ден[14] астам білім беру ұйымы болды. Ұйымдардың осы желісінен 20 балалар үйі, 5 – ерекше білім беру қажеттіліктері бар жетiм балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған мектеп-интернаттар, 18 – өмірлік қиын жағдайдағы балаларды қолдау орталықтары (БҚО), 14 – отбасылық үлгідегі балалар ауылдары, 13 – жасөспірімдер үйі (әлеуметтік бейімдеу орталықтары). Жетім балалар мен ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған ұйымдардың ең көп саны Қарағанды (9 ұйым), Қостанай (8 ұйым) облыстарында орналасқан. Мұндай ұйымдардың ең аз саны Атырау және Маңғыстау облыстарында – барлығы 3. Балалардың ең көп контингенті Қарағанды облысында (637 адам) және Шығыс Қазақстан облысында (683 адам) байқалды. БҚО-ның ең көп саны Шығыс Қазақстан облысында орналасқан - 3. Балалардың жалпы контингенті 1 645 адамды құрайды. БҚО-да қызмет алатын балалардың ең көп саны Шығыс Қазақстан облысына (30,3%), Ақмола облысына (23,8%), Шымкент қаласына (17,2%), Маңғыстау облысына (13,6%) тиесілі. ҚР ҰЭМ Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша, 2022 жылы ерекше режимде ұстайтын балаларға арналған білім беру ұйымдар мен арнайы балаларға арналған білім беру ұйымдарда 190 бала болған. Осы ұйымдардың қызмет тәртібі мынадай НҚА-мен регламенттелген: - «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» ҚР Кодексі; - «Отбасы үлгісіндегі балалар ауылдары және жасөспірімдер үйлері туралы» ҚР Заңы; - ҚР ОАМ 2022 жылғы 31 тамыздағы № 385 бұйрығына 7-қосымшаға сәйкес жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған білім беру ұйымдары қызметінің үлгілік қағидалары; - ҚР ОАМ 2022 жылғы 31 тамыздағы № 385 бұйрығына 6-қосымшаға сәйкес арнайы білім беру ұйымдары қызметінің үлгілік қағидалары; - Білім беру және балалардың құқықтарын қорғау саласында арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету стандарты[15]; - Отбасылық үлгідегі балалар ауылдары мен жасөспірімдер үйлерінің қызметін реттейтін НҚА[16]; - «Білім беру объектілеріне қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар» [17] санитариялық қағидалары (бұдан әрі - білім беру объектілеріне СҚ); - Мемлекеттік орта білім беру ұйымдарында, мектептен тыс қосымша білім беру ұйымдарында білім алушыларды тамақтандыруды ұйымдастыру, сондай-ақ мемлекеттік мектепке дейінгі ұйымдарда, жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған білім беру ұйымдарында, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарында тәрбиеленетін және білім алатын балаларды тамақтандыруды қамтамасыз етуге байланысты тауарларды сатып алу қағидалары[18] (бұдан әрі- тамақтану және азық-түлік тауарларын сатып алу қағидалары); - Білім беру ұйымдары түрлерінің номенклатурасы[19]. 2022 жылы ҰАТ қатысушылары жергілікті атқарушы органдары білім жүйесінің 93 жабық үлгідегі балалар мекемесіне барды, бұл мекемелердің жалпы санының 76%-ті құрады. Оның ішінде 3 жасөспірім үйі, жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған 8 білім беру ұйымы, 8 кәмелетке толмағанды бейімдеу орталығы, 9 өмірлік қиын жағдайдағы балаларды қолдау орталықтары, 9 ерекше режимде ұстайтын балаларға арналған білім беру ұйымдар мен арнайы балаларға арналған білім беру ұйымдары, 10 отбасы үлгісіндегі балалар ауылы, 11 интернаттық мекеме, 12 арнаулы білім беру ұйымы, 23 оңалту және өзге де қызметтерді көрсетуге мамандандырылған білім беру мекемесі бар. Жергілікті атқарушы органдары білім жүйесінің мамандандырылған мекемелерінде ұсталатын кәмелетке толмағандардың жағдайын құқықтық реттеуге іс жүзінде БҰҰ халықаралық стандарттарының екі тобы арналғана назар аудартамыз. Бірінші топқа балалардың әл-ауқатын қамтамасыз етуге тікелей бағытталған халықаралық құқықтық актілер кіреді. Оларды ең алдымен БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенциясы сипаттайды. Халықаралық стандарттардың екінші тобында адамның қадір-қасиетін қорғау мен қамқорға алуды, азаптауларға және қатыгездіктің басқа түрлеріне қарсы тұруды реттейтін әлемдік қоғамдастық актілері бар. Тәулік бойы жұмыс істейтін кез келген мекемеде және баланың қалауы бойынша бұл мекемелерден кетуге заңды мүмкіндігі болмаса, онда жасырын зорлық-зомбылық, балаларға қатысты зорлық-зомбылық, олардың әл-ауқатына қауіп төндірері және оларды құрбан ету ықтималдығы жоғары болатыны анық. Сондықтан жергілікті атқарушы органдары білім жүйесінің барлық мамандандырылған мекемелеріне БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенциясының ережелері ғана емес, сонымен бірге БҰҰ-ның азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы конвенциясы, БҰҰ-ның құқықтық тәртіпті сақтау жөніндегі лауазымдық адамдардың мінез-құлқы туралы кодексі, БҰҰ-ның Бейжің ережелері, БҰҰ-ның Бангкок қағидалары толық көлемде қолданылады. кәмелетке толмаған әйелдердің құқықтық жағдайын қамтиды. БҰҰ азаптаулардың алдын алу жөніндегі кіші комитеті Қазақстандағы ахуал бойынша өз баяндамасында БҰҰ-ның Азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы конвенциясы БҰҰ азаптауларға қарсы конвенциясының факультативтік хаттамасының 4-бабына сәйкес мемлекет бас бостандығынан айырылған адамдар ұсталатын немесе ұсталуы мүмкін тиісті мемлекеттің юрисдикциясындағы және бақылауындағы кез келген жерге мемлекеттік органның өкімі бойынша немесе оның нұсқауы бойынша баруға рұқсат беруі тиіс екенін атап өтті немесе оның білімімен немесе үнсіз келісімімен. Сондықтан бас бостандығынан айырылған кез келген адам ұсталатын немесе ұсталуы мүмкін кез келген орын, ол өз еркімен бұл жерден кете алмайды деген мағынада, ұлттық алдын алу тетігінің ауқымына енуі керек. Осылайша, жергілікті атқарушы органдары білім жүйесінің кәмелетке толмағандар ұсталатын барлық мамандандырылған мекемелері ұлттық алдын алу тетігінің юрисдикциясына жатады және ҰАТ-ның қатысушыларының Қазақстан Республикасының бүкіл аумағына баруне жатады. Осыған байланысты ҰАТ қатысушылары анықтаған, баланың іргелі құқықтарын қамтамасыз етуге және қорғауға байланысты проблемалар маңызды мәнге ие. Осы есептердің ережелері осы Жинақталған баяндамаға енгізілген. Атап айтқанда, 12.04.2022 жылы Түркістан облысының адами әлеуетті дамыту басқармасының «Бауыржан» отбасылық үлгідегі балалар ауылы» КММ-ге алдын ала бару туралы есеп берілді. Айта кету керек, қазіргі уақытта бұл мекеме өмірлік қиын жағдайға тап болған балаларды қолдау орталығы мәртебесіне ие. Барған кезде мекемеде 47 бала болды, оның ішінде 26 ұл мен 21 қыз. ҰАТ қатысушыларының есебінде гигиеналық төсемдер Қыздар қажет болған жағдайда алатын медициналық пунктте сақталатыны көрсетіледі. Сонымен қатар медициналық пункт үнемі жұмыс істейтіні белгісіз, сонымен қатар БҰҰ-ның Бангкок қағидаларына сәйкес әйел адамдарға интимдік гигиена құралдары мекеменің тиісті қызметкерлерімен қамтамасыз етілуі керек. Есеп материалдарынан көрініп тұрғандай, қыздар өздері осы заттарды медициналық пункт қызметкерінен сұрауы керек. Алайда олардың жасын, әйелдердің ұялшақтығын, отбасылық тәрбие дәстүрлерін ескере отырып, көптеген қыздар, біріншіден, медициналық пунктте санитарлық жастықшалардың болуы туралы білмеуі мүмкін, екіншіден, бұл туралы айтуға ұялып, өздерінің маңызды санитарлық-гигиеналық қажеттіліктерін қанағаттандырмай қалдырады. Мекеме аумағында кір жуатын орын жоқ, бұл белгілі бір қиындықтар туғызады, өйткені «кір жууға және санитарлық өңдеуге арналған кір мен матрацтар Шымкент қаласының «Самал» шағын ауданында орналасқан «Әлия-дезинфекция» ЖК кір жуатын орынға жіберіледі». Сонымен қатар «ауладағы дәретхана лас күйде. Балалар бұл дәретханаға барады. Дәретхана қағазы жоқ. Мекеме директорының айтуынша, дәретхананы тазалауға директордың шаруашылық жөніндегі орынбасары жауапты». Осылайша, табиғи қажеттіліктерді жіберетін орынның мұндай күйін қатыгез, адами қадір-қасиетке сәйкес келмейтін қарым-қатынас ретінде қарасу әбден орынды, әсіресе бұл балалар мен олардың тиісті санитарлық-гигиеналық қамтамасыз етілуі туралы. Мұндай дәретханадан кейін бала физиологиялық және психологиялық ыңғайсыздықты, қорлау сезімін және моральдық азапты сезінуі мүмкін. Неліктен мамандандырылған балалар мекемесінің әкімшілігі бұл мәселені шеше алмайтыны таң қалдырады. Сонымен қатар мекеме директорының өзі басқаратын ұйымда болып жатқан барлық нәрсеге жеке өзі жауап беретін жағдайды түсінбеуі туралы әсер бар. Ол мекемедегі кәмелетке толмаған тәрбиеленушілердің құқықтары мен заңды мүдделерін толық қамтамасыз етуі керек. ҰАТ қатысушыларының есебінің мазмұнына сәйкес, бұл мекемеде кәмелетке толмағандардың тамақтануына және оны ұйымдастыруға байланысты бұзушылықтар бар. Атап айтқанда, есеп материалдарында «өнімдер жиынтығы аз екенін атап өту керек. Тоңазытқышта ет (сиыр еті, тауық еті), жұмыртқа, қырыққабат болды. «Сары май» кастрюльде сақталды және қалай алынғаны күмәнді болды. Айран, сүзбе, сапа сертификаты жоқ контейнерлердегі сүт. Жемістер мен шырындар болған жоқ. Үстелде тәттілер: печенье, кәмпит, джем болмады. Азық-түлік сақтау қоймасын көрсетуден бас тартқан орталық директоры мұны кілттердің жоқтығымен түсіндірді». Мекеме директорының азық-түлік қоймасын ашудан бас тартуы, кілттердің жоқтығына сілтеме жасай отырып, ҰАТ қатысушыларының заңды әрекеттеріне нақты кедергі ретінде және өнімдерді сақтау шарттарымен сақтау мерзімдерін бұзумен байланысты бар бұзушылықтарды жасыру ниеті ретінде қаралуы керек. Балаларды мерзімі өткен тағамдармен тамақтандыру қылмыс болып табылады және тамақтан улану мен денсаулыққа зиян келтіру қаупін тудырады. Мекеменің ас үй-жайында, ҰАТ қатысушыларының баруы кезінде жемістер мен көкөністердің болмауы таң қалдырады және бұл Қазақстанның оңтүстік өңірінде, оның жағдайында көкөністер мен жемістер жеткілікті рационда болуы тиіс, ал қолданыстағы бюджеттік қаржыландыру кезінде тәрбиеленушілердің үстелдеріне үнемі келіп тұруы тиіс. Сонымен қатар Азық-түлік сапасының сертификаттарының жоқтығы, пастерленбеген (шикі) сүтті, сүзбе мен қаймақты термиялық өңдеусіз қолдану анықталды, бұл тамақ инфекцияларының жоғары қаупіне әбару мүмкін. Өкінішке орай, ҰАТ қатысушылары оның болмауына байланысты педиатрмен сөйлесе алмады. Әкімшіліктің айтуынша, бұл дәрігер мекемеде 0,5 ставка бойынша жұмыс істеген. Демек, балалар толық көлемде, білікті медициналық көмекпен қамтамасыз етілмеді деген қорытынды жасауға болады, өйткені 0,5 ставкадағы жүктеме педиатр дәрігердің мекемеде толық жұмыс күні болмағанын және ол болмаған кезде кәмелетке толмаған пациенттерді қабылдай алмайтынын білдіреді. Кәмелетке толмағандардың тамақтану жағдайларына, олардың медициналық көмекке қол жетімділігіне қатысты бұл бұзушылықтар БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенциясына және балаларды қорғауға арналған басқа да халықаралық құқықтық актілерге қайшы келеді. Есепте ҰАТ қатысушылары мекемеге барған кезде мекеменің тәрбиеленушілері «алғашқы медициналық-санитарлық көмекке қол жеткізе алмағаны» айтылды. Бұл БҰҰ-ның халықаралық стандарттарын ғана емес, Қазақстан Республикасының ұлттық заңнамасын да өрескел бұзу болып табылады. Бұл жағдайда құқық қорғау және қадағалау органдарының: прокуратураның, ҚР Оқу-ағарту министрлігінің жергілікті құрылымдық бөлімшелерінің, санитариялық-эпидемиологиялық қадағалаудың, Бала құқықтары жөніндегі уәкілдің өңірлік өкілінің қызметкерлері неліктен әрекетсіз болғаны таңқаларлық, олар осы мекемелерді үнемі тексеріп, анықталған бұзушылықтарды жою бойынша Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген шараларды қабылдауы тиіс. Алматы қаласы білім басқармасының «Жанұя «мамандандырылған кешені» КММ-нің 12.03.2022 жылғы алдын ала баруы туралы есебінде ҰАТ қатысушылары «мекеменің эстетикалық келбеті, әсіресе ғимараттардың артындағы аумақ абаттандыруға аса мұқтаж. Күн сайын балалар ұқыпсыз аумақты, қираған шекараларды, қираған қоршауды, бүкіл қабырға бойындағы қоқыс үйіндісін, спорттық снарядтарды және тозған қоймаларды көреді». Мұндай көрініс, әсіресе оның өмірлік қиын жағдайдағы балалардың психикасына әсерін ескере отырып, жағымсыз эмоциялар мен тіпті депрессиялық жағдайды тудыруы мүмкін, бұл кәмелетке толмағандарды тәрбиелеу процесіне, олардың әлеуметтік және рухани әл-ауқатына теріс әсер етеді. ҰАТ қатысушылары желдету жүйесінің ақауларына назар аударды, нәтижесінде қабырғаларға қонатын бу таралады, бұл саңырауқұлақтың пайда болуына әкеледі. Дәретханалар мен душ бөлмелерінің жеткіліксіздігі анықталды, сонымен қатар көптеген дәретханалар құлыпта болды, ал есіктер тым тар және ҚНжЕ-ге сәйкес келмеді. Бірқатар дәретхана кабиналарында қоқыс дорбалары болмады, ал душ бөлмелерінде резеңке төсеніштер болмады. Бұл санитарлық-гигиеналық ережелерге сәйкес келмейтіні және кәмелетке толмағандарға лайықсыз, қорлайтын қарым-қатынас ретінде анықталуы мүмкін. Есепте «тазалау құралдары мен жуғыш заттар дәретхана бөлмесінде сақталған. Көптеген душтарда су құйғыш ыдыстары жоқ. Екінші қабаттағы қыздарға арналған корпуста металл душ науасында эмаль (соколь) зақымдалған, бұл қауіпті және кесуге бару мүмкін». Осылайша, санитарлық-гигиеналық талаптардың бұзылуы ғана емес, сонымен қатар қауіпсіздік талаптары да орын алады, бұл мүлдем қолайсыз, әсіресе біз балалар мекемесі туралы айтып отырмыз. Сонымен қатар мекеме әкімшілігі мердігердің дәретхананы жосықсыз жүргізуі салдарынан оны ағымдағы жөндеу бойынша жұмыстарды орындау актісіне қол қоймағаны анықталды. Мердігер әкімшіліктен 5,0 млн. теңге мөлшерінде сапасыз жөндеу ақысын төлеуді талап етті. Есептің мазмұнынан бұл жанжалдың қалай шешілгені және оны шешуге құқық қорғау органдарының араласқаны белгісіз. Бұдан басқа, ҰАТ қатысушылары бірінші қабатта «көгерген иісі бар бөлмені» анықтады. Әкімшілік бұл бөлмені оқшаулағанына қарамастан, көгерумен күресу мәселесі жедел шешімді қажет етеді, өйткені көгеру денсаулыққа зиянды. Мұның бәрі нашар желдетумен бірге нашарлайды. Бұл бөлме күрделі жөндеуді және, мүмкін, едендерді ашуды, сантехниканы қайта қарауды қажет етеді». Сондай-ақ «асханаға іргелес қабырғаның бойында үлкен қоқыс үйіндісі бар. Әкімшіліктің айтуынша, арнайы техника (трактор) газбен жабдықтау құбырларының болуына байланысты ол жерге бара алмайды. Сонымен қатар белгілі болғандай, бұл аумақ мектептің аумағында және қоршау шеңберінде болса да, мектепке тиесілі емес. Бұл жер учаскесі көршілердің меншігінде болды». Бұл мәселені сот тәртібімен, азаматтық сот ісін жүргізу аясында, жер учаскесінің иесіне мекеме аумағында орналасқан объектінің қалыпты санитарлық-гигиеналық жағдайына кедергі келтіретін жағдайларды жою міндетін жүктей отырып шешу керек. ҰАТ қатысушылары мекемеде «суицидтік сипаттағы оқиға болғанын, әкімшіліктің айтуынша, қыз «бақытсыз махаббаттың» кесірінен тамырларын кесіп тастағанын, бұл әрине, баланың суицид әрекетінің шынайы себептері туралы қорытынды жасауға мүмкіндік бермейтінін атап өтті. ҰАТ қатысушыларының есебінде мекемеден кете алмайтын балаларға шағым беру тетігінің жетілмегендігі атап өтілді. Ғимараттың әкімшілік бөлігінде тәрбиеленушілер мен ата-аналардың шағымдары мен жолданымдары үшін бір ғана сенім жәшігі табылды. Есепте «көптеген балалар үшін тек әкімшілік олардың шағымдарын, жолданымдарын қарайтын орган болып табылады» делінген. Әрине, бұл халықаралық құқықтық актілердің ұсыныстарына, шағым берудің және сыртқы әлеммен байланыс орнатудың кедергісіз мүмкіндігіне қайшы келеді. ҰАТ қатысушылары қамқоршылық кеңестің жаңа құрамының мүшелерімен әңгімелесу барысында олар мекеменің бұрынғы басшылығының қызметіне байланысты қолайсыз сәттерді анықтағанын атап өтті. Атап айтқанда, бұрын мекемеде «жағымсыз орта» сезілген, бұл оқушыларға деген ұстанымға әсер ете алмады. Қозғалған қылмыстық іс пен қаржылық тергеуге байланысты мекеменің бұрынғы басшылығына қатысты қызметкерлердің белгілі бір саны мекемеден кетуге мәжбүр болды, прокуратура органдары басқа қызметкерлерге кәсіби жарамсыздық негіздері бойынша жұмыстан шығуға кеңес берді». Есеп материалдарындағы «планерлерде және жұмыс жиналыстарында адам құқықтары тақырыбына, азаптаулар мен ар-намысты қорлайтын қарым-қатынастың алдын алуға байланысты мәселелер үнемі көтеріле бастады» деген сілтеме жанама түрде осы мекемеде балалардың адамдық қадір-қасиетін қорғау және қорғану проблемалары болғанын көрсетті. мекеменің жаңа әкімшілігі, оларды шешуге күш салды. Теріс тұстармен қатар, жергілікті атқарушы органдары білім жүйесінің мамандандырылған мекемелерінің қызметінде ҰАТ қатысушылары олардың жұмысының оң көрсеткіштерін анықтап, тіркеді. Мәселен, «Шығыс Қазақстан облыстық балалар ауылы» КММ-ге алдын ала бару туралы есепте С.Г. Ахмирово, 07.06.2022 жылғы Өскемен, ҰАТ қатысушылары бюджеттік қаржыландыру проблемаларының жоқтығын, тәрбиеленушілерді аяқ киіммен, жұмсақ мүкәммалмен, дәрі-дәрмектермен толық көлемде қамтамасыз етілуін, облыстың театрлары мен мұражайларымен ынтымақтастықтың болуын, тегін экскурсиялар, тәрбиеленушілердің кинотеатрларға баруын ұйымдастырғанын атап өтті. Сондай-ақ жақсы санитарлық-гигиеналық жағдайлар, дәретхана бөлмелерінің қанағаттанарлық жағдайы, оларда ерекше иістердің болмауы, тәрбиеленушілерді тиісті медициналық қамтамасыз ету атап өтілді. Кәмелетке толмағандардың тұрмысы мен тыныс-тіршілігін ұйымдастыру проблемаларын шешудің табыстылығы, БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілерінің ұсынымдарын орындаудың тиімділігі және Қазақстан Республикасы заңнамасының, кәмелетке толмағандардың құқықтары мен заңды мүдделері туралы талаптарын сақтау мамандандырылған мекемелердің әкімшілігіне, сондай-ақ оның азаматтық қоғам институттарымен, жергілікті атқарушы органдарымен өзара іс-қимылына байланысты болып көрінеді. Жергілікті атқарушы органдары білім жүйесінің мамандандырылған мекемелерінің ішінде ҰАТ қатысушыларының алдын ала бару объектілері кәмелетке толмағандарды бейімдеу орталықтары болды. Осыған байланысты ШҚО білім басқармасының «Өскемен қаласының кәмелетке толмағандарды бейімдеу орталығы» КММ ҰАТ қатысушыларының 21.07.2022 ж.алдын ала баруы туралы есебі назарға алынуға тиіс. Кәмелетке толмағандарды бейімдеу орталығы «ШҚО Полиция департаментінің теңгерімінде орналасқан және бұл бірқатар проблемаларды тудырады. Процедуралық кабинеттің лицензиясы жоқ, өйткені ғимарат бейімделу орталығына тиесілі емес. ЦАН Өскемен қаласының өнеркәсіптік аймағының аумағында орналасқан, жылумен жабдықтау ұзындығы 1,5 км жылу трассасы бойынша «Үлбі металлургиялық зауыты» АҚ векторлық жүйесі арқылы жүзеге асырылады. Осы себепті жылыту маусымы кезінде мекеме ғимаратында температуралық режим нормадан төмен, өйткені жоғарыда аталған жылу трассасы бойынша жылу шығыны орын алады». Алайда кәмелетке толмағандарды бейімдеу орталығының тұрғын үй-жайларында қолайлы климаттық жағдайлар жоқ, бұл осы орталыққа орналастырылған балаларда суық тию және жұқпалы аурулар қаупін тудырады. ҰАТ қатысушылары 21.04.2022 ж. кәмелетке толмағандарды бейімдеу орталығында 3-қабатта өрт болып, ғимарат алаңының 5 шаршы метрін қамтығанын анықтады. Тергеу көрсеткендей, өрттің себебі электр желісінің қысқа тұйықталуы болды. Құрбандар мен зардап шеккендер болған жоқ. ҰАТ қатысушылары барған кезде бұл бөлме жөндеуге қарамастан жабылды. Прокуратура Өскемен қаласындғы кәмелетке толмағандарды бейімдеу орталығының қызметіне кешенді тексеру жүргізілді. Өрт сияқты оқиға төтенше жағдай екені анық, ал 4 пен 17 жас аралығындағы кәмелетке толмағандарды ұстайтын балалар мекемесінің жағдайында балалардың өмірі мен денсаулығына ашық және қауіп төндіретіні анық. Мұндай балалар мекемелерінің әкімшілігі осы оқиғаларға ықпал етуі мүмкін барлық факторлар мен алғышарттарды жою үшін бар күшін салуы керек деп санаймыз. ҰАТ қатысушылары сондай-ақ осы кәмелетке толмағандарды бейімдеу орталығындағы тұрғын үй жағдайлары Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген талаптарға сәйкес келмейтінін, бір адамға шаққандағы тұрғын үй алаңының мөлшеріне қатысты кемінде 4 шаршы метр екенін анықтады. Мысалы, 4 ұйықтайтын орындық №4 жатын бөлменің ауданы 13,4 ш.м., №5 жатын бөлменің ауданы 17 ш. м. 6 ұйықтайтын орны бар. Жалпы, бір балаға 2,8 шаршы метр тұрғын үй алаңы келеді. Бұл іс жүзінде БҰҰ халықаралық стандарттарының ұсынымдарына және Қазақстан Республикасы ұлттық заңнамасының талаптарына сәйкес келмейтін, тар, ыңғайсыз, кәмелетке толмағандардың өмір сүру жағдайларын білдіреді, бұл балаларды асыраудың тиісті шарттары деп тануға болмайды. Осы Жинақталған баяндамаға ҰАТ қатысушыларының, Қызылорда қаласындағы «Қызылорда облыстық кәмелетке толмағандарды бейімдеу орталығы» КММ, 22.02.2022 ж. ҰАТ қатысушыларының алдын ала бару туралы есептің материалдары енгізілді, өз баруы барысында 8 жастан 18 жасқа дейінгі балаларға арналған бейімдеу орталығының жатын бөлмелерінде техникалық тозған кондиционерлер орнатылғанына назар аударды, ал 3 жастан 8 жасқа дейінгі балаларға арналған ұйықтау орындарында кондиционерлер мүлдем жоқ. Сонымен қатар «карантиндік шектеулерге байланысты балалар ваннаға бара алмайды, жуынатын бөлмені пайдаланады». Мекемеде кір жуатын орын жоқ, бұл балаларды санитарлық-гигиеналық қамтамасыз етуде айтарлықтай қиындықтар туғызады. Тамақтану бөлмесінің едені күрделі жөндеуді қажет етті. ҰАТ қатысушылары анықтаған елеулі бұзушылық «2021 жылдың тамыз айынан 2022 жылғы ақпанына дейін жарамдылық мерзімі өткен анафилактикалық шокты: преднизолонды, эуфиллинді, адреналинді, димедролды тоқтатуға арналған мерзімі өткен дәрілік препараттарды анықтау фактісі болды. Мұндай бұзушылық бұл препараттарды пайдасыз ғана емес, сонымен қатар өмір мен денсаулыққа қауіпті етеді, бұл балалар мекемесінің жағдайында мүлдем қолайсыз. Бұл мекеме лауазымды адамдарының мұндай немқұрайлылығының ықтимал ауыр зардаптарының алдын алу мақсатында құқық қорғау органдарының араласуы үшін негіз деп санаймыз. Кәмелетке толмағандардың кітап оқуға қол жеткізуінде проблемалар бар. Мекемеде кітапхана жұмыс істеді, алайда ҰАТ қатысушылары атап өткендей, «кітаптардың мазмұны классикалық және ескірген, балалар кітаптары, қызығушылықтары бойынша бояулар, аудиокітаптар мен бейнефильмдер жоқ». Осылайша, БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілерінің балалардың мәдени қажеттіліктеріне, олардың зияткерлік және рухани дамуына қатысты ұсыныстары орындалмайды. ҰАТ қатысушыларының ескертулері штат кестесінде спорт нұсқаушысы, музыка оқытушысы және хореограф лауазымдарының болмауына себеп болды. Сондай-ақ бір ойын алаңында ойын жабдықтарының тапшылығы атап өтілді. Осы Жинақталған баяндаманың мақсаттары үшін жергілікті атқарушы органдары білім жүйесінің басқа да мамандандырылған мекемелеріне алдын ала бару нәтижелері назар аударуға лайық. Мәселен, Солтүстік Қазақстан облысы Білім басқармасының Мамлютка қ., «Мамлют санаторий орта мектеп-интернаты» КММ-ге алдын ала бару туралы 23.04.2022 ж. ҰАТ қатысушыларының есебінде осы мекемеде материалдары бойынша материалдық-тұрмыстық жағдайлар жеткілікті және жалпы санитарлық-гигиеналық нормативтер сақталады. Сонымен қатар балалардың тамақтануын ұйымдастыру туралы өте маңызды ескерту бар. Мәселен, асханаға кірер алдында 8 қолжуғыш орнатылған, бірақ қолды кептіруге арналған құралдар, сүлгілер, сабындар жоқ. Әкімшіліктің айтуынша, балалар өз жасақтарында қолдарын сабынмен жуады. Алайда неге мұны асханаға кірер алдында жасауға болмайтынын әкімшілік түсіндірмеді. Асханада бақылау тағамы болмады. Сонымен қатар мектеп-интернат санаторий түріндегі мекеме болғанына қарамастан, мекемеде диеталық тамақтану қарастырылмаған. Барлық балалар жасына қарамастан бірдей тамақтанады. Осылайша, тамақтану процесі балалардың жеке қажеттіліктері мен ерекшеліктерін, олардың жас ерекшеліктері мен денсаулық жағдайын ескермеді. ҰАТ қатысушылары мекемеде психолог-мамандардың жетіспеушілігін атап өтті, өйткені осындай бір маман 400 балаға тиесілі. Есепте «тәрбиеленушілерді психодиагностикалық тексерудің бірде-бір хаттамасы, психологтың балалармен жұмысының топтық және жеке жоспарлары ұсынылмаған. Бірақ сонымен бірге жасақ тәрбиешілерінің қатысуымен балалармен «көру және есту органдарының гигиенасы және күтімі», «ауыз қуысының гигиенасы. Тері мен шаш күтімі», «жүректің ауырсынуына алғашқы көмек», «жарақаттанудың алдын алуда маңызы зор. Бұл тақырыптар сөзсіз маңызды, бірақ олардың психологтың жұмысына қандай қатысы бар екені белгісіз, өйткені олар медицина қызметкерінің профилактикалық қызметіне көбірек қатысты. Сонымен қатар мекемеде тәрбиеленушілердің психологиялық сипаттамалары жетіспеді. Қалай болғанда да, психологтың маманы болған жоқ. Сонымен қатар ҰАТ қатысушылары «фойеде компьютердің жанындағы кіре берісте жолданымдарды қабылдауға арналған жәшік бар екенін Қорап құлыптаулы, бірақ мөрленбеген. Әкімшілікте аутопсия кестесі мен актілері жоқ. Қызметкерлерге шағымдар түскен жоқ». ҰАТ қатысушылары мекемеде шағым беру тетігі жоқ деген қорытындыға келді. Азаптауларға және басқа да қатыгез қарым-қатынас түрлеріне қарсы іс-қимыл тақырыбы бойынша қызметкерлермен сабақтар өткізілмеді, бұл сөзсіз БҰҰ-ның Бала құқықтары мен адамдық қадір-қасиетті қорғауға арналған халықаралық құқықтық актілеріне қайшы келеді. Сонымен қатар ҰАТ қатысушылары балалар мекемелерінің әкімшілігімен олардың баруне қатысты тұрақты келісімдер жасау қажеттілігі жөнінде ескертулер жасады. Сондай-ақ санитарлық тораптардың жетіспеушілігі және балалардағы мұндай жоғары тәртіп туралы «тамақ ішуге бөлінген 25 минут қалыпты және сапалы тамақтану үшін жеткіліксіз». Бұл балалардың денсаулығы мен әл-ауқатына қауіп төндіретіні анық. ҰАТ қатысушылары берген ұсыныстарға сүйене отырып, осы мекеменің қызметіндегі бұзушылықтар күн режимі, тамақтану уақыты мен спортзалдың жұмыс жоспары арасындағы уақыт бойынша сәйкессіздікпен байланысты болды. Бұдан басқа, стендтерде, қолжетімді орындарда, ҚР Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің атына мемлекеттік және орыс тілдерінде шағымдар, жолданымдар жазу мысалдарымен құқықтық ақпарат жетіспеді. Қызметкерлердің ҰАТ қызметін реттейтін заңнама туралы, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Бала құқықтары саласындағы заңнамасы туралы жаңа өзгерістер туралы хабардар еместігі анықталды. Терезелерде москит торларының және душ кабиналарында қалқалардың болмауына назар аударылды. Осылайша, есеп материалдары ҰАТ қатысушылары анықтаған мектеп-интернат жұмысының тәжірибесінде БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілерінің ұсыныстарымен айтарлықтай сәйкессіздіктер туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Айта кету керек, Солтүстік Қазақстан облысының мамандандырылған балалар мекемелерінде бала құқықтарының әртүрлі бұзылуы және БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілерінің ұсыныстарымен сәйкессіздіктер, өкінішке орай, жиі кездеседі. Сондықтан Жинақталған баяндаманың мазмұнына 2022 жылғы 23-24.05. СҚО Білім басқармасының «Шөптікөл арнайы мектеп-интернаты» КММ-ге алдын ала бару нәтижелері туралы Солтүстік Қазақстан облысы бойынша ҰАТ қатысушыларының есебінің материалдары енгізілген. ҰАТ қатысушылары тұрғын үй-жайларды тазалауды тәрбиеленушілердің өздері жүзеге асыратынын атап өтті. Бұл ретте, мектеп бітіруші жастағы балалармен әңгімелесу барысында ҰАТ қатысушыларына бөлмелерді тазалау кезектен тыс жаза ретінде қолданылатыны хабарланды. Осындай тәртіптік ден қою шарасының адресаты болған бір баланың айтуы бойынша, оның жазасы барлық балалардың алдында жалпы сапта жарияланды. Балаларды тұрғын үй-жайларды тазалауға тартудың осындай милитаризацияланған және жазалаушы тәжірибесі қолайсыздықты тудырады және БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілерінің ұсыныстарына толық қайшы келеді. Балалар жаза ретінде көшедегі дәретхананы тазалауға тартылады, бұл негізінен қорлайтын сипатқа ие. Еңбекті жаза құралына айналдыру баланың қадір-қасиетін төмендетіп қана қоймай, ондағы жұмыстан бас тарту мотивациясын қалыптастырады. Сондай-ақ санитарлық-гигиеналық нормалардың көптеген бұзушылықтары бар. Терезелерде москит торлары жоқ. Тұрғын үй-жайларда тәуліктік температура бақыланбайды, өйткені термометрлер тек дәліздерде орнатылады. Жарықтандыру жеткіліксіз, өйткені тұрғын үйдің екінші қабатында 6 шамның тек 3 шамы жұмыс істеді. Жатын бөлмелерді желдетуді мекеме қызметкерлері емес, оқушылардың өздері қамтамасыз етеді, бұл қолайсыз, өйткені бұл терезеден құлаған жағдайда балалардың түрлі жарақат алу қаупін тудырады. Сонымен қатар ҰАТ қатысушылары 2022 жылғы наурыз айынан бастап мектепке барған күнге дейін қазандықтар апатқа байланысты жұмыс істемегенін және тәрбиеленушілер суық жатын бөлмелерде түнгі уақытта екі көрпемен жабуға мәжбүр болғанын анықтады. Мұндай жағдайлар кәмелетке толмағандарды ұстау, Бала құқықтары туралы конвенцияға және БҰҰ-ның басқа да халықаралық құқықтық актілеріне қайшы келеді, Қазақстан Республикасының баланы қорғау саласындағы ұлттық заңнамасына қайшы келеді. Атап айтқанда, ҚР Денсаулық сақтау министрінің 5.08.2021 жылғы № ҚР ДСМ-76 «Білім беру объектілеріне қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар» санитариялық қағидаларын бекіту туралы бұйрығына сәйкес үй-жайларды ылғалды жинауды ұйымдардың техникалық персоналы жүргізеді. Санитарлық тораптарды жинауға оқушылар мен тәрбиеленушілерді тартуға жол берілмейді. Бұдан басқа, «оқу уақытында тұрғын үй жабық және үй ішіндегі дәретханаларға кіру мүмкіндігі жоқ. Мектептің алдыңғы есігі де жабық болғандықтан, оқу уақытында оқушылар мектеп арқылы өтуге, өткелден өтуге, тұрғын үй ғимаратының есігінен көшеге шығуға, тұрғын үй ғимаратын, мектепті толығымен айналып өтуге және көше дәретханасын пайдалануға мәжбүр. Сонымен қатар қыста да бұл тәжірибе сақталады, тұрғын үйдегі жылы дәретханалар тек аяз кезінде немесе тек жас тәрбиеленушілерге ашылады. Оқу уақытында тұрғын үй корпусына кіру мүмкіндігін вахтер ұсынады. Балалардың айтуынша, егер олар оқу уақытында тұрғын үйге кіруге тырысса, олар ұрысады. Көшедегі дәретхана екі бөлікке бөлінген, бірақ кіреберістер таңбаланбаған - жаңадан келгендер ұлдарға, қыздарға арналған бөліктің қайсысы екені белгісіз болуы мүмкін». Мұндай жағдайды қатыгез, ар-намысты қорлайтын, әсіресе балалардың көзқарасына жол берілмейтін қарым-қатынас ретінде қарастырған жөн. Неліктен мектеп әкімшілігі ерекше шығындар мен қаржы қаражатын тартуды талап етпейтін таза техникалық мәселені шеше алмайтындығы және неге балалар суық тию қаупіне тап болып, қатал климат жағдайында, Солтүстік Қазақстанның қыс мезгілінде көше дәретханасына көшуге мәжбүр екендігі таңқаларлық жағдай. Балалардың пікірлері бойынша тамақтану сапасы көп нәрсені көрсетеді және олардың кейбіреулері тамақ ішуден бас тартқан жағдайлар болды. Сонымен қатар тамақтанудың жасына қарай бөлінуі жоқ, балалар алюминий ыдыстардан тамақ ішеді, ал нан ыдысы мен керамикалық ыдыс-аяқтар мекеменің әртүрлі тексерулерін жүргізу кезінде үстелдерге қойылады. Тәрбиеленушілерді тамақ дайындауға, азық-түлік сөмкелерін түсіруге тартудың қолайсыз тәжірибесі қолданылады. Бұл ретте, мекемеде тиеу және түсіру жұмыстарын орындай алатын ер қызметкерлер болды. Осы санитарлық-гигиеналық және тұрмыстық сипаттағы өрескел бұзушылықтардан басқа, балаларға медициналық көмек көрсетуді қамтамасыз етпеуде көрінетін бұзушылықтар бар. Мәселен, 2022 жылғы сәуір айынан бастап тәрбиеленуші М. Ю. тіс ауруы туралы шағым түсірді. Оған мезгіл-мезгіл ауырсынуды басатын дәрілер берілді, бірақ оны тіс дәрігеріне тексеруге апармады. Бұл экспорт 2022 жылғы 23 мамырға дейін болған жоқ. Бірақ оның жолданымдарі бойынша медициналық картада алдыңғы жазбалар жоқ. Тәрбиеленуші М.А. (15 жас) 2021 жылдың көктемінен бастап өткір тіс ауруы болғанын хабарлады. Баланы тексерген медицина қызметкері оны мектеп директорына хабарлау арқылы қалалық ауруханаға тіс дәрігеріне апару керек деген қорытындыға келді. Алайда балаға медициналық көмек көрсетілмеген. Мұндай жағдайларды мектеп әкімшілігі лауазымды адамдарының заңсыз әрекетсіздігі ретінде ғана емес, сонымен бірге балаларға қатыгез, адамгершілікке жатпайтын қарым-қатынас ретінде де біржақты бағалау керек деп санаймыз. Айта кету керек, осы мектеп бойынша ҰАТ қатысушылары бұрын Қазақстан Республикасы заңнамасының бұзушылықтарын және БҰҰ халықаралық құқықтық актілерінің ұсынымдарына сәйкессіздіктерді жою бойынша 31 ұсыным берген болатын. Алайда олардың тек 2 ұсынымы орындалды, ал тағы 2 ұсынымы ішінара орындалды. Бұл мекеме әкімшілігінің, СҚО Білім басқармасы басшылығының ҰАТ қатысушыларының заңды талаптарына немқұрайлы қарауын және осы талаптарды орындауға және балалармен жұмысты тиісті түрде ұйымдастыруға құлықсыздығын көрсетеді. Өкінішке орай, бұл проблема жүйелі сипатқа ие және Қазақстан Республикасының көптеген өңірлерінде бар деп пайымдауға негіз бар. Балалармен қарым-қатынасқа байланысты түрлі бұзушылықтар Жамбыл облысы білім басқармасының «Н.Тілендиев атындағы көпбалалы және аз қамтылған отбасылардан шыққан балаларға арналған мектеп-интернат» КММ-ге ҰАТ қатысушыларының 2022 жылғы 7-8.02. алдын ала баруы туралы есепте көрініс тапты. Есеп материалдарында көрсетілгендей, мекеменің спорт корпусында демеушілер ұсынған тренажерлары бар кабинет бар. Алайда оқушылардың айтуынша, олар бұл тренажерлерге іс жүзінде қол жеткізе алмайды және олармен үнемі айналыспайды. Мекеме әкімшілігі ҰАТ қатысушыларының спорт алаңында ағаштан немесе шыны талшықтан жасалған алынбалы футбол қақпаларын орнатуға қатысты ұсыныстарын орындамады. Спорт алаңдарының аумағы тегіс емес, жасанды көгалдар жоқ, бұл балалар жарақатына қауіп төндіреді. ҰАТ қатысушылары «бастауыш сынып оқушыларына арналған жатақхананың жатын бөлмелерінде екі қабатты металл кереуеттер орнатылған. Төсек конструкцияларындағы болттар мен гайкалардың жарақат алу қаупі бар ұштарында балаларды жарақаттан қорғайтын сәндік қорғаныс қақпақтары жоқ». Бұл кәмелетке толмаған тәрбиеленушілердің қауіпсіз және толыққанды демалуының тиісті жағдайларының жоқтығын көрсетеді. Келіп түскен балаларды тіркеу журналын жүргізу кезінде бұзушылықтар бар. Жарақаттарды тіркеу журналында жарақат алған оқушылар туралы жазбалар жоқ. Тамақтануды ұйымдастыруға келетін болсақ, ҰАТ қатысушыларының деректері бойынша «дарынды балаларға арналған интернаттық мекемелермен салыстырғанда интернаттық мекемелердегі тамақтану нормалары айтарлықтай төмендетілген, атап айтқанда, еттің тәуліктік нормасы 100 г құрайды, ал «Назарбаев Зияткерлік мектептерінде» – 390 г. яғни, балаларға байланысты кемсітушілік орын алады (Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 12 наурыздағы № 320 қаулысы). Сондай-ақ дәретхана қағазының сапасына қатысты шағымдар, оның құрылымы бойынша ең арзан және өрескел. Оқушылар оны қолданғаннан кейін ауырсыну мен қышуға шағымданды. Мекеме кітапханасында компьютерлердің жетіспеушілігі және оқушылардың ғаламдық Интернет желісінде орналастырылған жаңа оқу ақпаратына қол жеткізудің қиындығы туралы ескерту жасалды. Айта кету керек, интернаттың барлық тәрбиеленушілеріне (10-11 сынып оқушыларынан басқа) интернатта болған кезде ұялы телефонды пайдалануға тыйым салынады. Ерекше жағдайларда олар тәрбиешілердің ұялы телефондарын пайдалана алады. ҰАТ қатысушылары мектеп-интернат режимдік мекеме емес екенін ескере отырып, тәрбиеленушілердің сыртқы әлеммен байланыс және жеке бас бостандығы құқығы бұзылады деген әділ қорытындыға келді. ҰАТ қатысушылары мектеп-интернаттың қолайсыз көрінісіне назар аударды. Есеп материалдарына сәйкес «мекеменің аумағы ыңғайсыз, ұсқынсыз көрінеді. Ал бұл жерде балалар кәмелетке толғанға дейін өмір сүреді. Жер шөппен жабылмаған. Интернаттың жанында және аулада жасыл кеңістіктер өте аз. Желді ауа-райында ол шаңды, ал жазда құрғақ және ыстық». Осылайша, БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілерінің ұсынымдарына белгілі бір қайшы келетін және Қазақстан Республикасы заңнамасының талаптарына сәйкес келмейтін балалармен қарым-қатынасқа, оларды ұстау тәртібі мен шарттарына байланысты әртүрлі бұзушылықтардың болуы туралы қорытынды жасауға болады. Қорытындылар мен ұсынымдар: ҰАТ қатысушыларының есептерінің материалдарын талдау және БҰҰ халықаралық құқықтық актілерінің ережелерін, Қазақстан Республикасының жүріп-тұру еркіндігі шектеулі кәмелетке толмағандармен қарым-қатынас саласындағы ұлттық заңнамасын есепке алу осы Жинақталған баяндама шеңберінде мынадай тұжырымдарға келуге мүмкіндік береді. Жергілікті атқарушы органдары білім жүйесінің мамандандырылған білім беру мекемелерінде ұсталатын кәмелетке толмағандар БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілері тұрғысынан БҰҰ-ның азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе қадір-қасиетін қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы конвенциясы, құқықтық тәртіпті сақтау жөніндегі лауазымды адамдардың мінез-құлқы туралы БҰҰ-ның Кодексі және адамның қадір-қасиетін қорғауға арналған БҰҰ-ның басқа стандарттары толық көлемде қолданылатын бас бостандығынан айырылған адамдарға теңестіріледі. Сонымен қатар кәмелетке толмағандар БҰҰ-ның ювеналды халықаралық стандарттарына, БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенциясына және кәмелетке толмағандардың құқықтарын қорғауға бағытталған әлемдік қоғамдастықтың басқа да актілеріне бағытталған осал әлеуметтік топ болып табылады. Сондықтан ҚР Оқу-ағарту министрлігінің мамандандырылған білім беру мекемелерінде ұсталатын балалардың жағдайын бағалау Қазақстан Республикасының ұлттық заңнамасын ескере отырып қана қоймай, кәмелетке толмағандарға бағытталған және азаптаулар мен қатыгездікке қарсы тұруға бағытталған БҰҰ-ның халықаралық стандарттары негізінде де жүргізілуге тиіс. Жергілікті атқарушы органдары білім жүйесінің барлық мамандандырылған мекемелері Қазақстанның ҰАТ қатысушыларының алдын ала бару объектілері болып табылады. ҰАТ қатысушыларының 2022 жыл ішіндегі бару нәтижелері туралы есептерінің материалдарынан көрініп тұрғандай, мамандандырылған білім беру мекемелерінің лауазымдық адамдарының, аумақтық білім басқармаларының басшылығының, ҰАТ қатысушыларының ұсынымдарын іс жүзінде елемеуінің қолайсыз үрдісі қалыптасуда, олар әрбір алдын ала барғаннан кейін беріледі және мүдделі тұлғалардың назарына жеткізіледі. Олардың бақылау іс-шаралары барысында, көрсету объектілерін жасыру. 2022 жылғы кезеңде Қазақстанның әртүрлі аудандарында кәмелетке толмаған тәрбиеленушілерді жергілікті атқарушы органдары білім жүйесінің юрисдикциясындағы мамандандырылған, білім беру мекемелерінде ұстау шарттарына қатысты көптеген бұзушылықтар анықталды. Өкінішке орай, бұл бұзушылықтар жыл сайын дерлік қайталанады. БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілерімен және Қазақстан Республикасы ұлттық заңнамасының талаптарымен елеулі сәйкессіздіктерді куәландыратын бұл бұзушылықтар өте көп және аталған мекемелердің тіршілік әрекетінің әртүрлі салаларына қатысты. Сыртқы түріне, мекемелердің жағдайына және олар орналасқан әкімшілік аумаққа қатысты барлық жерде ескертулер бар. Бұл абаттандырудың болмауына, аумақты көгалдандыруға, тұрғын үй ғимараттарының ескірген ғимараттарына, жартылай жертөле үлгісіндегі ғимараттарда тұрғын үй-жайлардың болуына қатысты. Ескертулер ғимараттардың нашар желдетілуінен, терезелерде москит торларының болмауынан, санитарлық-гигиеналық нормаларға сәйкес келмейтін жатын бөлмелеріндегі төмен температурадан туындайды. Санитарлық тораптардың қалыпты жұмыс істеуімен, көшеде дәретханалардың болуымен байланысты бұзушылықтар жиі кездеседі, оларға балалар түнде де баруға мәжбүр болады. Жеке күтім құралдарының, соның ішінде дәретхана қағазының жетіспеушілігінде. Бірқатар мекемелерде ауыз сумен үздіксіз қамтамасыз ету, кір жуатын бөлменің болмауы, жатын бөлмелерін үнемі желдету және желдету проблемалары бар. БҰҰ-ның халықаралық стандарттарына және Қазақстан Республикасының балалардың құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз ету жөніндегі халықаралық міндеттемелеріне қайшы келетін бала құқықтарының өрескел бұзылуы тәрбиеленушілерді көше дәретханаларын тазалауға, мекеме аумағын абаттандыруға, тәртіптік жаза ретінде тарту, сондай-ақ тәрбиеленушілерді тиеу-түсіру жұмыстарына және тамақ дайындау процесіне тарту жағдайлары болып табылады. Кәмелетке толмағандардың білікті медициналық көмекке қол жеткізуінің нақты болмауына байланысты бұзушылықтар да қауіпті болып табылады. Кейбір мекемелерде ҰАТ қатысушылары жарамдылық мерзімін жоғалтқан дәрі-дәрмектерді тапты. Алғашқы медициналық көмек көрсетудің қарапайым құралдары да болмады, бұл оқушылар ауырған немесе жарақат алған жағдайда ауыр зардаптарға қауіп төндірді. Сонымен қатар медицина қызметкерлерінің жетіспеушілігін жиі атауға болады. Медициналық пункттердегі кейбір мекемелерде дәрігерлер 0.5 ставкада жұмыс істейді, бұл олардың балалар мекемесінде жұмыс күнінің жартысынан аспайтын уақыт қана болуын білдіреді. ҰАТ қатысушылары медициналық құжаттаманы тиісінше жүргізбеу, кәмелетке толмаған тәрбиеленушілерге уақтылы стоматологиялық көмек көрсетпеу, сондай-ақ оны беруден бас тарту жағдайларын анықтады. Азық-түлік сапасы, азық-түлік ассортименті, жаңа піскен көкөністер мен жемістерге тапшы, азық-түлікті сақтау талаптары дұрыс сақталмайды. Балалардың медициналық көмек алуға, ауыз суға қол жеткізуге, санитарлық-гигиеналық рәсімдерге, БҰҰ-ның халықаралық құқықтық актілері тұрғысынан құқықтарын бұзу жағдайлары бар, олар қатыгез, ар-намысты қорлайтын қарым-қатынас ретінде жіктелуі мүмкін. Бірқатар мекемелерде білікті психологтардың жетіспеушілігі орын алады және тәрбиеленушілер іс жүзінде білікті психологиялық көмектен айырылады. Мамандандырылған балалар мекемелерінің әкімшілігі мен персоналының БҰҰ-ның Бала құқықтары саласындағы халықаралық құқықтық актілерінің және ұлттық алдын алу тетігінің қызметін регламенттейтін Қазақстан Республикасының ұлттық заңнамасының мазмұны туралы хабардар еместігі көңіл көншітпейтін фактор болып табылады. Бұл тұжырымдар осы Жинақталған баяндамаға жергілікті атқарушы органдары білім жүйесінің мамандандырылған білім беру мекемелеріндегі балалардың жағдайын жақсартуға бағытталған мынадай сипаттағы ұсыныстарды енгізуге мүмкіндік берді. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі: 1) ҰАТ қатысушыларының жыл сайынғы Жинақталған баяндамаларын зерделесін; 2) ҚР Денсаулық сақтау министрлігімен бірлесіп, жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған мамандандырылған, арнаулы ұйымдарда және білім беру ұйымдарында медицина қызметкерлерінің тәулік бойы болуын қамтамасыз ету бөлігінде мамандандырылған, арнаулы ұйымдар мен білім беру ұйымдары қызметкерлерінің үлгілік штат кестесін қайта қарасын. 3) ұсынымдарды орындау және басқа білім беру ұйымдарында көрсетілген бұзушылықтарға жол бермеу мақсатында ұлттық алдын алу тетігіне қатысушылардың бару нәтижелерін жергілікті атқарушы органдардың назарына жеткізсін. 4) мамандандырылған білім беру мекемелері басшыларының лауазымдарына орналасу үшін біліктілік талаптарына бала құқықтарының халықаралық стандарттары саласындағы құзыреттерді, ҰАТ қатысушыларының Қазақстан Республикасындағы міндеттері өкілеттіктері мен функцияларын енгізу мүмкіндігін қарастырсын. 5) мамандандырылған білім беру мекемелері персоналының біліктілігін арттыру практикасына БҰҰ-ның Бала құқықтары саласындағы, сондай-ақ азаптауға және қатыгездікке қарсы іс-қимыл жөніндегі халықаралық стандарттарын зерделеу әдістемелерін; ұлттық алдын алу тетігінің қызметін регламенттейтін Қазақстан Республикасының заңнамасын әзірлеу және енгізсін. 6) мемлекеттік органдар мен азаматтық қоғам институттарының өзара іс-қимылы кезінде балалық шақты қорғау проблемаларына, кәмелетке толмағандардың адами қадір-қасиетін, құқықтары мен бостандықтарын қорғауды қамтамасыз ету қажеттілігіне назар аударуға бағытталған ақпараттық компанияларға бастамашылық жасасын және оларды ұдайы жүргізсін. ҚР-дағы Бала құқықтары жөніндегі уәкілге, ҚР Бас прокуратурасына, басқа да құқық қорғау және қадағалау мемлекеттік органдарына, ҚР-дағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің және ҚР-дағы Бала құқықтары жөніндегі уәкілдің өңірлік өкілдеріне: Кәмелетке толмағандардың құқықтарының, бостандықтары мен заңды мүдделерінің аса маңыздылығы мен әлеуметтік құндылығын, сондай-ақ балаларды қорғау саласындағы Қазақстан Республикасының халықаралық міндеттемелерін сақтаудың маңыздылығын назарға ала отырып, жергілікті атқарушы органдардың мамандандырылған білім беру ұйымдарындағы балалардың құқықтары мен заңды мүдделерін сақтауға қатысты ҰАТ қатысушылардың ұсынымдарының орындалуын, оның ішінде осы мекемелердің қажеттіліктері мен қажеттіліктеріне бағытталған мемлекеттік бюджет қаражатын жұмсау тәртібін ерекше бақылауға алу қажет. Жергілікті атқарушы органдарға, облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың Білім басқармалары: 1) ҰАТ қатысушыларының 2014 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін арнаулы және мамандандырылған білім беру ұйымдарында кәмелетке толмағандардың құқықтарының қорғалуын арттыруға қатысты барлық ұсынымдарын орындасын. 2) тозығы жеткен, сол сияқты санитария мен қауіпсіздік талаптарына сәйкес келмейтін мамандандырылған білім беру мекемелерінің ғимараттары мен тұрғын үй-жайларын күрделі және ағымдағы жөндеуді жүзеге асыру жөнінде шұғыл шаралар қабылдасын. 3) кәмелетке толмағандарды мамандандырылған білім беру мекемелерінде ұстаудың тиісті материалдық-тұрмыстық, санитарлық-гигиеналық және өзге де жағдайларын қамтамасыз етсін. 4) мамандандырылған білім беру мекемелерінің басшыларына және білім беруді басқарудың аумақтық органдарына кәмелетке толмаған тәрбиеленушілердің жасына, психофизиологиялық ерекшеліктеріне сәйкес көлемде тамақтануын ұйымдастыруға, балалардың тұруының санитариялық-гигиеналық жағдайларын тиісінше қамтамасыз етуге, олардың медициналық көмекке уақтылы қол жеткізуіне дербес жауапкершілік жүктелсін. Мамандандырылған Білім беру мекемелерінің басшыларына: 1) кәмелетке толмаған тәрбиеленушілердің тұрмысын милитаризациялаудың, кәмелетке толмағандарды тәртіптік жаза ретінде мекемелерді абаттандыру жөніндегі жұмысқа тартудың қатыгез практикасын жойсын. VII «Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігіне ведомстволық бағынысты мекемелерде ұсталатын адамдардың жағдайы» Жалпы ережелер Республикалық психикалық денсаулық ғылыми-практикалық орталығының[20] деректері бойынша 2019 жылдың соңында елімізде: - 10 089 төсекке арналған 17 психикалық денсаулық орталығы; - 1 110 төсектік психиатриялық аурухана; - 2 республикалық ұйымдар: Республикалық психикалық денсаулық ғылыми-практикалық орталығы, қарқынды бақыланатын мамандандырылған үлгідегі республикалық психиатриялық аурухана; - 683 төсектік психоневрологиялық диспансер жұмыс істейді. Республиканың жалпы емдеу желісіндегі 105 психиатриялық төсекке арналған 3 психиатриялық бөлімшені құрады. Осылайша, республиканың 20 психиатриялық ұйымында 11 882 төсек жұмыс істеді. Туберкулез төсектерінің саны 104. 2023 жылы психикалық мінез-құлық бұзылыстары бар елде барлығы 194 мыңға жуық адам есепте[21] тұр және бұл тек стационарлық емделген және психикалық денсаулықтың бастапқы пункттерінде есепте тұрған расталған диагноздары бар адамдар. Олардың 23,5 пайызы шизофрениядан зардап шегеді-бұл шамамен 47 мың адам. Балалар мен жасөспірімдер арасында 2019 жылы 35 мыңнан астам баланың Динамикалық бақылауда тұрған балалар мен жасөспірімдер контингентінің көрсеткіші, балалар мен жасөспірімдерде ауру көрсеткіші 100 000 бала мен 565,8 жасөспірімді құрады (2018 жылы 100 000 бала мен 561,1 жасөспірім). Республикалық психикалық денсаулық ғылыми-тәжірибелік орталығының деректері[22] бойынша: - ересектер Қарағанды (1 516,8) Қостанай (1 458,1) және Шығыс Қазақстан (1 352,9) облыстарында; - балалар-Қарағанды облысында (1 155,7) және Шымкент қаласында байқалады (1 141,4) Мақсат ретінде әрбір азамат үшін сапалы және қолжетімді денсаулық сақтауды қамтамасыз ету «Әрбір азамат үшін сапалы және қолжетімді денсаулық сақтау «Дені сау ұлт» ұлттық жобасында көрсетілген[23]. Сонымен қатар ҚР Денсаулық сақтау саласындағы заңнамасының міндеті ҚР азаматтарының денсаулығын жақсартуға бағытталған құқықтық жағдайлар жасау болып табылады («Денсаулық сақтау және денсаулық сақтау жүйесі туралы» ҚР Кодексінің 4-бабы). Психикалық денсаулық және туберкулез саласында медициналық көмекке мұқтаж азаматтар үшін құқықтық жағдайлар жасауды регламенттейтін негізгі НҚА: 1) «Денсаулық сақтау және денсаулық сақтау жүйесі туралы» ҚР Кодексі (бұдан әрі-Денсаулық туралы кодекс); 2) Стандарттар ҚР тұрғындарына психикалық денсаулық саласында медициналық-әлеуметтік көмек көрсетуді ұйымдастыру[24]; туберкулез кезінде халыққа медициналық көмек көрсетуді ұйымдастыру[25]; ҚР тұрғындарына психикалық денсаулық саласында медициналық-әлеуметтік көмек көрсетуді ұйымдастыру[26]; Денсаулық сақтау және білім беру ұйымдарындағы тамақтану орны[27]; Денсаулық сақтау саласында арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету[28] (бұдан әрі – АӘҚ стандарты); 3) психикалық денсаулық саласында медициналық-әлеуметтік көмек көрсетудің кейбір мәселелері туралы[29] (бұдан әрі – Динамикалық байқау қағидалары); 4) Санитариялық қағидалар: «Денсаулық сақтау объектілеріне қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар»[30] (бұдан әрі-денсаулық сақтау объектілеріне СҚ); «Инфекциялық аурулардың (туберкулездің) алдын алу жөніндегі санитариялық-эпидемияға қарсы, санитариялық-профилактикалық іс-шараларды ұйымдастыруға және жүргізуге қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар»[31] СҚ (бұдан әрі-инфекциялық аурулар кезіндегі СҚ); «Қоғамдық тамақтандыру объектілеріне қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар» [32] Жарлық (бұдан әрі – қоғамдық тамақтандыру объектілеріне СҚ); Табиғи тамақтану нормалары және Республиканың мемлекеттік денсаулық сақтау ұйымдарын жұмсақ мүкәммалмен жарақтандырудың ең төменгі нормалары[33] (бұдан әрі – тамақтану және жұмсақ мүкәммал нормалары). ҰАТ қатысушылары 2016 жылдан 2022 жылға дейін ел өңірлерінде денсаулық сақтау объектілеріне 598 рет барды (№1 диаграмманы қараңыз): туберкулезге қарсы мамандандырылған ұйымдарға 218 рет барды, психикалық денсаулық саласында медициналық көмек көрсететін ұйымдарға 360 рет барды. № 1 диаграмма. Жағдайды бағалау 2022 жылы ҰАТ қатысушылары Қазақстан Республикасының өңірлерінде медициналық ұйымдарға 45 рет, оның ішінде: - 8 туберкулезге қарсы диспансер мен ауруханаға; - 37 психиатриялық ауруханаға және наркологиялық стационарға барды. Денсаулық сақтау жүйесіне баратын объектілердің 82%-і психикалық денсаулық саласында медициналық көмек көрсететін ұйымдарға тиесілі. Себебі соңғы жылдары анықталған бұзушылықтарды талдау пациенттердің құқықтары негізінен осы мекемелерде бұзылатынын көрсетеді. Ағымдағы жылы жоғарыда аталған объектілерге бару нәтижелері психикалық денсаулық және туберкулез саласындағы медициналық қызметтерді алатын пациенттердің жағдайына қатысты жағдай өзгермегенін көрсетті. Туберкулёзге қарсы диспансерлер мен ауруханалар Туберкулезбен ауыратын адамдарға Денсаулық туралы кодекстің 157-бабына сәйкес мемлекет тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемі шеңберінде медициналық көмек пен дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етуге, әлеуметтік және құқықтық қорғауға, аурудың сипатына байланысты кемсітушіліктің қандай да бір нысандарына жол бермеуге кепілдік береді. 2022 жылы ҰАТ қатысушылары 8 туберкулезге қарсы диспансерлер мен ауруханаларға барды, онда пациенттердің жағдайы, оның ішінде болу жағдайлары алдыңғы жылдармен салыстырғанда жақсармаған немесе өзгерген жоқ. Ағымдағы жылы ҰАТ қатысушылары келесі сипаттағы бұзушылықтарды ерекше атап өтті: 1. «Қостанай облыстық фтизиопульмонология орталығы» КМК, Рудный мәжбүрлеп емдеу бөлімшесі, Алматы қаласы Денсаулық сақтау басқармасының, «Фтизиопульмонология орталығы» ШЖҚ МКК сияқты объектілерде пациенттердің тамақтану нормаларын сақтамауы. ҰАТ қатысушылары салаттарды дайындау кезінде өнімдерді термиялық өңдеуге қатысты ерекше қарсылық білдіреді. Алайда тамақтану нормаларына және жұмсақ мүккәмәлға қойылатын талаптарда салаттарды дайындау кезінде өнімдерді термиялық өңдеу мәселесі шешілмеген. 2. «Қостанай облыстық фтизиопульмонология орталығы» КМК, Рудный мәжбүрлеп емдеу бөлімшесі сияқты объектілерде гигиена құралдары жоқ. Денсаулық сақтау жүйесінің НҚА-да аймақтарға бөлуге және күшейтілген санитариялық-дезинфекциялық режимге қойылатын талаптарға қатысты денсаулық сақтау объектілеріне СҚ 8-қосымшасының 10-тармағының 15) тармақшасын қоспағанда, пациенттерді гигиена құралдарымен міндетті қамтамасыз ету мәселесі регламенттелмегенін атап өту маңызды. 3. ҚДБ «Фтизиопульмонология орталығы» ШЖҚ МКК үй-жайлары мен ғимараттарының физикалық және моральдық тозуы Алматы: ғимараттың отыруына байланысты бұрын төселген кәріз құбырлары апатты жағдайға жетті, ыстық және суық су құбырларын ауыстыру қажет, жылыту жүйесі (радиаторлар) белгіленген жылу режимінен ішінара шықты, пациенттер палаталары күрделі жөндеуді қажет етеді, іргетастың қысқаруына байланысты ғимараттың дәліздері мен фойелерінде төселген еден плиткалары деформацияланады, бұзылады кейбір жерлерде (жаңа еден плиткаларын төсеу кезінде керамика төсеу керек), ғимараттың сыртқы қасбетінде терең жарықтар пайда болған, терезе жақтаулары іргетастың кішіреюіне байланысты деформацияланды (нашар ашылады және жабылады, жақтау мен жүк көтергіш қабырға арасында саңылаулар бар). Бұл денсаулық сақтау объектілеріне СҚ-ның 5-тарауының 50-тармағының 1) тармақшасының талаптарының сақталмағанын көрсетеді, оған сәйкес денсаулық сақтау объектілерінде ақаулы шағын механикаландыру құралдарын, жабдықтарды, құрылғыларды пайдалануға жол берілмейді. Психикалық денсаулық саласында медициналық көмек көрсететін ұйымдар Денсаулық туралы кодекстің 163-бабына сәйкес психикалық, мінез-құлық бұзылыстары (аурулары) бар адамдар Қазақстан Республикасының Конституциясында және осы Кодексте көзделген азаматтардың барлық құқықтары мен бостандықтарына ие болады, оның ішінде: Қазақстан Республикасының Конституциясында және осы Кодексте көзделген психикалық, мінез-құлықтық бұзылушылықтары (аурулары) бар адамдарға психикалық денсаулық саласында медициналық көмек көрсетілген кезде олардың: 1) тұрғылықты жері бойынша, сондай-ақ қажет болған жағдайда тұрған жері бойынша психикалық денсаулық саласында медициналық көмек алуға; 2) емдеудің кез келген сатысында медициналық құралдар мен әдістерді пайдаланудан, ғылыми зерттеулерден немесе оқу процесінен, фото-, бейне- немесе кинотүсірілімдерден бас тартуға; 3) дәрігерлік комиссияда жұмыс істеу үшін психикалық денсаулық саласында медициналық көмек көрсетуге қатысатын маманды (соңғысының келісімімен) шақыруға; 4) егер пациент он сегіз жасқа толмаған болса, жалпы білім беретін мектептің немесе интеллектуалдық дамуы бұзылған балаларға арналған арнаулы мектептің бағдарламасы бойынша білім алуға; 5) хат-хабар алысуға, жіберілімдер, бандерольдер, ақша, пошта аударымдарын алуға және жіберуге, телефон пайдалануға, келушілерді қабылдауға, мерзімді баспа басылымдарына жазылуға; 6) бірінші кезектегі қажетті заттарды иеленуге және сатып алуға, өз киімін пайдалануға; 7) күнделікті серуендеуге құқығы бар. Қосымша тамақ сатып алу; жұмсақ мүкәммал, киім, аяқ киім сатып алу; қалааралық телефон байланысын пайдалану олар берілетін адамның қаражаты есебінен жүзеге асырылады. 2022 жылы ҰАТ қатысушыларының 37 психиатриялық стационарға бару нәтижелері бұзушылықтардың түрлері соңғы жылдардағы бұзушылықтарға ұқсас екенін көрсетті: 1. Үй-жайлардың, ғимараттар мен жабдықтардың физикалық және моральдық тозуы, бұл сәйкессіздікті көрсетеді: - СҚ-ның 5-тарауының 50-тармағының 1) тармақшасымен денсаулық сақтау объектілеріне, оған сәйкес денсаулық сақтау объектілерінде ақаулы шағын механикаландыру құралдарын, жабдықтарды, құрылғыларды пайдалануға жол берілмейді; - ағымдағы ақауларды жою дереу жүргізілетін денсаулық сақтау объектілеріне СҚ-ның 46-тармағы; - «Әкімшілік және тұрғын үйлерге қойылатын санитариялық – эпидемиологиялық талаптар» санитариялық қағидаларының 2-тарауының 23-тармағы (бұдан әрі – СҚ а/ж ғимараттарға), онда әкімшілік ғимараттар мен жатақханалардың үй-жайларын жөндеу олардың тозуына қарай жүргізілетіні регламенттелген[34]. Сонымен қатар Шығыс Қазақстан облыстық психикалық денсаулық орталығы (Ново-Канайка ауылы) техникалық жағынан қанағаттанарлықсыз жағдайда, жылыту және кәріз жоқ. ҰАТ қатысушылары мекеменің үй-жайлары қирағанын, шұңқырлар бөлімшелердің ішіндегі дәретханаларды ертеректе ауыстырғанын айтады (№1 фотон қараңыз), су жоқ. C:\Documents and Settings\Admin\Local Settings\Temporary Internet Files\Content.Word\20210416_121732.jpgC:\Documents and Settings\Admin\Local Settings\Temporary Internet Files\Content.Word\20210416_121739.jpg 1-2- фотолар: әйелдер бөлімшесінің жуынатын бөлмесі. Үй-жайлар пешпен жылытылады, осы себепті санитарлық эпидемиологиялық қызмет пен өрт сөндіру қызметінің өкілдері тексеру нәтижелері бойынша теріс қорытынды берді. Бұл ретте, ұйымның уәкілетті органдары тарапынан қызметі тоқтатылмайды, ұйымдар пациенттер мен қызметкерлердің өміріне қауіп төндіре отырып, жұмысын жалғастырады. Шығыс Қазақстан облысы Денсаулық сақтау басқармасының «Шығыс Қазақстан облыстық психикалық денсаулық орталығы» ШЖҚ КМК әртүрлі мекенжайлар бойынша әртүрлі ғимараттарда орналасқан екі бөлімшеде психикалық денсаулық саласында қызметтер көрсетеді. ҰАТ қатысушылары орталық үшін екі бөлімшені бір ғимаратқа біріктіруге, сондай-ақ психикалық аурулары бар науқастарды оңалту үшін орталықтың мүмкіндіктерін арттыруға мүмкіндік беретін жаңа ғимарат салу мәселесі бұрыннан келе жатыр деп санайды. Ғимараттың материалдық-техникалық жағдайы тиісті деңгейде емес, аурухананың қажеттіліктерін жергілікті бюджеттен жеткіліксіз қаржыландыруға байланысты, сәйкесінше көптеген мәселелер жылдар бойы шешілмейді. Шығыс Қазақстан облысы Денсаулық сақтау басқармасының «Шығыс Қазақстан облыстық психикалық денсаулық орталығы» ШЖҚ КМК пациенттердің психикалық денсаулығы үшін қолайлы жағдайлар жасалмаған, өйткені пациенттер емделетін бөлімшелерде режимдік объекті сияқты әсер қалдырады. Палаталар барлық типтік «үй-жай емес». Желдету жоқ, бөлмелер желдетілмейді. 2. Пациенттердің тамақтану нормаларын сақтамау, бұл СҚ-ның 8-тарауының 198-тармағының денсаулық сақтау объектілеріне сақталмағанын көрсетеді, онда ас блогы мен жабдықтың құрылымы, мазмұны, шикізат пен дайын өнімге қойылатын талаптар, тамақтану шарттары СҚ-ға сәйкес жалпы тамақтану объектілеріне көзделеді. ҰАТ қатысушылары тамақтану нормаларының сақталмауы мынадай объектілерде анықталғанын атап өтті: -Шығыс Қазақстан облыстық психикалық денсаулық орталығы (Ново-Канайка ауылы), онда пациенттердің тамақтануын ұйымдастыруға қойылатын санитарлық-эпидемиологиялық талаптар сақталмайды; - Қызылорда облысы Денсаулық сақтау басқармасының «Қызылорда облыстық психикалық денсаулық орталығы» МКК-де, онда қоймаларда да, күн сайын тікелей үй-жайда тамақ дайындауда да азық-түліктің сақталуына бақылау жоқ. Салатта шіріген қызанақ пен қиярды қолдану фактісі тіркелді. Мұздатқыштағы етте бөтен иіс бар, диетолгтың айтуынша, бұл жылқы еті болды, алайда тамақтану және жұмсақ мүкәммалдар нормаларына сәйкес Тізімде «жылқы еті» жоқ. Азық-түлік нормаларымен бекітілген өнімдер тізбесіне енгізілмеген өнімдерді сатып алу тәжірибесі жалғасуда. Мысалы, жылқы еті, табиғи өнімдерді алмастырғыштар (май, сүзбе, қаймақ, сүт және т.б.). Ас блогынан бөлімшелерге тамақ алюминий колбаларда жеткізіледі, бұл денсаулық сақтау объектілеріне СҚ талаптары бойынша жол берілмейді. 3. Оңалтудың және арнаулы әлеуметтік қызметтердің болмауы, олар мыналармен: -психикалық, мінез-құлық бұзылыстары (аурулары) бар адамдарды Динамикалық байқау мыналарды: емдеу-диагностикалық іс-шараларды, денсаулық сақтау саласында арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсетуді ұйымдастыруды, оңалтудың жеке бағдарламасын әзірлей отырып, әлеуметтік қауіпті іс-әрекеттердің алдын алу мақсатында жүзеге асырылатын оңалту әлеуетін айқындауды қамтитын созылмалы ПМБ шиеленісуі мен нашарлауының алдын алуды регламенттейтін Динамикалық байқау қағидаларының 3-тармағымен; - әлеуметтік қызметкер денсаулық сақтау саласындағы арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсетудің түрлері мен шарттарын оны көрсетудің талаптары мен жалпы қағидаттарына сәйкес айқындайтын Динамикалық байқау қағидаларының 8-тармағының 2) тармақшасымен; - арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсетудің түрлері мен шарттарын көздейтін денсаулық сақтау саласындағы АӘҚ стандартынмен көзделген. Мәселен, Шығыс Қазақстан облыстық психикалық денсаулық орталығы (Ново-Канайка ауылы) осы үшін тиісті ұй-жайлар мен материалдық-техникалық базаның (кітаптар, спорттық мүкәммал) болмауына байланысты пациенттердің бос уақытын ұйымдастырмайды. Атырау облысы Денсаулық сақтау басқармасының «Атырау облыстық психикалық денсаулық орталығы» РМК ұйым басшылығы науқастардың сауығу процесіне және олардың әлеуметтік бейімделуіне ықпал етпейді. Дәрі-дәрмектерден басқа терапияның басқа түрлері жүргізілмейді. Науқастардың сыртқы әлеммен байланысы жоқ, пациенттер теледидарға (шектеулі) және баспасөзге (толық) қол жеткізе алмайды. Пациенттердің жұмыспен қамтылуы мүлдем жоқ, пациенттер дене шынықтырумен, спортпен шұғылдану мүмкіндігінен айырылады, таза ауада серуендеу мүмкіндігінен айырылады. Қызылорда облысы Денсаулық сақтау басқармасының «Қызылорда облыстық психикалық денсаулық орталығы» МКК пациенттерді әлеуметтендірумен айналыспайды. Астана қаласы әкімдігінің «Қалалық психикалық денсаулық орталығы» ШЖҚ МКК (наркологиялық блок) пациенттері пайдалы еңбекпен айналыспайды және қандай да бір сабақтар жоқ, бұл кейін олардың әлеуметтенуін қиындатады. Бөлім меңгерушісі мұны пациенттердің өздері қайта әлеуметтенуге және дамуға мүдделі емес екендігімен түсіндіреді. «Мамандандырылған емдеу-алдын алу кәсіпорны» МКҚК адамдарды заңдарды, жатақхана ережелерін сақтау рухында тәрбиелеуге, мәдени деңгейін арттыруға, сондай-ақ оларды емдеу қажеттілігіне сендіруге бағытталған тәрбие жұмысын жүргізбейді. Құпиялылық бойынша әлі де проблемалар бар. Астана қаласы әкімдігінің «Қалалық психикалық денсаулық орталығы» ШЖҚ МКК емдеу-дәрі-дәрмек іс-шаралары ұйым персоналының пациенттерге ұсынатын жалғыз іс-шаралары болып табылады. Мекеме қызметкерлерінің еңбек терапиясы, психотерапия және басқа балама емдеу шаралары қолданылмайды. Ақтөбе облысының психикалық денсаулық орталығы пациенттер палаталарында жағдайды жақсарту бойынша жұмыс жүргізбейді, бұл стационарда қысымшылық жағдай туғызады. Пациенттерді емдеуге жүргізілген талдау мекеме қызметкерлерінің 99%-ті құрайтын рецидивтің жоғары деңгейін көрсетеді. ҰАТ қатысушылары отбасы мүшелерін оңалту процесіне тартуға, қазіргі уақытта жоқ оңалту орталықтарын ашуға баса назар аудара отырып, оңалту бағдарламаларын қайта қарау қажеттілігі туралы мәселені бірнеше рет көтерді. Астана қаласы әкімдігінің «Қалалық психикалық денсаулық орталығы» ШЖҚ МКК, балалар бөлімшесінде әлеуметтік жұмыс жөніндегі маманның ставкасы жоқ. Бұл ретте, ҰАТ қатысушыларының карантинде болған сәтінде изоляторда заңды өкілдері жоқ, емдеуді түзету үшін интернаттан ауыстырылған қыз болды. 4. Динамикалық байқау қағидаларымен регламенттелген ақпараттық-түсіндіру жұмыстарының болмауы, мұнда: психолог пациенттерге және олардың жақын туыстарына жеке, кәсіби және тұрмыстық психологиялық мәселелерді шешуге көмектеседі (7-тармақтың 2-тармағы) ; әлеуметтік қызметкер психикалық, мінез-құлық бұзылыстары бар адамға және оның жақын туыстарына өздерінің әлеуметтік көмек қажеттіліктері мен қажеттіліктерін анықтауға көмектеседі (8-тармақтың 1-тармақшасы). Ақпараттық-түсіндіру жұмыстарының болмауына байланысты Шығыс Қазақстан облыстық Психикалық денсаулық орталығында (Ново-Канайка ауылы) пациенттер үшін киім мен аяқ киім сатып алуда проблемалар бар, олар Денсаулық туралы кодекстің 163-бабына сәйкес өз есеп шотынан сатып ала алады. Астана қаласы әкімдігінің «Қалалық психикалық денсаулық орталығы» ШЖҚ МКК-нің ақпараттық стендтерінде ҚР Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің, прокуратура органдары қызметкерлерінің телефондары, сондай-ақ 2022 жылға арналған Астана қаласы бойынша ҰАТ қатысушыларының құрамы туралы ақпарат жоқ. 5. Денсаулық туралы кодекстің 163-бабы 2-тармағының 7) тармақшасында, денсаулық сақтау объектілеріне СҚ 5-тарауының 6-параграфының 101-тармағында белгіленген пациенттің күнделікті серуендеу құқығын бұзу: Шығыс Қазақстан облысы Денсаулық сақтау басқармасының «Шығыс Қазақстан облыстық психикалық денсаулық орталығы» ШЖҚ КМК, онда серуендеудің тоқтатылуына байланысты пациенттердің ұзақ уақыт көшеге шығуға мүмкіндігі жоқ. Орталықтың үй-жайлары мен серуендеу ауласы пациенттерді оңалту үшін мүкәммалмен жарақтандырылмаған, бұл Динамикалық байқау қағидаларының 8-тармағының 2) тармақшасының және СҚА стандартының талаптарын бұзады. Қызылорда облысы Денсаулық сақтау басқармасының «Қызылорда облыстық психикалық денсаулық орталығы» МКК ҰАТ қатысушылары науқастардың серуендеуге шығарылмайтынын атап өтті. 70% серуендеу аулалары мен мекеме аумағы қараусыз және ұқыпсыз көрініске ие, демалу орындықтармен жабдықталмаған, көгалдандыру жеткіліксіз, жолдар бұзылған және жөндеуді қажет етеді. Астана қаласы әкімдігінің «Қалалық психикалық денсаулық орталығы» ШЖҚ МКК аумағы сыртқы периметрмен оқшауланған, серуендеу алаңдары қосымша металл қоршаумен, жабылатын қақпамен қоршалған. Ұйым басшылығы пациенттердің күнделікті серуендеуін ұйымдастыру туралы мәселені қарамайды. 6. ҰАТ қатысушылары осындай ұйымдарда материалдық-техникалық қамтамасыз етудің жеткіліксіздігін атап өтті: Шығыс Қазақстан облыстық психикалық денсаулық орталығы (Ново-Канайка ауылы), онда дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету проблемалары, ауыз су проблемалары бар. Қызылорда облысы Денсаулық сақтау басқармасының «Қызылорда облыстық психикалық денсаулық орталығы» МКК бөлімшелердегі қоймаларда маусым бойынша шұлықтар, іш киімдер, халаттар мен пижамалар, тапочкалар мен аяқ киімдер жоқ. Балалар бөлімінде өлшемдері бойынша киім, серуендеуге арналған аяқ киім және үй ге арналған аяқ киімдер жоқ. Гигиена құралдары (жөргектер) тек бір өлшемді «L». Ақтөбе облысының психикалық денсаулық орталығы, наркология бөлімінде душ бөлмесіне, 2 раковина мен дәретханаға (2 дәретхана) ортақ есік бар (№3 фотоны қараңыз). № 3 фото: аралас санитарлық торап Атырау облысы Денсаулық сақтау басқармасының «Атырау облыстық психикалық денсаулық орталығы» РМК пациенттер жеке заттарының болу құқығынан айырылды, бұл олардың психоэмоционалдық жағдайына теріс әсер етеді. Қызылорда облысы Денсаулық сақтау басқармасының «Қызылорда облыстық психикалық денсаулық орталығы» МКК палаталар мен залдарда үй-жайлардағы температураны өлшеуге арналған термометрлер жоқ. 1. Пациенттердің көптігі мыналарда байқалды: Шығыс Қазақстан облысы Денсаулық сақтау басқармасының «Шығыс Қазақстан облыстық психикалық денсаулық орталығы» ШЖҚ КМК-де, онда ҰАТ қатысушыларының болжамы бойынша болашақта бөлімшелерде толып кету күтіледі, себебі мекеме басшылығы пациенттерді сүзгіден ауыстыруға мүмкіндік береді. ҰАТ қатысушылары емхана орналасқан Орталықтың бөлігінде дәрігердің қабылдауын айтарлықтай ұзақ күту байқалатынын атап өтті. Қызылорда облысы Денсаулық сақтау басқармасының «Қызылорда облыстық психикалық денсаулық орталығы» МКК-де, онда палаталарда ә/т ғимараттарына СҚ 2-тарауының 6-тармағына сәйкес 1 адамға арналған алаңның нормалары сақталмаған. Астана қаласы әкімдігінің «Қалалық психикалық денсаулық орталығы» ШЖҚ МКК-де. ҰАТ-ға барған кезде бөлімшелердің бірінде 40 төсек қорына 54 пациент болған, сондай-ақ тәулігіне шамамен 12 шақыру тіркеледі және әйелдер бөлімшесіне жатқызу орналастыру мүмкіндігінен асып түседі. Орталық басшылығы тарапынан орталықтың қосымша қуаттарын кеңейту жөнінде шаралар қабылданбайды. 8. Дәретханада пациенттердің темекі шегуі, бұл денсаулық сақтау объектілеріне СҚ 9-тарауының 211-тармағын бұзады. Шығыс Қазақстан облысы Денсаулық сақтау басқармасының «Шығыс Қазақстан облыстық психикалық денсаулық орталығы» ШЖҚ КМК ҰАТ қатысушыларымен болған кезде бөлімшеде темекінің тұрақты иісі тұр. 9. Халықтың мобильділігі төмен топтары үшін қолжетімділік талаптарын сақтамау барлық ұйымдар үшін бірыңғай жалпы ескерту болып табылады. Психиатриялық және наркологиялық стационарлар жұмысындағы жалғыз оң өзгеріс-жекелеген палаталар қайта жабдықталады және кресло – арбалармен қозғалатын адамдар үшін мекеме бойынша маршрут салынады. Сондай-ақ ҰАТ қатысушылары 2022 жылы Алматы қаласындағы Республикалық психикалық денсаулық орталығына және Алматы облысының Ақтас кентіндегі ҚР ДСМ «Қарқынды бақылаумен мамандандырылған үлгідегі республикалық психиатриялық аурухана» ММ-ге мониторингтік бару жүргізілмегеніне алаңдаулы, онда бұрын пациенттердің құқықтарының көптеген бұзушылықтары анықталған. Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, ҰАТ қатысушылары осы ұйымдарда анықталған бұзушылықтар жүйелі сипатқа ие екенін, өйткені объектілерге ҰАТ қатысушыларының бұл бірінші барулары келмейтінін және уәкілетті органдарға ерте жіберілген ұсынымдар осы ұйымдарда емделуден өту кезеңінде пациенттердің жағдайын жақсарту үшін оң нәтиже бермегенін атап өтеді. ҰАТ қатысушылары пациенттердің баратын объектілердегі жағдайын жақсартудың болмауының себептерінің бірі басшылықтың неқұрайлығымен, сондай-ақ дағдарыс жағдайында ұйымды басқару саласындағы қазіргі заманғы білімнің төмен деңгейімен байланысты деп санайды. Сонымен бірге ҰАТ қатысушылары психиатриялық қызметтердің наркологиялық стационарлармен бірігуіне байланысты соңғысының ерекше субмәдениетінің жоғалуы байқалатынын атап өтті. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігіне ведомстволық бағынысты ұйымдардағы балалардың жағдайы 2022 жылы ҰАТ қатысушылары 3 балалар емдеу-профилактикалық мекемелері (бұдан әрі – БЕПМ) және 14 балалар үйлерінде болды. Осы ұйымдардың қызметін реттейтін негізгі НҚА: - Денсаулық туралы кодексі; - ҚР педиатриялық көмек көрсетуді ұйымдастыру стандарты[35]; -Жетім балаларға, туғаннан бастап үш жасқа дейін ата-анасының қамқорлығынсыз қалған, туғаннан бастап төрт жасқа дейінгі психикалық және физикалық даму ақаулары бар балаларға арналған, баладан бас тарту қаупі бар отбасыларға психологиялық-педагогикалық сүйемелдеуді жүзеге асыратын денсаулық сақтау ұйымының қызметі туралы қағидалар[36]; -Мемлекеттік медициналық ұйымдарда жетім балаларды, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларды және өмірлік қиын жағдайдағы балаларды олар үш жасқа толғанға дейін қоса алғанда ұстау қағидалары[37]; - Орта білім беру ұйымдары қызметінің үлгілік қағидалары (бастауыш, негізгі орта және жалпы орта) [38] болып табылады; Жалпы, ҰАТ қатысушыларының бару нәтижелері БЕПМ-де және балалар үйлерінде балалардың жағдайының жақсарғанын, осы ұйымдардағы балаларға қатысты зорлық-зомбылық фактілерінің көрінісі азайғанын көрсетті. Сонымен қатар ҰАТ қатысушылары ЕПМ-ге бару барысында төмендегілерге назар аударды: 1. ҰАТ және ҚР Омбудсменінің қызметі мен құқықтық жағдайы туралы БЕПМ қызметкерлерінде арнайы білімнің болмауы. Бұл ҰАТ қатысушыларының пікірінше, БЕПМ қызметкерлерінің құқықтық сауаттылығының деңгейінің төмен болуына бірден бір себеп болып табылады. 2. Материалдық-техникалық қамтамасыз етудің төмен деңгейі: - Қарағанды облысы Денсаулық сақтау басқармасының «Облыстық фтизиопульмонология орталығы» ШЖҚ КМК (Денсаулық» Балалар санаториялық бөлімшесі) ЕФК кабинетін, веложолдармен, жұмсақ ойыншықтармен жарақтандыруды талап етеді; - «Үміт» балалар үйі» ММ-де Ақтөбе облысының Денсаулық сақтау басқармасы жатын бөлмелерінде кондиционер орнату, жиһазды жаңарту, ойын бөлмелерінде ойыншықтардың алуан түрін қамтамасыз ету қажет етеді. - Шымкент қаласы Денсаулық сақтау басқармасының «Мамандандырылған балалар үйі» КММ-де ескі үлгідегі бейнекамераларды ауыстыру және жаңаларын сатып алу талап етіледі; - Жамбыл облысы әкімдігі денсаулық сақтау басқармасының «Үміт» мамандандырылған балалар үйі» КММ-де балалардың моторикасын дамыту, қимылдарын түзету және үйлестіру және т. б. үшін құрғақ бассейн мен батут қажет. 3. «Облыстық туберкулезге қарсы балалар санаторийі» ШЖҚ КМК-да іс жүргізудің болмауы және балаларды тамақтан айыру: - ұйымда емделіп жатқан балалардың қозғалысы. Ұйымға бару сәтінде ҰАТ қатысушылары тіркеу журналында тіркелген 77 баланың 75-і демалыс күндері үйде болды. Балалардың демалыс күндеріне кетуіне және балаларды тамақтан шығаруға бұйрық болған жоқ, мекеме әкімшілігінде ата-аналар жазған қолхаттар саны мекемеден кеткен балалардың санына сәйкес келмеді. Бұл факті мекемеде балалардың қозғалысына, тамақ өнімдерінің жұмсалуына, бюджет қаражатының тиімді жұмсалуына әкімшілік бақылау жоқ екенін көрсетеді; - жарақат алу журналы. ҰАТ қатысушыларынан жарақаттар журналы сұралды, онда 2022 жылғы мәліметтер жоқ, дейді аға мед. бикелер, балалардың медициналық пунктке жүгінуі туралы. Сонымен қатар қызметтік тексеру актілері, алған жарақаттары туралы медициналық карталардағы жазбалар жоқ; - балаларды дұрыс тамақтанудан айыру. ҰАТ қатысушыларына барған кезде ұйымда 2 бала тұрды, оларды ұйым басшылығы теңдестірілген алты реттік тамақтану режимінен айырды. Медицина қызметкерлерінің айтуынша, демалыс күндері аспаз келмейді, қалған екі бала үшін мәзір жасалмайды. ҰАТ қатысушыларының «балалар не жейді?», медбике жауап берді – «олар балаларды тамақтандырады, өздерімен бірге үйден түскі немесе кешкі ас ретінде не санаторийдің асханасында оларға қарапайым тағамдар (макарон, қарақұмық) дайындайды». Бұл ретте, азық-түлік сақталатын қойма, ас блогы сағат 18.00-де жабылды, ал кілттері қойма меңгерушісі мен аспаз, олар тек дүйсенбіде жұмысқа келеді. 4. Автопарктің тозуы. Көптеген мекемелерге автокөлік паркін жаңарту қажет. ҚОРЫТЫНДЫЛАР МЕН ҰСЫНЫМДАР 2016 жылдан 2022 жылға дейін денсаулық сақтау жүйесінде болып жатқан өзгерістерге қарамастан, жоғарыда аталған НҚА-ның қолданылуы және уәкілетті органдарға ұсынымдардың бірнеше рет жіберілуі, психикалық денсаулық саласындағы ұйымдарда және туберкулез кезінде медициналық көмек алатын адамдардың жағдайы өзгерген жоқ. 2016-2022 жылдардағы Жинақталған баяндамаларда анықталған бұзушылықтарға жүргізілген талдау біркелкі: - санитарлық-эпидемиологиялық нормалар сақталмайды; - табиғи тамақтану нормалары сақталмайды; - гигиеналық рәсімдерді орындау үшін қарапайым жағдайлар жоқ; - пациентті қоғамға интеграциялауға және бейімдеуге бағытталған жұмыстар, пациенттерді емдеудің терапиялық процесінің оңалту компоненті жоқ. - киім, аяқ киім, гигиена заттары жоқ; - денсаулық сақтау жүйесінің мекемелеріне бару барысында пациенттердің құқықтары мен заңды мүдделері туралы хабардар болмаған; - пациенттердің серуендеу құқығы шектелген. Бұл ретте, барлық бұзушылықтардың үлкен үлесі косметикалық (күрделі) жөндеуді немесе жаңа ғимараттар салуды талап ететін туберкулезге қарсы және психиатриялық стационарлар ғимараттарының, үй-жайларының тозуына тиесілі. Жоғарыда келтірілген бұзушылықтар тізбесі алты жыл ішінде психикалық денсаулық саласында және туберкулез кезінде медициналық көмекке мұқтаж пациенттер осы ұйымдарда тұру үшін қарапайым базалық жағдайлары жоқ медициналық көмек алатынын көрсетеді. Пациенттер өздерінің денсаулық жағдайына байланысты олардың қадір-қасиетін төмендететін, денсаулығын қорғауға, қолайлы өмір сүру ортасына және санитарлық-эпидемиологиялық әл-ауқатына құқықтарын бұзатын жағдайларда мәжбүр. ҰАТ қатысушылары: - жылдан жылға қайталанатын бұзушылықтар олардың жүйелілігін атап көрсетті; - жоғарыда аталған себептердің үлкен үлесі осы ұйымдарды қаржыландырудың жеткіліксіздігімен, ұйым қызметкерлерінің психоэмоционалды күйзелуімен, пациенттермен жұмыс істеуде және ұйымды басқаруда қолданылатын тиімсіз әдістер мен тәсілдерді қолданумен байланысты; Денсаулық сақтау жүйесінің жоғары басшылығы мен өңірлердің әкімдерінің пациенттердің жағдайына және олардың осы ұйымдардағы санитарлық-эпидемиологиялық салауаттылығына немқұрайлы қарауы олардың халықаралық шарт талаптарын елемеуін, психикалық науқастарды қорғаудың және психиатриялық көмекті жақсартудың 1991 жылғы 17 желтоқсандағы Бас Ассамблеяның 46/119 қарарымен қабылданған негізгі қағидаттарын сақтамауын айғақтайды: - психикалық аурудан зардап шегетін немесе осындай деп саналатын барлық адамдарға адамгершілікпен және адамның жеке басының ажырамас қадір-қасиетіне құрметпен қарау. Кез келген психикалық науқас адам барлық азаматтық, саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды жүзеге асыруға құқылы. - психиатриялық мекемедегі жағдай мен өмір сүру жағдайлары қалыпты өмір сүру жағдайларына мүмкіндігінше жақын болуы керек; - әрбір пациент ең аз шектеулерді көздейтін жағдайда және оның денсаулығын сақтау және басқа адамдардың физикалық қауіпсіздігін қорғау қажеттілігіне сәйкес келетін ең аз шектейтін немесе инвазивті әдістердің көмегімен емделуге құқылы; - психиатриялық мекемеде ұсталған кез келген пациент жеке өмірге құқылы деп санайды. Сонымен бірге басқа елдердің тәжірибесі көрсеткендей, пациенттерді психоәлеуметтік оңалтудың тиімді жүйесін құруға болады. Мысалы, қиындықтар мен қаржылық мүмкіндіктердің шектеулі болуына қарамастан, Литва[39] жалпы денсаулық сақтау жүйесін және әсіресе психиатриялық көмек қызметін өзгерте алды. Литвада психиатриялық көмек жүйесін реформалаудың әлемдік тәжірибесі қолданылды, ол ірі психиатриялық ауруханалардағы төсек санын азайту және қоғамда балама қызметтерді дамыту – қоғамға бағытталған психиатрия. Литвада алғашқы психиатриялық көмек: 1) психикалық денсаулық орталықтары (барлығы 108 орталық); 2) психиатрлармен және психологтармен топта жұмыс істейтін отбасылық дәрігерлер деңгейінде жүзеге асырылады. Психикалық денсаулық орталықтары 1997-2007 жылдар аралығында құрылды. Бүгінде әр орталықтың құрамына психиатрлар, психологтар, медбикелер, әлеуметтік қызметкерлерден тұратын көпсалалы топ кіреді. Бұл орталықтардың негізгі қызметтері медициналық сақтандыру жүйесімен қамтамасыз етіледі. Психикалық денсаулық орталықтары негізінен нейропсихиатриялық диспансерлердің функцияларын орындайды. Психиатриялық көмектің қайталама деңгейіне амбулаториялық және стационарлық мынадай буындар кіреді: 1) консультациялық орталықтар (ірі қалаларда – психиатриялық диспансерлер); 2) емханалардағы күндізгі стационарлар (2012 жылдан бастап осындай 40 стационар жұмыс істейді); 3) психиатриялық ауруханалар. Қазіргі уақытта елде соматикалық ауруханалар базасында 8 психиатриялық бөлімше, сондай-ақ психиатриялық ауруханаларда күндізгі стационарлар құрылды. Бұл ретте, есірткіге тәуелді пациенттерге арналған орталықтар (стационарлар мен амбулаториялар) жұмыс істейді. Бұл ретте, психиатриялық стационарларда төсек саны азайды. Орталықтағы стационарлық психоәлеуметтік оңалтудың стандартты курсы 15 күнді құрайды, осы кезеңде пациент 50 сағаттық оңалтуды алуы керек. Оңалту түрін таңдаудың өлшемшартары ретінде – стационарлық немесе амбулаториялық – пайдаланылады: 1) диагноз; 2) жаһандық жұмыс істеу шәкілі бойынша деңгей – GAF (20-40 балл – амбулаториялық оңалту; 40-60-стационарлық). Психоәлеуметтік оңалту Нидерланды, Бельгия, Дания, Эстония және басқа елдерде кеңінен қолданылатын Jean Pierre Wilken әзірлеген кешенді оңалту әдісімен жүзеге асырылады. Оңалту орталықтарының тағы бір маңызды қызметі-мамандық алуға көмектеседі. Мұндай орталыққа науқасты стационардың немесе психикалық денсаулық орталығының маманы ғана емес, сонымен қатар жұмыспен қамту орталығының маманы да бара алады (психикалық ауру анықталған жағдайда). Оңалту орталықтарында мамандық алуға ғана емес, пациенттер спортпен, бимен, музыкамен айналысады, стресспен күресуді үйренеді. Модераторлар бұрынғы пациенттер болып табылатын өзіне-өзі көмек көрсету топтары да жұмыс істейді. Мұндай орталықтарда болу ұзақтығы-кемінде 6 ай. Мемлекет психиатриялық бейіндегі пациенттерді кәсіби оңалтуды осындай орталықтарды қаржыландыру арқылы ғана емес, сонымен қатар олардың жұмыс берушілеріне жеңілдіктер мен субсидиялар беру арқылы да қолдайды. Жоғарыда баяндалғанның негізінде ҰАТ қатысушылары мыналарды ұсынады: Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы: 1. ҰАТ қатысушыларының жыл сайынғы Жинақталған баяндамаларын зерделесін және халықтың санитариялық-эпидемиологиялық әл-ауқаты саласындағы заңнама талаптарының, сондай-ақ гигиеналық нормативтердің бұзушылықтары үшін лауазымды адамдарды тарту мәселесін қарасын; 2. ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің, осы объектілерді үйлестіруге, бақылауға уәкілетті облыс әкімдерінің атына прокурорлық ден қою актісі енгізілсін. 3. Психикалық денсаулық және туберкулез саласында медициналық көмек көрсететін ұйымдарға өртке қарсы қауіпсіздік қағидаларын, санитариялық-эпидемиологиялық нормаларды, пациенттерді ұстау шарттарын, кәмелетке толмағандардың құқықтарын сақтау мәніне тексеру жүргізсін. 4. Әрекет қабілеттілігінен айырылған адамдардың құқықтарының сақталуына талдау жүргізу және осындай адамдар үшін қорғаншылық институтын трансформациялау және психоневрологиялық аурулары бар адамдарды азаматтық-құқықтық қорғаудың баламалы нысандарын енгізу мәселесі қаралсын. Қазақстан Республикасының Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі: 1. Бейінді өңірлік қоғамдық ұйымдарды тарта отырып, бюджет қаражатын ұтымды пайдалану тұрғысынан психикалық денсаулық және туберкулезді емдеу саласында қызметтер көрсететін медициналық ұйымдарға ауқымды аудит жүргізуге бастамашылық жасасын. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі: 1. Психикалық денсаулық саласында және туберкулез кезінде медициналық қызметтер көрсететін медициналық ұйымдардың қызметін регламенттейтін ҚР ДСМ НҚА-ның сақталуын қамтамасыз етсін; 2. Психикалық денсаулық саласында және туберкулез кезінде медициналық көмек көрсететін ұйымдарға күрделі жөндеу жүргізу жөніндегі жол картасын әзірлесін; 3. Мынадай: 1) «барлық көкөністерді» «жаңа піскен көкөністерге» ауыстыру бөлігінде тамақтанудың табиғи нормаларына; заттардың атауына гигиена құралдарын енгізу бөлігінде емдеу-профилактикалық ұйымдардың бөлімшелері бойынша 1-төсекті жұмсақ мүкәммалмен жарақтандыру нормаларына; - «мамандандырылған туберкулезге қарсы стационарлық ұйымдарда үй-жайларды ұстауға қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар «жаңа тарауының бөлігінде» жұқпалы аурулардың (туберкулездің) алдын алу жөніндегі санитариялық-эпидемияға қарсы, санитариялық-профилактикалық іс-шараларды ұйымдастыруға және жүргізуге қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар» санитариялық қағидаларына[40] өзгерістер енгізу; 2)психикалық денсаулық және туберкулезді емдеу саласында медициналық қызметтер көрсететін ұйымдарда арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсетуді үкіметтік емес секторға аутсорсингке беру. Халықаралық тәжірибеде ҮЕҰ пациенттерді қоршаған ортаға интеграциялауға бағытталған әлеуметтік функцияларды орындай отырып, стационарлық медициналық ұйымдармен жұмыс істеген кезде жеткілікті тәжірибе болу. Қолдау және көмек көрсету мақсатында болашақта «Альрами» ҚБ базасында оқыту орталығын ұйымдастыру мүмкіндігімен Павлодар қ. «Альрами» ҚБ жұмыс тәжірибесін (https://alrami.kz) алу; 3) «Әрбір азамат үшін сапалы және қолжетімді денсаулық сақтау» «Салауатты ұлт» ұлттық жобасына туберкулезге қарсы диспансерлерде және психиатриялық стационарларда емделіп жатқан адамдардың жағдайын жақсартуды енгізу мәселелерін қарасын; 4. мыналар: 1) психикалық денсаулық және туберкулезді емдеу саласында медициналық қызметтер көрсететін ұйымдарда кәмелетке толмағандарды асырап-бағу тәсілдері: - баланың осы ұйымдарда болған кезеңіндегі әлеуметтік-білім беру көрсетілетін қызметтері; - егер балада жалпы білім беретін мектеп жағдайында оқуға ПМПК ұсынымдары болса, жалпы білім беретін мектеп немесе арнайы мектеп бағдарламасы бойынша білім беру; 2) денсаулық сақтау жүйесінде жұмыс істейтін психологиялық көмек қызметінің және психологтардың мынадай: - «Психолог», «Денсаулық сақтау жүйесінде жұмыс істейтін Педагог-психолог» лауазымдарын жоғары медициналық персонал санатына жатқызу; - емхана психологтарының жыл сайынғы еңбек демалысы ұлғайту; ағымдағы кезеңде емханалар психологтарының еңбек демалысы жылына 24-тен 30 күнтізбелік күнге дейін, ал емдеу-емханалық мекемелер мен санитарлардың дәрігерлерінде ұзақтығы 42 күнтізбелік күн демалыс болу; - өз қызметі саласындағы санатты көтеру құқығын беру, ал ғылыми дәрежесі бар адамдарға бұл үшін қосымша ақы алу; - НҚА-ға психологтарда пациенттермен психологиялық тесттер жүргізуді қоса алғанда, пациентпен тиімді жұмыс істеуге ықпал ететін мүкәммалмен және материалдармен жарақтандырылған жеке кабинеттің болуын енгізу; - психологтардың еңбекақысын өзгерту: -медициналық ұйымдарда жұмыс істейтін психологтар мен педагог-психологтарды «денсаулық сақтау жүйесінде жұмыс істейтін психолог, педагог-психолог» лауазымына еңбекақы төлеудің базалық анықтамасымен, медициналық немесе педагогикалық салаға нақты ара-қатынасымен жатқызу. Бұл қызмет саласына қарамастан санат үшін заңды ақылы үстеме ақысы бар біліктілік санатын алуға мүмкіндік беру; - базалық жалақыны В3 санатынан В2 санатына қайта есептеу (жоғары деңгейдегі мамандар), өйткені барлық психологтардың жоғары білімі бар; - психологтарды жалақыны кезең-кезеңімен арттыратын мемлекеттік сала қызметкерлерінің тізбесіне енгізу арқылы денсаулық жүйесінде жұмыс істейтіндердің психологиялық көмегінің және психологтардың рөлі қайта қаралсын. 5. Мыналар: -ҰАТ қатысушыларының жыл сайынғы Жинақталған баяндамаларын зерделесін және халықтың санитариялық-эпидемиологиялық саламаттылығы саласындағы заңнама талаптарын, сондай-ақ гигиеналық нормативтерді бұзғаны үшін лауазымдық адамдарды тарту мәселесін қарау. Психиатриялық және наркологиялық ұйымдар қызметінің нәтижелері, олардың даму перспективалары бойынша жағдайды талдасын және бағалау жүргізсін; - пациенттерді оңалту бөлігінде психиатриялық стационарлар қызметінің халықаралық тәжірибесі және психикалық денсаулық және туберкулезден емдеу саласында қызмет алатын пациенттермен жұмыс істеу тәсілін қоғамда диагнозы бар адаммен өмір сүруді, қоғамға интеграциялау үшін өзінің күшті жақтарын пайдалануды үйрету жағына өзгерту зерделенсін; 6. Осы ұйымдар мен оның әкімшілік-шаруашылық персоналы қызметінің тиімділігін арттыру мақсатында психикалық денсаулық және туберкулезді емдеу саласында медициналық қызметтер көрсететін медициналық ұйымдардың басшыларын ротациялау жүргізілсін. Медициналық ұйымдардың басшылары лауазымына кандидаттарға қойылатын талаптарды қайта қарау, атап айтқанда денсаулық сақтауды ұйымдастыру бойынша сертификаттың болуы міндетті шартты алып тасталсын. Әріптестері құрметтейтін және іскерлік қасиеттерге ие, басқарылатын ұйымның бейіні бойынша жоғары білімі бар кез келген медицина қызметкеріне медициналық ұйымның басшысы лауазымын атқару құқығы бекітілсін; 7. ҚР ДСМ «Қарқынды бақыланатын мамандандырылған үлгідегі республикалық психиатриялық аурухана» ММ-ге (Алматы облысы Талғар ауданы Ақтас ауылы) кәмелетке толмағандарды орналастыру практикасы жойылсын, себебі бұл мекеменің балаларға психиатриялық көмек көрсетуге лицензиясы жоқ, даму, оқыту үшін инфрақұрылымы жоқ және т. б., бұл БҰҰ-ның «Бала құқықтары туралы конвенциясының» талаптарын бұзушылық. 8.Мыналар: - Денсаулық сақтау ұйымдарының лауазымды адамдары денсаулық сақтау объектілеріне СҚ 5-тарауының 46, 50-тармақтарын сақтамағаны үшін (ҚР ӘҚБтК-нің 425-бабы); - «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Кодексі 272-бабының 4,5-тармақтарын бұзғаны үшін медициналық ұйымдардың басшылары жауаптылыққа тартылсын. Облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың әкімдері; психикалық денсаулық саласында және туберкулез кезінде медициналық қызметтер көрсететін ұйымдар 1. Мыналарды: - психикалық денсаулық және туберкулезді емдеу саласында медициналық қызмет көрсететін медициналық ұйымдардың қызметін реттейтін ҚР ДСМ НҚА-ны сақтауды. Денсаулық сақтау объектілеріне СҚ-ны сақтауға басымдық беруді; - Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2002.01.26 №128 қаулысымен бекітілген Республиканың мемлекеттік денсаулық сақтау ұйымдарын тамақтануға заттай нормалардың және жұмсақ мүкәммалмен жарақтандырудың ең төменгі нормаларының талаптарына сәйкес пациенттерді сапалы және калориялы тамақтандыруды тұрақты негізде ұйымдастыруды; - Павлодар қ. «Альрами» ҚБ тәжірибесі бойынша ұйымның қызметіне арнаулы әлеуметтік қызметтер мен пациенттерді оңалту жүйесін енгізуді; - пациенттердің тұрақты және жүйелі негізде жабдықталған серуендеу алаңдарында таза ауада серуендеуін; - мобильділігі төмен топтар үшін объектілер мен іргелес аумақтың қолжетімділігі және оларды «Халықтың мобильділігі төмен топтары үшін қолжетімділікті ескере отырып, ғимараттар мен құрылыстарды жобалау. Жалпы ережелер» 3.06-101-2012 (2016 жылғы 7 қарашадағы, 2018 жылғы 26 ақпандағы, 2018 жылғы 1 тамыздағы, 2019 жылғы 1 сәуірдегі толықтырулар мен өзгерістерді ескере отырып) ҚР қағидалар жинағына сәйкес жабдықтауды; - барлық бөлімшелерде темекі шегетін азаматтардың құқықтары белгіленген кестеге және осы үшін арнайы бөлінген орындарда темекі шегуге арналған уақытқа сәйкес; - барлық қоғамдық орындарда бейнекамералар орнатуды; бақылау бейнекамераларынан архивті кемінде бір күнтізбелік ай мерзімде сақтауды қамтамасыз етсін; 2. Диагностикаға арналған кәсіби психологиялық әдістемелерді, нейропсихологиялық және патопсихологиялық диагностикаға арналған ынталандыру материалдарының жиынтықтарын, әдістемелерді, ойындарды, психокоррекциялық жұмысты жүргізуге арналған аппаратураны (психикалық өзін-өзі реттеу дағдыларын пысықтауға арналған биологиялық кері байланыс аспаптарын және т. б.), топтық релаксация сеанстарын өткізуге арналған әдістемелерді (мысалы, музыкалық терапия әдістемесі) сатып алсын; 3. Ұрықтану жасындағы пациенттерді әйелдер гигиенасы құралдарының жеткілікті мөлшерімен қамтамасыз ету мәселесі шешсін. 4. Барлық дәрілік қаптамаларға «тегін» анық көрінетін мөртабан белгісін жазуды қоса алғанда, қолданыстағы заңнаманың талаптарына сәйкес мекемелердің дәріханаларында дәрілік қаптамаларды сақтауды көздесін; 5. Бюджеттік жоспарлаудың тиімділігі арттырылсын, аурухананың бюджеті жеткілікті мөлшерде қамтамасыз етсін (ғимараттарды, үй-жайларды, палаталарды күрделі жөндеу, аумақты абаттандыру, демалыс бөлмелері сияқты үй-жайларды жарақтандыру, тамақтануға қаржыландыруды ұлғайту, серуендеу аулаларын спорттық мүкәммалмен жабдықтау және т.б.). 6. Мынадай: - диагноз, денсаулық жағдайы, бостандық және жеке басына қол сұғылмаушылық, адамның қадір-қасиетін құрметтеу және азаптауларға тыйым салу туралы; медициналық мекеменің қызметі туралы (кездесулер, беру тәртібі, беруге рұқсат етілген заттардың тізімі, байланыс үшін телефон нөмірлері, науқастардың мекемеде болу мерзімдері және осы мерзімдерді ұзарту негіздері мен рәсімдері туралы құқықтық ақпарат, шағымдар, екі тілде – қазақ, орыс тілдерінде, адам құқықтары жөніндегі уәкілдің атына жолданымдар жазу мысалдары бар құқықтық ақпарат Қазақстан Республикасының, осы өңірдегі адам құқықтары жөніндегі уәкілдің, мекеменің жұмысы бойынша шағым беруге арналған телефондардың және т. б.) медициналық ұйымның ресми сайтында ақпараттар алу құқықтарының іске асырылуына тиісті бақылау жүзеге асырылсын; 7. Пациенттерге қызмет көрсету туралы шарт жасасу кезінде ақпараттандырылған келісім қағидатын сақтау, бұл үшін пациенттерді шарттың тармақтарымен бірден немесе шарт оларды түсінуге қол жетімді болған кезде таныстырылсын. Осы шартқа формальды қол қою жойылсын. 8. ҰАТ қатысушылар тобының Солтүстік Қазақстан облысы бойынша мынадай: - медициналық персоналдың эмоционалды күйзелуінің алдын алу мақсатында аға медбикелермен эмоционалды күйзелудің алдын алу бойынша практикалық сабақтардан басқа, практикалық жұмыстың әртүрлі нысандарын ұйымдастыру және жүйелі түрде жүргізу, мысалы: қадағалау, интервизия, Балинт топтары, медициналық қызметкерлерге эмоционалды жағдайды жақсартуға, қызметкерлерді жұмыста пациенттермен, олардың туыстарымен, әріптестерімен әртүрлі жағдайларда туындайтын эмоциялармен қалай күресуге болатыны туралы оқытуға мүмкіндік беретін психологиялық дебрифингтер өткізу; - мүмкіндігінше медициналық психологтар мен мүдделі медицина қызметкерлерін әрбір кәсіби деңгейде (кіші медперсонал, орта медперсонал және дәрігерлер), әрбір бөлімшеде және психологиялық қызметте оқыту және осындай іс-шаралардың модераторларын тағайындау; - ұйымдар диагностикаға арналған кәсіби психологиялық әдістемелерді, нейропсихологиялық және патопсихологиялық диагностикаға арналған ынталандыру материалдарының жиынтықтарын, әдістемелерді, ойындарды, психокоррекциялық жұмысты жүргізуге арналған аппаратураны (психикалық өзін-өзі реттеу дағдыларын пысықтауға арналған биологиялық кері байланыс аспаптарын және т. б.), топтық релаксация сеанстарын өткізуге арналған әдістемелерді (мысалы, музыкалық терапия әдістемесі) сатып алу; - психологтардың медициналық (клиникалық) психология, патопсихология, ал балалар бөлімшесінің психологтарына-медициналық психология, патопсихология, балалар нейропсихологиясы бағытында үздіксіз кәсіби дамуын жүзеге асыру. Ол үшін тиісті білім беру мекемесіне өтінім беру және психологтардың оқуына ақы төлеу арқылы үздіксіз кәсіби дамуға ықпал ететін білім беру іс-шараларына жылына кемінде бір рет жүйелі түрде қатысуға ынталандыру және мүмкіндік беру туралы ұсынымдары іске қосылсын. Қазақстан Республикасы Республикалық адвокаттар алқасы: 1. Республикалық адвокаттар алқасының төрағасы: - психикалық бұзушылықтыры зардап шегетін және психикалық денсаулық саласындағы денсаулық сақтау жүйесінің ұйымдарында емделіп жатқан адамдарға тегін құқықтық көмек көрсету мәселесін зерделесін; зерттеу нәтижелері бойынша адвокаттық қызметпен айналысатын адамдар адвокаттық әдепті сақтамағаны үшін жауапкершілікке тартылсын; - адвокаттардың медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын тоқтату, ұзарту немесе өзгерту туралы, сот отырысы алдында қорғаушылармен кездесу туралы істерге формальды қатысуына жол бермесін, оларды соттрда нақты қорғауды қамтамасыз етсін. VIII Қазақстан Республикасы халықты әлеуметтік қорғау жүйесінің мекемелерінде ұсталатын адамдардың жағдайы ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің (бұдан әрі – ҚР ЕХӘҚМ) деректері бойынша елде халықты әлеуметтік қорғау жүйесінің 454 мекемесі және үйде әлеуметтік қызмет көрсетудің 503 бөлімшесі бар. 454 мекеменің ішінде халықты әлеуметтік қорғау жүйесі жұмыс істейді: - стационар жағдайында 116 мекеме; - жартылай стационар жағдайында 150 мекеме бар. Халықты әлеуметтік қорғау жүйесінің 454 мекемесімен қатар арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету нарығында 182 ҮЕҰ жұмыс істейді. Жоғарыда аталған ұйымдардың қызметі мынадай НҚА-мен реттеледі: - «Арнаулы әлеуметтік қызметтер туралы» ҚР Заңы; - «Мүгедектігі бар адамдарды әлеуметтік қорғау туралы» ҚР Заңы; - Халықты әлеуметтік қорғау саласындағы арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету стандарттары (бұдан әрі – ә/қ саласындағы АӘҚ стандарттары); - Арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін ұйымдар қызметінің қағидалары[41]; - Халықты әлеуметтік қорғау саласында арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсетуді қаржыландыру және мониторингтеу қағидалары[42]; -Медициналық-әлеуметтік мекемелерде, оңалту орталықтарында, мүгедек балаларға арналған оқу орындарында, аумақтық әлеуметтік қызмет көрсету орталықтарында, күндізгі болу бөлімшелерінде, әлеуметтік бейімдеу орталықтарында талқыланатын адамдар үшін тамақтанудың заттай нормалары[43] (бұдан әрі - тамақтанудың заттай нормалары); Халықты әлеуметтік қорғау мекемелеріне қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар регламенттелген: - Денсаулық сақтау объектілеріне Санитариялық қағидалар; - Қоғамдық тамақтану объектілеріне Санитариялық қағидалар; - Білім беру нысандарына Санитариялық қағидалар. Осы ұйымдарда арнаулы әлеуметтік қызметтерді алушылар: үш жастан он сегіз жасқа дейін психоневрологиялық патологиясы бар мүгедек балалар; үш жастан он сегіз жасқа дейінгі тірек-қимыл аппараты бұзылған мүгедектігі бар балалар; он сегіз жастан асқан психоневрологиялық аурулары бар мүгедектігі бар адамдар; бірінші және екінші топтағы мүгедектігі бар адамдар (бұдан әрі-мүгедектігі бар адамдар); жасы ұлғаюына байланысты өз бетінше қызмет көрсетуге қабілетсіз адамдар. ҚР ЕХӘҚМ деректері бойынша халықты әлеуметтік қорғау жүйесі мекемелерінде қызмет алатын адамдардың жалпы саны 130,7 мың адамды құрайды, оның ішінде: - стационар жағдайында 23,5 мың адам; - жартылай стационар жағдайында 31,4 мың адам; - үйде күтім жасау жағдайында 60,5 мың адам; - ҮЕҰ-да 15,3 мың адам бар. Халықты әлеуметтік қорғау жүйесі жағдайында арнаулы әлеуметтік қызметтерді алушылар санын қамту бойынша көшбасшылар Павлодар (11,5 мың адам), Абай (10,5 мың адам), Қостанай (10,6 мың адам), Қарағанды (9,8 мың адам), ШҚО (8,7 мың адам), Түркістан (8,6 мың адам) облыстары, Алматы қаласы болып табылады (9,7 мың адам). ЖАҒДАЙДЫ БАҒАЛАУ 2022 жылы ҰАТ халықты әлеуметтік қорғау мекемелеріне 82 рет барды, оның ішінде: - ересектерге арналған халықты әлеуметтік қорғау мекемелеріне 64 рет, бір рет арнайы барды (Солтүстік Қазақстан облысы «Тайыншы әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ-сі); - кәмелетке толмағандар үшін МӘС-ке 18 рет, оның ішінде бір рет арнайы барды. 2022 жылғы 30 қыркүйекте Астана қаласында орналасқан «Шарапат «әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ-ге келуге кедергі жасау фактісі тіркелді, өйткені келуге кедергі келтірген мекеме басшысы ҰАТ қызметі туралы білмеді. ҰАТ қатысушылары онымен ҰАТ қызметі туралы түсіндіру жұмыстарын жүргізді, мекеменің бүкіл штатына ҰАТ қызметі туралы түсіндіруді, сондай-ақ азаптауларға қарсы іс-қимыл тақырыптарында оқыту жүргізуді ұсынды. Жалпы, соңғы жылдары ҰАТ қатысушыларының Халықты әлеуметтік қорғау жүйесі мекемелеріне бару санын талдау 2020-2021 жылдарға келушілердің ең көп санын көрсетті (№2 диаграмманы қараңыз). Диаграмма № 2. Бұл осы объектілердің ҰАТ-ның бару құқығы заңнамалық деңгейде 2019 жылы ғана бекітілгендігіне байланысты. Барулар шеңберінде ҰАТ қатысушылары анықтаған бұзушылықтарды талдау бұзушылықтардың сипаты Денсаулық сақтау және білім беру жүйесінің мекемелерінде анықталған бұзушылықтарға ұқсас екенін анықтады. ҰАТ қатысушылары ҰАТ қызметі барысында баратын барлық объектілердегі жетекші бұзушылық осы мекемелерде тұратын адамдардың болу жағдайларының нашарлығы болып табылады, осыған байланысты қызмет алушылардың үй-жайлары, дәліздері, бөлмелері қайғылы жағдайда және күрделі жөндеуді талап етеді. Халықты әлеуметтік қорғау мекемелері де ерекшелік болған жоқ. Мәселен, ҰАТ қатысушылары күрделі жөндеуді қажет ететін ғимараттардың физикалық және моральдық тозуын атап өтті: «Арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ (Еңбекшілдер ауданы Макинка ауылы); Түркістан облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «№3 Көксәйк арнайы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ; Батыс Қазақстан облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Круглоозерный арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы»КММ; «№4 Тасарық арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ; «Алматы облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасы мемлекеттік мекемесінің «Аманат» Есік арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ; «№1 Түркістан арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ; «Шортанды ауданы, Жолымбет кентіне арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ; СҚО әкімдігінің «Смирновский әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ СҚО әкімдігінің жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасы (№12 фотоны қараңыз). № 12 фото: СҚО әкімдігінің «Смирновский әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ СҚО әкімдігінің жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының ағып жатқан төбесі Халықты әлеуметтік қорғау жүйесінің мекемелері өз қызметін ә/қ саласындағы АӘҚ стандарттарында баяндалған көлем мен сапаға қойылатын талаптарға сәйкес құрады. Сонымен қатар ҰАТ қатысушыларының бару нәтижелері Халықты әлеуметтік қорғау жүйесі мекемелері басшылығының бұл талаптары сақталмайтындығын көрсетті. Осы құжатқа сүйене отырып, ҰАТ қатысушылары көлем мен сапаға қойылатын талаптар сақталмайтынын көрсетті, атап айтар болсақ: 1) әлеуметтік-тұрмыстық қызметтер: Павлодар облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Шалдай арнайы әлеуметтік қызметтер көрсету психоневрологиялық орталығы» КММ-де: - дәретхана бөлмелеріндегі санитарлық аспаптардың саны бөлімшеде тұратын пациенттер санына сәйкес келмейді. Ақтөбе облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «№1 әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ-де, №1 Түркістан арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету орталығында да ҰАТ қатысушылары да осындай бұзушылықтар орын алған; - палаталардың үй-жайларында суық және ыстық су жеткізетін раковиналары жоқ; - БҰҰ Бас Ассамблеясы 17.12.1991 ж. 46/119 қарарымен қабылданған психикалық науқастарды қорғау және психиатриялық көмекті жақсарту қағидаттарында бекітілген оңаша қалу құқығы сақталмайды, оған сәйкес «Психиатриялық мекемеде ұсталатын кез келген пациенттің оңаша қалуға құқығы бар»; - жөндеуге жатпайтын жабдықтар орнатылған; - ә/қ саласындағы ССҚ стандартының 25-тармағы бойынша бір пациентке (бір пациентке кемінде 5 м2) алаңның нормалары сақталмайды (№13 фотоны қараңыз). № 13 фото: Павлодар облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Шалдай психоневрологиялық арнайы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-нің жатын бөлмесі ҰАТ қатысушылары алаңдардың нормалары мыналарда: - «Астрахан ауданы, Первомайка ауылы арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де; - Шымкент қаласы әкімдігінің «№ 2 арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ-де; - «Бұланды ауданы, Купчановка ауылы арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де; - «Щучинск қаласы, Бурабай ауданы арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де сақталмайтынын атап өтті. Жамбыл облысы әкімдігінің жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «№1 Арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де: - кейбір қонақ бөлмелерге барған кезде зәр мен нәжістің иісі сезілді; - тарақандар байқалды; - шұғыл эвакуациялау үшін барлық жерде көрсеткіштік белгілер орнатылмаған; - тактильді жолдарды еденге бекіту сенімсіз, кейбір жерлерде элементтер көтеріліп, онсыз да қиын жүріп жатқан көрсетілетін қызметті алушылардың құлауына себеп болуы мүмкін. СҚО әкімдігінің Жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасында СҚО әкімдігінің «Смирновский әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ-де: - дәретхана керек-жарақтарын ұстауға арналған құрылғылары орнатылмаған; - дәретхана қағазы, қағаз сүлгілер мен сабын жоқ; - дәретханалардың жанында тік тұтқалар орнатылмаған. Павлодар облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Жалпы үлгідегі қарттар мен мүгедектерге арналған арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету Ақсу орталығы» КММ-де нашар жұмыс істейтін немесе мүлдем жұмыс істемейтін пештермен, қос қазандықтармен, өнеркәсіптік нан кескіштермен, киім кептіргіштермен, кір жуғыш машиналармен, ас үй плиталарымен, тоңазытқыштармен, кондиционерлермен және ескірген компьютерлермен проблемалар бар. ҰАТ қатысушылары: - Маңғыстау облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «№1 Арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де; - Маңғыстау облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «№ 5 Арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де; - Қостанай облысы әкімдігінің жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Лисаков арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де ас үй электр құрылғыларымен проблемалар бар екенін атап өтті. Жамбыл облысы әкімдігінің жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «№3 Арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де МББМ мәдени-демалыс іс-шараларына, демалыс орындарына, ауруханаларға рентгенография жүргізуге және т. б. жаппай шығу кезінде қызмет алушыларды тасымалдауда проблемалар бар. мүгедектер арбасына арналған көтергіш. ҰАТ қатысушылары: - «Бұланды ауданы, Купчановка ауылы арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де; - «Батыс Қазақстан облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының Бөрлі арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де; - «Батыс Қазақстан облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының Зеленов арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де; - «Батыс Қазақстан облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының Ақжайық арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де; - Түркістан облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасыны «№3 Көксаек арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де; - «Батыс Қазақстан облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының Орал арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де көлікпен байланысты проблемалар бар екенін атап өтті. Қостанай облысы әкімдігінің «Пешков арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ және «Қостанай арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ дәретханаларында отырғыштар мен қақпақтар жоқ. 20201023_160434 № 14 фото: дәретханада орындықтар жоқ Шортанды ауданы, Жолымбет кентіне арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету орталығы КММ-де: - линолеум жағдайы нашар; - жатын бөлмелердегі жиһазды, «өзін-өзі блоктау» үшін ас үй жиһазын ауыстыру қажет. Ақмола облысы жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Щучинск қаласы, Бурабай ауданы арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де: - ескі жиҺазды (кереуеттер, шкафтар, тумбочкалар) шұғыл ауыстыру қажет; - жекелеген жағдайларда төсек үстелдері толық көлемде берілмейді. ҰАТ қатысушылары: - Жамбыл облысы әкімдігінің жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының» өмірлік қиын жағдайға тап болған адамдарды қайта әлеуметтендіруге арналған Тараз қалалық орталығы» КММ-де; - «Батыс Қазақстан облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының Тасқала арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де; - «№2 арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ-де; - Маңғыстау облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «№1 Арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де; - Қарағанды облысы жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Қарағанды облысы Қарағанды қаласының №2 психоневрологиялық медициналық-әлеуметтік мекемесі» КММ-де (5-7 корпус) жиһазбен проблемалар бар екенін атап өтті. Павлодар облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Павлодар облысының жалпы үлгідегі қарттар мен мүгедектерге арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ -де ЖММ, Жарма сақтауға арналған қойма үй-жайында термометр жоқ; Қызылорда облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «№ 2 Қызылорда арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де ЖММ табиғи өнімдерді арзан алмастырғыштарға ауыстыру практикасы бар (№15 фотоны қараңыз). ҰАТ қатысушылары осыған ұқсас бұзушылықтардың: - Шымкент қаласы Жұмыспен қамту және әлеуметтік қорғау басқармасының «№ 1 Арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де; - Павлодар облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Облыстық арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету психоневрологиялық орталығы» КММ-де орын алғанын атап өтті. № 15-фото: қатты ірімшіктің орнына – «Қызылорда облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «№ 1 Қызылорда арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-нің сүт майын алмастыратын ірімшік өнімі (ірімшік өнімі) «Степногорск қ. Шантөбе к. арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ ЖМ қоғамдық тамақтандыру объектілеріне СҚ-ның: - томат пастасы бар банкаларды (Цельсий бойынша 12 градустан жоғары емес) үй-жайда Цельсий бойынша 25 градус температурада сақтау; - қоректендіру объектісінде сынап термометрлерін пайдалану бөлігінде талаптарын бұзады. Шымкент қаласы әкімдігінің «№2 арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ-де тамақтану нормалары сақталмайды. Мәселен, тоңазытқышта: - (баклажан салатының дайындамалары, туралған сәбіз, малынған туралған картоп) мәзірге сәйкес келмейтін; - сыйымдылықта қандай да бір сертификат белгілері жоқ қаймақ сақталған; - ірімшік жоқ, ірімшіктің орнына сүт құрамында сүт майын алмастыратын өнім бар; - майдың орнына өсімдік майы мен маргариннің таралуы болды; - өнімдерді сақтаудың температуралық режимі бұзушылықпен сақталмайды; ҰАТ қатысушылары тиісті сертификаты жоқ шұжық табылғанын және мәзірде көрсетілген теңіз қырыққабатының жоқ екенін атап өтті. Анықталған бұзушылықтар қоғамдық тамақтану объектілерінің тамақтанудың Табиғи нормаларына және СҚ-ға сәйкес келмейді. 2) Әлеуметтік-медициналық қызметтер: Ақтөбе облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «№ 1 әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ-де дәрі-дәрмек бөлу жөніндегі комиссияның шешім қабылдауын кешіктіру бөлігінде, бұл қызмет алушыларды дәрілік заттармен уақтылы және жеткіліксіз қамтамасыз етуге әкеп соғады; «Арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де (Макинка ауылы, Еңбекшілдер ауданы) бюджет қаражаты есебінен сатып алынған дәрі-дәрмектер есептен шығарылады; Қостанай облысы әкімдігінің жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Лисаков арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де әкімшілік медициналық құпияны бұзуға жол береді, атап айтқанда, көрсетілетін қызметті алушылардың төсек жанындағы бейджиктерінде ТАӘ, туған жылынан басқа медициналық диагноз көрсетілген; ШҚО жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Өскемен арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де ұйымның айтуынша, шақыруға полицияның уақтылы келмеуі себебінен қызмет алушының қайтыс болуын уақтылы тіркемеген; «Шортанды ауданы Жолымбет кентінің арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де тегін дәрілік заттар жеткілікті мөлшерде жоқ; СҚО әкімдігінің жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасы СҚО әкімдігінің «Смирновский әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ-де жарақаттарды тіркеу журналы дұрыс жүргізілмейді, тек күні көрсетіледі, жүгіну уақыты көрсетілмейді, көрсетілген көмектің көлемі көрсетілмейді, медициналық көмек көрсеткен адамның аты-жөні жоқ. Қамқоршылары бар бөлмелерде қызметкерлерді шақыру түймесі жоқ; Павлодар облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Шалдай арнайы әлеуметтік қызметтер көрсету психоневрологиялық орталығы» КММ-де мерзімі өткен дәрілік препарат табылды. Сондай-ақ ҰАТ қатысушылары: «№2 Семей арнаулы қызметтер көрсету орталығы» КММ-де мерзімі өткен дәрілік препараттарды уақтылы кәдеге жаратпайды, бұл санитарлық-эпидемиологиялық талаптардың бұзылуына әкеп соғады; * «Батыс Қазақстан облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының Орал арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де физиотерапияға арналған жабдықты ауыстырып, жатқан науқастарға арналған портативті медициналық аппаратураны орнату мүмкіндігін қарастырады; 3) әлеуметтік-мәдени қызметтер: Атырау облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «№4 Арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де (қарттар үйі) пандемияға байланысты карантиндік режим басталған сәттен бастап және ол аяқталғаннан кейін де көрсетілетін қызметті алушылар мекемеден тыс жерге шығарылмайды; «Петропавл қаласының жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімі» ММ ведомстволық бағыныстылығы «Петропавл әлеуметтік бейімдеу орталығы» КММ-де МБҚ көрсетілетін қызметті алушыларға облыстық және республикалық деңгейдегі мерзімді ақпараттық басылымдар (газеттер, журналдар) берілмейді. Сонымен қатар ҰАТ қатысушылары барлық мекемелерде сыртқы әлеммен байланыс құқығы толық көлемде қамтамасыз етілетінін, бұқаралық ақпарат құралдарының мерзімді басылымдары, кітаптар, теледидар және интернет бар екенін атап өтті (№16 фотоны қараңыз). № 16 фото: «Ақниет» Талғар арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ 4) әлеуметтік-құқықтық қызметтер: Қостанай облысы әкімдігінің «Пешков арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де корпустары мен бөлімшелерінде қамқоршылар тарапынан шағымдар, ұсыныстар мен жолданымдар беру мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін жәшіктер жоқ. Сонымен қатар бірінші мекемеде шағымдар жәшігін ашуды тіркеу журналы жүргізілмейді. ҰАТ қатысушылары «Алматы облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасы мемлекеттік мекемесінің «Аманат» Есік арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету орталығында» осындай бұзушылық анықталғанын атап өтті. Сонымен қатар ә/қ саласындағы АӘҚ стандарттарын бұзудан басқа, ҰАТ қатысушылары Халықты әлеуметтік қорғау жүйесінің ұйымдарында: кадрлармен жасақталмауы: - Ақтөбе облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «№2 әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ-де, онда 2021 жылдан бері жағдай өзгерген жоқ, ал кадрлар тапшылығы одан да арта түсті. Халықты жұмыспен қамту орталығынан ұйымға жіберілетін қызметкерлер ерекшелігіне, қиын еңбек жағдайларына және төмен жалақысына байланысты жұмысқа орналасудан бас тартады; - «№1 Арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де Маңғыстау облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасы 28 бос жұмыс орны бар; - «Батыс Қазақстан облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының Дарьин арнайы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де медицина қызметкерлерінің штатымен қамтылмаған; - «Астрахан ауданы, Первомайка ауылы арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ, мекемеге барған кезде психологтың ашық бос орны болған, осыған байланысты орталықта әлеуметтік-психологиялық қызметтер көрсетілмейді; - «Шарапат» әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ-де (Астана қ.), онда санитар-тазалаушы, санитар-палаталы бос жұмыс орындары бар. Сондай-ақ әлеуметтік қызметкерлердің лауазымдық нұсқаулықтарын қайта қарау және алушылар тұрақты төсек режимінде болатын паллиативті блоктардағы медбикелер санын көбейту ұсынылды; стендтерде ақпаратты тек бір тілде көрсету бөлігінде тілдік белгі бойынша ақпаратқа қолжетімділікті шектеу мынадай: - Ақтөбе облысы жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «№ 1 әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ; - Павлодар облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының жалпы үлгідегі қарттар мен мүгедектерге арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету Ақсу орталығы» КММ; - Қостанай облысы әкімдігінің жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Лисаков арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ; - Петропавл қаласының жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімінің «Петропавл әлеуметтік бейімдеу орталығы» КММе ұйымдарда анықталды. Бұл шектеу «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы»1997 жылғы 11 шілдедегі № 151 ҚР Заңының талаптарын бұзады; ҚР БК талаптарына сәйкес келмеуі 3.06-101-2012 «Халықтың мобильділігі төмен топтары үшін қолжетімділікті ескере отырып, ғимараттар мен құрылыстарды жобалау» - «№1 Арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ Маңғыстау облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасы пандус тұтқалармен жабдықталмаған; - «Қызылорда облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «№ 1 Қызылорда арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ 15 жыл бұрын орнатылған, ал қазіргі уақытта тозған және қираған күйде тұрған пандусты ауыстыруды талап етеді. ҰАТ қатысушылары: - пандустар барлық мекемелерде орнатылған; - көрсетілетін қызметті алушылардың өз дінін ұстануға құқықтары сақталады (№17 фотоны қараңыз). C:\Users\Меруерт\OneDrive - KIBHR\Рабочий стол\Фото Аксу\фото 0811\IMG-20221108-WA0063.jpg № 17 фото: Павлодар облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Жалпы үлгідегі қарттар мен мүгедектерге арналған арнайы әлеуметтік қызметтер көрсету Ақсу орталығы» КММ-де арнайы жабдықталған үй-жай-мұсылман бөлмесі Халықты әлеуметтік қорғау жүйесінің балалар мекемелері 2022 жылы ҰАТ қатысушылары кәмелетке толмағандарға арналған медициналық-әлеуметтік мекемелерге 18 рет барды, оның ішінде бір бару арнайы болды. ҰАТ қатысушыларының халықты әлеуметтік қорғау жүйесінің балалар мекемелеріне бару нәтижелері бұзушылықтардың негізгі түрлері болып табылатынын көрсетті: 1) күрделі жөндеуді қажет ететін ғимараттардың физикалық және моральдық тозуы: «№3 Арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ; Ақмола облысы жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Көкшетау қаласы Арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ; Астана қаласы әкімдігінің «Нұрлы жүрек» әлеуметтік қызмет көрсету орталығы КММ жарлығы (№18 фотоны қараңыз); Шымкент қаласы әкімдігінің «№6 балалар арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ лифт орнатумен. C:\Users\User\AppData\Local\Microsoft\Windows\Temporary Internet Files\Content.Word\IMG_3776.jpg № 18 фото: Астана қаласы әкімдігінің «Нұрлы жүрек» әлеуметтік қызмет көрсету орталығы КММ Сондай-ақ ҰАТ қатысушылары мыналарды ұсынды: ШҚО Жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Каменогорск балалар арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ жаңа үлгілік ғимарат салу мәселесін қарау керек, бұл ерекше дамуы бар балаларды қабылдау лимитін 200 адамға дейін арттыруға мүмкіндік береді. Қазіргі уақытта арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсетуге ресми кезекте 13 бала тұр. Орындар болмағандықтан, балалар өз кезегін жылдар бойы күтеді, өйткені кезек «алға жылжымайды»; Алматы қаласы Жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Сенім» әлеуметтік қызметтер орталығы» КММ-ге тұрғын үй корпусына күрделі жөндеу, оқу корпусына косметикалық жөндеу, сондай-ақ асхана мен демалыс залының үй-жайына жөндеу жүргізу керек; «Алакөл» Шуақ» арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ-нің мекеме аумағында моншаға жөндеу жұмыстарын жүргізу қажет. 2) әлеуметтік-тұрмыстық қызмет көрсету көлемі мен сапасын сақтамау: Ақмола облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Көкшетау қаласы Арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де қызмет алушылардың жеткілікті алаңымен қамтамасыз етілмеген; Павлодар облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Облыстық балалар психоневрологиялық арнайы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де СҚ-ның денсаулық сақтау объектілеріне қойылатын талаптарын бұзатын ванна бөлмелерінде су жылытқыштар жоқ; Қызылорда облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «балаларға арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де мемлекеттік сатып алу шеңберінде заттай тамақтану нормаларының тізбесіне енгізілмеген өнімдер сатып алынады. Мекемеде табиғи өнімдерді (қаймақ, сүт және ірімшік) олардың алмастырғыштарына ауыстыру жүргізіледі. Пісіру тот басқан кәстрөлдерде жүзеге асырылады, оларды жаңаларына ауыстыру керек. Сонымен қатар мекеменің асханасында және ас әзірлеу үй-жайында дезинфекциялық ерітінділер орынсыз сақталады; «Шуақ» Алакөл арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ-де спорт алаңы мен серуендеу ауласы жабдықталмаған; Шымкент қаласы әкімдігінің «№6 балалар арнаулы әлеуметтік қызметтер орталығы» КММ-де, «Батыс Қазақстан облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының Көшім арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де қызмет алушылар үшін автокөлікте көтергіш жоқ; «Аягөз балалар арнайы әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ-де автокөлік құралдары ескірген; Шымкент қаласы әкімдігінің «№3 Арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де, «№6 балалар арнаулы әлеуметтік қызметтер орталығы» КММ-де кір жуғыш машиналар, тоңазытқыштар мен кондиционерлер ескірген; Шығыс Қазақстан облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Үржар арнайы әлеуметтік қызметтер көрсету балалар орталығы» КММ-де автокөлігі 100% тозған, қызмет алушыларды тасымалдау үшін мамандандырылған көлік сатып алу талап етіледі. Жалпы, ҰАТ қатысушысы өткен жылдармен салыстырғанда мекемелер тамақтануды ұйымдастыру үшін жағдайды жақсарту бойынша ұсыныстарды орындай бастағанын, осыған байланысты бұзушылықтарды жою бойынша ұсынымдар іс жүзінде жоқ екенін атап өтті. IMG_20210824_075508 Фото: «Аягөз балалар арнайы әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ-нің асханасы Фото: Шығыс Қазақстан облысы жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Үржар балалар арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де азық-түлік сақтау Сондай-ақ ҰАТ қатысушылары мыналарды ұсынды: Астана қаласы әкімдігінің «Нұрлы жүрек» әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ-нің ғимараты бүкіл мекеме бойынша камералар орнатылып, бөлме-изолятордың қабырғалары жұмсақ материалға өзгертілсін; «Алматы облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының Мүмкіндігі шектеулі балаларға арналған «Үміт» күндізгі болу орталығы» КММ-нің жарғысы спорт алаңындағы резеңке жабынды ауыстырсын, өйткені жазда ол қызып, улы заттар бөледі, бұл мүмкіндігі шектеулі балалардың денсаулығына зиян келтіреді және көгал шөптерін егіп, жақын жерге ағаш отырғызады. Көрсетілетін қызметті алушылардың көлеңкелері мен қолайлы жағдайлары. Фото: Шығыс Қазақстан облысы жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Үржар балалар арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ дене шынықтыру-сауықтыру кабинеттері 3) кадрлармен жасақталмауы: «Батыс Қазақстан облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының Көшім арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де невропатолог, психиатр дәрігердің тапшылығы бар; «Аягөз балалар арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ 2021 жылдан бері педиатр-дәрігер жоқ; Жамбыл облысы әкімдігінің жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «№4 Арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де психиатр, невропатолог және педиатр дәрігерлерінің толық ставкасына 3 бос жұмыс орны бар; Ақмола облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Көкшетау қаласы Арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де тірек-қимыл аппараты бар балаларға арналған педиатр-дәрігер, невропатолог және массажист жоқ. ҰАТ қатысушылары балалар мекемелерінде медициналық персоналдың жетіспеушілігі қатты сезілетінін, бұл өз кезегінде балалардың психологиялық және физикалық денсаулығын дұрыс бақылауға мүмкіндік бермейтінін атап өтті. C:\Users\0\Desktop\IMG_5249.jpg C:\Users\0\Desktop\IMG_5237.jpg Фото: «Шуақ» Алакөл арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ-нің медициналық кабинеті 4) «Халықтың мобильділігі төмен топтары үшін қолжетімділікті ескере отырып, ғимараттар мен құрылыстарды жобалау» ҚР СҚ 3.06-101-2012 талаптарына сәйкес келмеуі Павлодар облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының» арнайы әлеуметтік қызметтер көрсетудің облыстық балалар психоневрологиялық орталығы» КММ-де байқалды, онда қолжетімділік элементтері (тактильді жолдар, тұтқалар, пиктограммалар, дәретханалар) орнатылмаған; 5) ақпарат алу құқығының бұзушылығы: «Аягөз балалар арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ-де қызмет алушылардың құқықтары мен бостандықтары туралы ақпараты бар ақпараттық стендтері жоқ; Шымкент қаласы әкімдігінің «№6 балалар арнаулы әлеуметтік қызмет көрсету орталығы» КММ-де бала құқықтары туралы ақпарат берілген стенд жоқ; Шуақ» Алакөл арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де ақпараттық стендтерде шағымдар, жолданымдар берудің ықтимал рәсімі туралы ақпарат жоқ; Алматы қаласы Жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Сенім «әлеуметтік қызметтер орталығы» КММ-де шағымдар мен жолданымдарға арналған жәшік жоқ, онымен бірге жолданымдарды есепке алу және тіркеу және алу журналы жоқ; Павлодар облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Облыстық балалар психоневрологиялық арнайы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ-де талаптар мен құпиялылыққа жауап беретін шағымдар мен ұсыныстар беруге арналған жәшік жоқ. Фото: ШҚО жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының «Өскемен балалар арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ ақпараттық тақтасы Қызмет алушылардың ақпаратқа қолжетімділік құқығын шектеуден басқа, ҰАТ қатысушылары ақпараттық стендтерде ҰАТ туралы ақпарат жоқ екенін атап өтті. 6.1. ҚОРЫТЫНДЫЛАР МЕН ҰСЫНЫСТАР ҰАТ қатысушыларының барулары халықты әлеуметтік қорғау жүйесінің мекемелеріндегі негізгі мынадай бұзушылықтар орын алғанын көрсетті: - ғимараттар физикалық және моральдық тозған; - арнаулы әлеуметтік қызметтердің көлемі мен сапасына қойылатын талаптар сақталмайды; - кадрлармен жасақталмаған; - тілдік белгі бойынша ақпаратқа қол жеткізу шектелген; - ҚР СҚ 3.06-101-2012 «халықтың мобильділігі төмен топтары үшін қолжетімділікті ескере отырып, ғимараттар мен құрылыстарды жобалау» талаптары сақтамалмайды; - ақпарат алу құқығы бұзушылық болып табылатынын көрсетті. Бұл ретте, бұзушылықтар ҰАТ қатысушыларының 2019-2021 жылдардағы Жинақталған баяндамаларында келтірілген бұзушылықтарға тән екенін атап өткен жөн. Жағдай жақсы жаққа өзгерген жоқ. ҮЕҰ[44] ҚР-ның мүгедек адамдардың құқықтары туралы конвенцияны орындауы туралы өзінің баламалы баяндамасында (бұдан әрі-баламалы баяндама) МӘМ-нің пациенттермен қатыгез және ар-намысты қорлайтын қарым-қатынас, кадр тапшылығы және штаттың біліктілігі төмен, ОЖБ-ны сапалы орындамау, терапияда[45] оңалту бағытының болмауы, қызметтер мониторингінің болмауы сияқты елеулі проблемалары бар екенін атап өтеді, сапалы қызмет көрсету мақсатының болмауы, мысалы, ондағы адамдарда өзіне-өзі қызмет көрсетудің тұрақты дағдыларын қалыптастыру және т.б. Жалпы, жұмыс істеп тұрған МӘМ инклюзия мен бейімделудің тиімді құралы ретінде қарасла алмайды. Мүгедектігі бар адамдар, әсіресе психикалық және психофизикалық бұзылулары бар адамдар басқалармен бірге қайда және кіммен тұруды таңдау мүмкіндігінен айырылады. Оларды толық мемлекеттік қамтамасыз етуге орналастыра отырып, ақыл-ойы бұзылған адамдар өмір бойы сонда қалады. Бұл ретте, жыл сайын Қазақстанда 100 мыңға жуық адамға алғаш рет психикалық бұзылулар диагнозы қойылады. 18 жасқа толғаннан кейін жеке тұрғын үйдің немесе ілеспе тұруды қамтамасыз ете алатын туыстарының болмауына байланысты арнайы мекемеге үй-жайға мұқтаж емес адамдар оларға орналастырылады. Бұл ретте, мемлекет МӘМ-нің ескі жүйесіне инвестиция салуды, осындай жаңа мекемелер салуды жалғастыруда. Елде мүгедектігі бар адамдарды оқшаулау әлі де мәдени норма ретінде қабылданады. Уәкілетті органдар тарапынан мұндай қызметтердің сапасына, әсіресе жабық МӘМ-де мониторинг жүргізілмейді. Заңнамалық деңгейде психоневрологиялық проблемалары бар адамдарға әлеуметтік қызмет көрсетудің балама нысандары көзделмеген. Заң деңгейінде «ілеспе тұру», «ілеспе күндізгі жұмыспен қамту», «ілеспе жұмысқа орналастыру», «әлеуметтік жатақхана», «клуб үйі», «әлеуметтік пәтер» және т.б. ұғымдар жоқ. Қазақстанда мүгедектерге әлеуметтік қызмет көрсетудің баламалы нысандарын ұйымдастыру және көрсету бойынша мамандар даярлау жүргізілмейді. Сонымен қатар БҰҰ-ның мүгедектігі бар адам құқықтары жөніндегі комитеті деинституционализация бойынша, оның ішінде төтенше жағдайларда басшылық[46] қағидаттарында ратификациялаған мемлекеттер, қатысушылар мүгедек адамдарды өміріне қауіп төндіретін жағдайларда тұрған мекемелерге орналастыруды тоқтатуы керек деп атап өтті. Қатысушы мемлекеттер жоғары сапалы және құрылымдалған деинституционализациялау жоспарын қабылдауы керек, ол жан-жақты болуы керек және қажетті және бөлінген адами, техникалық және қаржылық ресурстарға мерзімдері, бақылау көрсеткіштері және шолуы бар егжей-тегжейлі іс-қимыл бағдарламасын қамтуы керек. Жағдайдың өзгеруі туралы 2025 жылға дейін ҚР ЕХӘҚМ әртүрлі алаңдарда мемлекеттің, жеке сектордың, үкіметтік емес ұйымдардың және азаматтардың өздеріне бірлесіп қатысуы есебінен әлеуметтік қызмет көрсетудің сапасы мен қолжетімділігін арттыруға бағытталған арнаулы әлеуметтік қызметтер жүйесін жаңғыртуды[47] күтіп тұрғаны туралы уәде етті. Осы жаңғырту шеңберінде қамтамасыз етілетін болады: - өтініш қағидатының орнына әлеуметтік қызмет көрсетудің проактивті форматына көшу, бұл қиын өмірлік жағдайдың бастапқы кезеңінде адамдарды (отбасыларды) анықтай отырып, әлеуметтік қолайсыздықтың алдын алуды күшейтуге мүмкіндік береді; -ірі интернат үйлерін кезең-кезеңімен деинстуциализациялау және үйде немесе шағын жинақталған әлеуметтік қызмет көрсету ұйымдарында қызмет көрсетуге көшу. Бұл интернаттық ұйымдардың санын қысқартуға, халықты әлеуметтік қорғау мекемелерінде тұратын адамдардың әлеуметтену деңгейін арттыруға, олардың қоғамға интеграциялану мүмкіндігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді; - жалпы Тарифтердің орнына жан басына шаққандағы қаржыландыруды енгізу, бұл нақты шығындар негізінде тарифтік саясаттың ашықтығы мен тиімділігін арттырады; - жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімдерінің орнына әлеуметтік бағдарламалар қызметтерін құру; - аумақтық бекітудің орнына әлеуметтік қызметкерді таңдау. Әлеуметтік қызметкерлердің сұранысы олардың жалақы деңгейінде көрініс табады. Жоғарыда баяндалғанның негізінде ҰАТ қатысушылары мыналарды ұсынады: Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі: 1.Мынадай өзгерістер енгізу мүмкіндігін қарасын: - техникалық көмекші (компенсаторлық) оңалту құралдары мен арнаулы жүріп-тұру құралдарын ауыстыру, сондай-ақ оларды алған күннен бастап бөлмелі кресло-арбаларды 7 жылдан 4 жылға дейін, серуендейтін кресло-арбаларды 4 жылдан 2 жылға дейін ауыстыру мерзімін қысқарту керек; - МӘМ зейнетақы төлемдерінің көлемін бөлу. ҰКП-ның пікірінше, зейнетақы қаражатын ұстап қалудың қолданыстағы жүйесі үлкен еңбек өтілі мен біліктілігі жоғары зейнетақы алған көрсетілетін қызметті алушыларды кемсітеді. Мұндай адамдар өздерінің мүдделеріне нұқсан келтіру үшін қоғамдық қажеттіліктерге ең көп жарна төлейтіні белгілі болды. Көрсетілетін қызметті алушылардың зейнетақы мөлшері әртүрлі болғандықтан, ҰАТ қатысушылары олардан қаражатты әділ ұстауды қамтамасыз ету қажет деп санайды. Бұл ретте, өте аз зейнетақысы бар көрсетілетін қызметті алушылар үшін ақшаны өз бетінше басқару мүмкіндігі болуы үшін олардың міндетті түрде қолдарына алуы тиіс қаражаттың ең азын анықтау қажет. Облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың жергілікті атқарушы органдары, жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармалары: 1. Мыналарды: - барлық МӘМ-де күрделі жөндеуді; - көрсетілетін қызметті алушылардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін МӘМ автопаркін көлік құралдарымен (қажет болған жағдайда көтергішпен) жаңартуды; - мекемелерге бару қорытындысы бойынша ҰАТ ұсынымдарын мекемелерге уақтылы жеткізуді; - жүйелі негізде арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін балалар ұйымдары мамандарының біліктілігін арттыруды; - МӘМ қызметкерлерімен тұрақты негізде «азаптауларды және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын қарым-қатынас пен жазалау түрлерін болдырмауды», «ҰАТ қатысушыларының құқықтары мен міндеттері және олардың құқықтық мәртебесі» тақырыптарында сабақтар өткізуді; - арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін ұйымдардың қызметіне қатысты заңнамадағы өзгерістер туралы мекемелерді тұрақты негізде хабардар етуді; - «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне азаптаулардың және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлерінің алдын алуға бағытталған ұлттық алдын алу тетігін құру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының 2013 жылғы 2 шілдедегі № 111 V Заңының ережелері туралы түсіндіру жұмысын; - шағымдар мен жолданымдарға арналған жәшіктің болуы, жолданымдарды еасепке алу және тіркеу журналының, шағымдар үшін жәшікті алу күні мен уақытын белгілеу журналының, комиссия құрамының болуын және барлық МӘМ-де шағымның (жолданымның) мәнін қамтамасыз етсін. 5. Ақыл-ой кемістігі бар балалардың даму және оңалту динамикасын одан әрі ақыл-ой кемістігі бар балаларға арналған түзету, арнайы мектептерге көшумен көтермелеуді; 6. МӘМ-ге барлық маңдайшаларды (стендтерді, маңдайшаларды) «Республикасындағы тілдер туралы»1997 жылғы 11 шілдедегі № 151 ҚР Заңына сәйкес келтіруді . 7. Барлық МӘМ-де Адам құқықтары жөніндегі уәкіл, ҰАТ тобының құрамы туралы, тиісті инстанцияларға арыз үлгілерімен шағымдар мен жолданымдар беру рәсімі, сенім телефондары және прокуратура туралы ақпарат қамтылатын ақпараттық-құқықтық стендтер белгіленсін. Медициналық-әлеуметтік мекемелер: 1. Мыналар: - табиғи тамақтану нормалары және табиғи өнімдерді алмастырғыштармен алмастыруға жол бермеу; - әлеуметтік-тұрмыстық қызмет көрсету көлемі мен сапасы сәйкес келтіру: - жеке санитариялық гигиена құралдары (дәретхана қағазы, тіс пастасы және щетка, сұйық сабын) қамқорлыққа алынғандардың саны және оларды пайдалану мерзімдерінің жиілігі бойынша бөлу. Барлық ванна бөлмелері мен душ бөлмелеріне сырғанамайтын еден жабындарын (кілемшелер) төсеу; ә/қ саласындағы АӘҚ стандартының 25-тармағының 10-тармақшасына сәйкес қызмет алушылар палаталарында төсек жанындағы тумбочкалар; ә/қ саласындағы АӘҚ стандартының 25-тармағының 2) тармақшасына сәйкес ұйымдағы бір адамға шаққандағы аудан нормаларын; - барлық балалардың әлеуметтік мәртебесіне қарамастан, олардың жеке және адамдық қадір-қасиеті құрметтеу қамтамасыз етілсін. 2. Арт-терапияның бірнеше түрін қолдана отырып, қамқоршыларды әлеуметтендірудің кешенді бағдарламасын әзірлеу, шығармашылықты дамыту, еңбек терапиясы және т.б. әлеуметтенуді дамыту бойынша мамандандырылған қоғамдық ұйымдарды тарту үшін ынтымақтастық пен өзара әрекеттесу нысандары қаралсын. 3. Мыналар: - «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне азаптаулардың және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлерінің алдын алуға бағытталған ұлттық алдын алу тетігін құру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының 2013 жылғы 2 шілдедегі № 111 V Заңының ережелері туралы түсіндіру жұмыстары; - «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне бала құқықтарын қорғау жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын ұйымдардың қызметіне байланысты мәселелер бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2019 жылғы 01 сәуірдегі № 240 ҚР Заңын түсіндіру бойынша мекеме қызметкерлеріне арналған семинар өткізілсін; 4. Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің және қоғамдық ұйымдардың атына шағымдарды, жолданымдарды қазақ және орыс тілдерінде жазу мысалдарымен тұрғын үй-тұрмыстық блоктың қолжетімді және көзге көрінетін орындарындағы стендтерде құқықтық ақпарат орналастырылсын; 5. Шағымдар мен жолданымдарға арналған жәшік орнату, актіні және алыну күнін, комиссия құрамын, шағымның/жолданымның негізгі мазмұнын баяндай отырып, жолданымдарды есепке алу және тіркеу журналын орналастырылсын. Қылмыстық-атқару кодексі, Әлеуметтік кодексі, «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексі; «Адамдарды қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін арнаулы мекемелерде, арнаулы үй-жайларда ұстау тәртібі мен шарттары туралы» Заңы, «Қазақстан Республикасындағы баланың құқықтары туралы», «Кәмелетке толмағандар арасындағы құқық бұзушылықтардың профилактикасы мен балалардың қадағалаусыз және панасыз қалуының алдын алу туралы». ↑ Біріккен Ұлттар Ұйымының тұтқындарға қатысты ең төменгі стандартты қағидалары (Нельсон Мандела ережелері). Бас Ассамблеяның қарары 70/175, 2015 жылғы 17 желтоқсанда қабылданған қосымша. https://www.unodc.org/documents/justice-and-prison-reform/Nelson_Mandela_Rules-R-ebook.pdf ↑ Бас Ассамблеяның 2010 жылғы 21 желтоқсандағы "Біріккен Ұлттар Ұйымының қылмыстың алдын алу және қылмыстық сот төрелігі жөніндегі он екінші Конгресі" деп аталатын 65/230 қарарын қараңыз, қаулы бөлігінің 10-тармағы ↑ БҰҰ-ның сотталған әйелдерге қатысты ережелері және бас бостандығынан айыруға байланысты емес әйел қылмыскерлерді жазалау шаралары. Бас Ассамблеяның 2010 жылғы 21 желтоқсандағы 65/229 қарарымен қабылданған (Бангкок қағидалары . https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/bangkok_rules.shtml ↑ Азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы конвенция. 1984 жылғы 10 желтоқсандағы Бас Ассамблеяның 39/46 қарарымен қабылданды. https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/torture.shtml ↑ Азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы конвенцияға Факультативтік хаттама. Бас Ассамблеяның 2002 жылғы 18 желтоқсандағы 57/199 қарарымен қабылданған. https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/torture_prot.shtml ↑ «Алматы облысы Қапшағай қалалық сотының өтініші бойынша Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 361-бабының бірінші және төртінші бөліктерінің конституциялылығын тексеру туралы» Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің 2008 жылғы 27 ақпандағы № 2 нормативтік қаулысы / / http://adilet.zan.kz/rus/docs/S080000002_ ↑ К.Х. Рахимбердинді қараңыз. сотталғандардың өзіне зиян келтіргені үшін қылмыстық жауаптылық: Қазақстан Республикасының Конституциясымен келіспеушілік. https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=37792187 ↑ Қазақстан Республикасы Президентінің 2021 жылғы 19 шілдедегі № 622 Жарлығы. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы. https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2100000622 ↑ Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1994 жылғы 8 маусымдағы қаулысы. Бала құқықтары туралы конвенцияны ратификациялау туралы. http://adilet.zan.kz/rus/docs/B940001400_ ↑ https://bala.stat.gov.kz/chislennost-detej-po-polu-i-vozrastu/ ↑ Қазақстанда балалар үйлерінің саны азайды. https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/press/news/details/210224?lang=ru ↑ Қазақстан Республикасының Мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы. Қазақстан Республикасы Президентінің 2022 жылғы 11 маусымдағы № 917 Жарлығы. https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2200000917 ↑ ҚР ЖП дайындаған 2021 жылғы балалардың жағдайы туралы баяндама, 121-бет ↑ ҚР ОАМ 2023 жылғы 12 маусымдағы № 165 бұйрығы ↑ ҚР БҒМ 2001 жылғы 18 шілдедегі № 583 бұйрығы ↑ ҚР ДСМ 2021 жылғы 5 тамыздағы № ҚР ДСМ-76 бұйрығы ↑ ҚР БҒМ 2018 жылғы 31 қазандағы № 598 бұйрығы ↑ ҚР БҒМ 2013 жылғы 22 ақпандағы № 50 бұйрығы ↑ https://files.medelement.com/uploads/co/92401378980547/documents/6975387f3b88e8fe15c7097f7b9d8cb8.pdf ↑ https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/razdvoenie-razuma-skolko-bolnyih-shizofreniey-kazahstane-499739/ ↑ https://files.medelement.com/uploads/co/92401378980547/documents/6975387f3b88e8fe15c7097f7b9d8cb8.pdf ↑ ҚР Үкіметінің 2021 жылғы 12 қазандағы № 725 қаулысы ↑ ҚР ДСМ 2020 жылғы 30 қарашадағы № ҚР ДСМ-224/2020 бұйрығы ↑ ҚР ДСМ м. а. 2022 жылғы 30 қыркүйектегі № ҚР ДСМ-107 бұйрығы ↑ ҚР ДСМ 2020 жылғы 30 қарашадағы № ҚР ДСМ-224/2020 бұйрығы ↑ ҚР ДСМ 2020 жылғы 21 желтоқсандағы № ҚР ДСМ-302/2020 бұйрығы ↑ ҚР ДСМ 30.10 бұйрығы. 2009 жылғы № 630 ↑ ҚР ДСМ 2020 жылғы 25 қарашадағы № ҚР ДСМ-203/2020 бұйрығы ↑ ҚР ДСМ 2020 жылғы 11 тамыздағы № ҚР ДСМ -96/2020 бұйрығы ↑ ҚР ДСМ м. а. 2022 жылғы 28 наурыздағы № ҚР ДСМ -29 бұйрығы ↑ ҚР ДСМ 2022 жылғы 17 ақпандағы № ҚР ДСМ-16 бұйрығы ↑ ҚР Үкіметінің 2002 жылғы 26 қаңтардағы № 128 қаулысы ↑ 52 ҚР ДСМ 2022 жылғы 16 маусымдағы № ҚР ДСМ-52 бұйрығы ↑ ҚР ДСМ 2022 жылғы 15 наурыздағы № ҚР ДСМ -25 бұйрығы ↑ ҚР ДСМ 2017 жылғы 27 желтоқсандағы № 1008 бұйрығы ↑ ҚР ДСМ м. а. 2020 жылғы 24 желтоқсандағы № ҚР ДСМ-327/2020 бұйрығы ↑ ҚР ОАМ 2022 жылғы 31 тамыздағы № 385 бұйрығына 2-қосымша ↑ https://health-ua.com/article/33710-formirovanie-sovremennoj-sistemy-psihosotcialnoj-reabilitatcii-opyt-litvy ↑ Приказ и.о. Министра здравоохранения РК от 28 марта 2022 года № ҚР ДСМ -29 ↑ ҚР ЕХӘҚМ Премьер-Министр орынбасарының 2023 жылғы 22 маусымдағы № 230 бұйрығы; ↑ ҚР ЕХӘҚМ Премьер-Министр орынбасарының 2023 жылғы 29 маусымдағы № 261 бұйрығы; ↑ ҚР ДСӘДМ М. А. 2015 жылғы 27 қарашадағы № 896 бұйрығы ↑ http://crpd.kz/wp-content/uploads/2022/06/alternativnyj-doklad-kpi-2017-vtoroj-draft-28.07.18-2.pdf ↑ «Әлеуметтік қызметкерлер мен еріктілер қауымдастығы» ҚБ материалдары бойынша (АСРИВ), 2017 ж., Астана, 2017, 53-бет. ↑ https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=6QkG1d%2FPPRiCAqhKb7yhsrUSo2TlYtHaYAWJ%2Byrd8Skkty8%2BxJZ8vIbGxhck1kHBPcDl481BvhgWEisLb4NoU2bGVxOG4DGa4tEZWbeXX2A%3D ↑ strategy2050.kz: https://strategy2050.kz/ru/news/kak-moderniziruyut-sistemu-sotsialnogo-obsluzhivaniya-v-kazakhstane/ ↑Дата публикации
12 апреля 2024