Әрбір адамның азаптаудан және қатыгез қарым-қатынастан қорғау құқығы "Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясында" және Қазақстан қосылған бірқатар халықаралық құжаттарда, соның ішінде "Азаптауға қарсы конвенцияда", "Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіде" және "азаптауға қарсы конвенцияға Факультативтік хаттамада" бекітілген ажырамас және абсолютті болып табылады.
Конвенцияға сәйкес, "азаптау" анықтамасы қандай да бір адамға қасақана азап немесе азап шегетін, физикалық немесе моральдық кез келген әрекетті білдіреді. Қазақстан Республикасы азаптауға мүлдем төзбейді және оларға конституциялық деңгейде тыйым салынады.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 17-бабында азаптауды қолдануға тыйым салу көзделеді, оған сәйкес ешкімді азаптауға, зорлық-зомбылыққа, басқа да қатыгез немесе адамдық қадір-қасиетін қорлайтын емдеуге немесе жазалауға болмайды. Негізгі қадамдардың бірі заңнаманы күшейту болды. Қылмыстық кодекс осындай қылмыстар үшін жауапкершілікті күшейте отырып, "азаптау" және "қатыгездік" ұғымдарын нақты бөліп, жетілдірілді.
Тергеудің объективтілігі мен тәуелсіздігін қамтамасыз ету үшін азаптау істері енді тек прокуратураның тергеуінде болады, бұл әділеттіліктің бейтараптығы мен әділдігіне кепілдік береді. Сотқа дейінгі тергеу жүйесіндегі жаңа стандарттар, мысалы, жауап алулар мен сот отырыстарының міндетті бейнежазбалары ашықтық деңгейін едәуір арттырды және ықтимал теріс қылықтардың алдын алуға көмектесті. Бұдан басқа, қылмыстық-атқару жүйесінің (ҚАЖ) мекемелерінде және "соқыр аймақтарды" алып тастайтын полиция органдарында "үздіксіз бейнебақылау" жүйесін енгізу азаматтардың және құқық қорғау органдары қызметкерлерінің құқықтарын қорғаудың маңызды құралына айналды.
Тұтқындарды медициналық қамтамасыз ету саласында да елеулі өзгерістер болды.
2023 жылы пенитенциарлық мекемелердің медициналық қызметі денсаулық сақтау министрлігіне берілді, бұл медицина қызметкерлерінің тәуелсіздігін және медициналық көмектің жоғары деңгейін қамтамасыз етті. Енді сотталғандардың құқықтарын қорғауда маңызды рөл атқаратын күш пен арнайы құралдарды қолданғаннан кейін міндетті медициналық тексерулер мен куәландырулар жүргізілуде.
Қабылданған халықаралық міндеттемелерді орындау шеңберінде 2014 жылдан бастап біздің елімізде Азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын емдеу мен жазалау түрлерінің алдын алуға бағытталған Азаптауларға қарсы күрестің ұлттық алдын алу тетігі жұмыс істейді.
Ұлттық алдын алу тетігінің мақсаты Қазақстан азаматтарын соттар мен құзыретті мемлекеттік органдардың шешімдері негізінде азаматтар уақытша орналастырылатын мекемелер мен ұйымдарға тәуелсіз алдын ала сараптамалық баруды жүзеге асыруға тарту болып табылады.
Ұлттық алдын алу тетігінің бірнеше жыл ішінде оның қатысушылары құқық қорғау органдарының, пенитенциарлық мекемелер әкімшілігінің жұмысында бас бостандығынан айырылған адамдарды ұстау, азаптау және қатыгездікпен қарау және жазалау жағдайларына байланысты бірқатар елеулі бұзушылықтарды анықтай алды, бұл құқық қорғау органдары жүйесін жаңғыртуға және құқық үстемдігі саласындағы институционалдық реформаларды іске асыруға түрткі болды.
20 өңірлік топтың құрамында дәрігерлерді, құқық қорғаушыларды және әлеуметтік қызметкерлерді қоса алғанда, 105 тәуелсіз маман жұмыс істейді, олардың қызметі мемлекеттік органдардан дербес жүзеге асырылады, бұл тексерулердің объективтілігі мен бейтараптығына кепілдік береді.
2024 жылы Қазақстан Республикасының Адам құқықтары жөніндегі уәкілінің Павлодар облысы бойынша өкілі арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін немесе жазаны орындауға арналған 25 ұйым мен мекемеге барды, олардың 20-ы ұлттық алдын алу тетігінің өңірлік тобының қатысушыларымен бірлесіп.
Әр сапардың қорытындысы бойынша қатысушылар тиісті мекеме әкімшілігінің атына ұсынымдар жібереді. Ұсынымдарды талдау және оларды іске асыру жөніндегі жұмыстар ұлттық алдын алу тетігі қатысушыларының жыл сайынғы шоғырландырылған баяндамаларында ұсынылады.
Бүгінде Қазақстан адам құқықтарын қорғау қағидаттарына өзінің адалдығын көрсетіп, осы бағыттағы дәйекті жұмысын жалғастыруда.
ҚР Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің
Павлодар облысы бойынша өкілі
И. Тарасенко