Сауда саласының ағымдағы жағдайы мен дамытудың орта мерзімді перспективаға арналған жоспарлары туралы

Бүгінде Министрліктің жұмысы үш негізгі бағыт бойынша жүргізіледі: ішкі сауда, сауда-экономикалық интеграция және экспортты қолдау.

Барлық шағын және орта бизнес субъектілерінің 36 пайызы (1-де,8 млн.-нан 730 мың) саудамен айналысады.

Әлеуметтік бағыт бойынша сауда саласы 1-орында тұр,
1,5 (бір жарым) миллион-нан астам адамды жұмыс орындарымен қамтамасыз етеді (жұмыспен қамтылған халықтың 16-да,6%), жалпы ішкі өнімге экономикалық үлес бойынша - 2-орында (2023 жылдың 9 айында 15-те,8%).

11 айда саудаға тартылған инвестиция көлемі 410-да,6 млрд. теңгені құрады, бұл өткен жылмен салыстырғанда 41-де,3%-ға жоғары (2022 жылдың 11 айында – 290-да,6 млрд.теңге).

Ішкі тауар айналым 21-де,1%-ға өсіп, 53-те,6 трлн. теңгені құрады (2022 жылдың 11 айында – 44-те,3 трлн. теңге). Сауданың нақты көлем индексі – 111-де,3%-ды құрады (2022 жылдың 11 айында – 104-те,8%).

Сыртқы сауда қызметінде де оң динамика байқалады.
2023 жылдың 10 айының қорытындысы бойынша сыртқы сауда айналымы 114-те,1 млрд. долларды құрап, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 2-де, 6%-ға артты (111-де, 3 млрд.долл).

Бизнес пен халық үшін қолайлы жағдай жасау мақсатында қазіргі заманғы сауда форматтарының үлесін арттыру бойынша жұмыстар жүргізілуде.

Бүгінгі таңда Қазақстанда заманауи сауда форматтарының үлесі 31%-ды құрайды. Біздің міндетіміз – мемлекеттік қолдау құралдары арқылы 2027 жылға қарай сауданың қазіргі заманғы форматтарының үлесін 56%-ға дейін арттыру.

Қазіргі уақытта 460 универсалды базардың (елімізде барлығы 722) 195-ін заман талабына сай өзгерту қажет болған, олардың 121-і жаңартылды.

Қабылданған шаралардың нәтижесі Әлеуметтік тауарлар бағасының индексі 5-те,5 есеге төмендеп, 3-те, 4% құрады (2022 жылғы 11 айда – 22,7%).

Жалпы, жылдық инфляция (қараша айының соңында) 10-да, 3% деңгейінде қалыптасты, оның ішінде ақылы көрсетілетін қызметтер – 12%, азық-түлік емес инфляция – 9-да,9%, азық-түлік инфляциясы – 9-да, 2% (азық-түлік инфляциясы құрылымында ӘМАТ үлесі небәрі 11,7%-ды алады).

2024 жылы шілдеге дейін Әлеуметтік тауарлар нарығына қатысушыларды қамту, 1,5 (бір жарым) мыңнан астам бөлшек сауда орындарын қоса алғанда, 100% құрайтын болады.

Сонымен қатар, Президенттің әлеуметтік тауарлар бағасын мемлекеттік реттеуден кезең-кезеңімен бас тарту жөніндегі тапсырмасын орындай бастадық. Оның орнына атаулы әлеуметтік көмек алатын топтарға қолдау басқаша көрсетілетін болады. 

Бұл ретте, атаулы әлеуметтік көмек алушылар үшін тұрақтандыру қорларының жұмысы шеңберінде атаулы тауарлық таргеттеу және отандық тауар өндірушілер үшін міндеттемелер қою есебінен арзандатылған әлеуметтік тауарлар сатып алу мүмкіндігі берілетін болады.

Тиісті жұмыс пилоттық жобалар шеңберінде әкімдіктермен және Әлеуметтік корпорациямен басталды (цифрлық азық-түлік ваучерлерін ұсыну, АӘК алушылар үшін ӘМАТ-ты атаулы жеткізу, халықтың осал топтарына ӘМАТ-ты дисконттық бағамен беру бойынша бизнестің әлеуметтік жауапкершілігін арттыру көзделуде).

Сауда үстемесінің 15%-ға сақталуын бақылауға келетін болсақ, аталған норманы әкімші-лендіру күшейтіледі. Сондай-ақ, әлеуметтік тауарларды іске асыру кезінде ретро-бонустар алуға тыйым салу бойынша сауда желілерімен жұмыс жалғасатын болады.

Жұмыстың келесі маңызды бағыты – тұтұнушылардың құқұғын қорғау.

Ұйымдастырылған сауданың драйвері биржалық сауда болып табылады. Тауар биржаларының құқықтық рөлін, сондай-ақ оған қатысушыларға қойылатын талаптарды және биржалық тауарлардың өтімділігін тұжырымдамалық қайта қарау қажеттілігін Президент биылғы қыркүйекте Қазақстан халқының Жолдауында көтерген болатын. Осыған байланысты Министрлік депутаттық корпуспен бірлесіп биржалық сауда мәселелері бойынша заң жобасын әзірледі.

Мемлекет басшысының «барлығына тең мүмкіндіктер мен әділеттілікті қамтамасыз ету» жөніндегі тапсырмасына сәйкес, депутаттармен бірлесіп «Тұтұнушылардың құқұғын қорғау туралы» жаңа заң жобасын әзірледік, ол қазір Мәжілістің қарауында.

Біздің мақсатымыз – тұтұнушылардың құқығын қорғаудың тиімділігін арттыру және олардың разылығын 2027 жылға қарай 77%-ға дейін жеткізу (2023ж. - 72,3%).

2023 жылғы 1 шілдеден бастап «Қазақстанда жасалған» таңбалау белгісі» және «Қазақстанда жасалған» таңбалау белгісін қолдану тәртібі» атты екі ұлттық стандарт қолданысқа енгізілді.

Қауымдастықтармен бірлесіп «Сапалы өнім» әлеуметтік жобасын іске қосып жатырмыз. Көрмеде оның концепсиясымен таныстыңыздар. Бұл қоғамдық бақылаудың жаңа түрі болады. Бұл жұмыстың басты мақсаты – тұтұнушы тек сапалы және қауіпсіз өнімді алуы керек.

Министрлік жанынан барлық бақылаушы мемлекеттік органдардың қатысуымен ахуалдық штаб құрылды. Бірлескен алгоритм бойынша импорттық сүт өнімдерінің сынамалары бірнеше рет іріктеліп алынды, бұзушылықтар анықталды. 8 кәсіпорын бойынша күшейтілген зертханалық бақылау енгізілді, сондай-ақ әкелуге шектеу енгізілді. Импортталған сүттің сәйкестігін бағалау туралы 67 құжаттың күші жойылды. Аумақтарда аймақтық штабтар жұмыс істейді.

Мемлекет басшысы қазақстандық өндірісті растау мен оны оқшаулаудың қолданыстағы тетіктерін қайта қарау қажеттігін бірнеше рет атап өтті.

ОТП өнімдерінің бәсекеге қабілеттілігін арттыруды ынталандыру және индустриялық сертификат пен «CT-KZ» сертификатын ауыстыруға өндіріс жағдайларын біріздендіру үшін қазақстандық тауарлардың тізілімі қалыптастырылатын болады.

Тізілім барлық мүдделі тараптарға қолжетімді болады және мемлекеттік қолдау шараларын ұсыну үшін қазақстандық тауарлар туралы мәліметтердің жалғыз көзі болады. Преференциялар тек тауарлары тізілімге енгізілген өндірушілерге беріледі. Мүдделі тұлғалар (тапсырыс берушілер, өндірушілер, мемлекеттік органдар) тізілімнен өз бетінше ақпарат ала алады.

Екінші блок - сауда-экономикалық интеграция

Қазақстанның серіктестермен өзара саудасы ЕАЭО жұмыс істеген уақыт ішінде 73,6% - ға немесе 1 12 млрд-қа өсті (2015 жылы - 1 16,3 млрд., 2022 жылы – 2 28,3 млрд.). ЕАЭО елдерімен сауданың үлесі 2022 жылдың аяғында біздің еліміздің өзара саудасының жалпы көлемінің 21% құрайды.

Қазақстанның ЕАЭО-ға мүше мемлекеттерге экспорты жұмыс істеу кезеңінде 90,2%-ға немесе 4,6 млрд долларға өсті (2015 жылы – 5,1 млрд доллар, 2022 жылы – 9,7 млрд доллар).

2023 жылдың 9 айында Қазақстан мен ЕАЭО елдері арасындағы өзара сауда 20,6 млрд долларды құрады.Осы кезеңде ЕАЭО елдеріне экспорт 11,4%-ға өсіп, 7,8 млрд долларды, ал өңделген өнімнің экспорты 6,4 млрд-ты (5 5,4 млрд-тан 6 6,4 млрд-қа дейін) құрап, өткен жылдың кезеңімен салыстырғанда 18,5% - ға ұлғайды.

2023 жылдың 9 айында Қазақстанның сыртқы саудасы 102 млрд долларды құрады, бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда (99,6 млрд доллар) 2,4%-ға жоғары.

Жалпы, биыл ЕАЭО-ға мүше мемлекеттерде 10 кедергіні жоюға мүмкіндік туды. Жалпы, ЕАЭО жұмыс істеу кезеңінде 70 кедергі біліктіліктен өтті, оның 67-сі жойылды (оның ішінде 27-сі Ресей Федерациясында, РА – 4, РБ – 10, ҚР – 16, ҚР – 8).

ЕАЭО-ға мүше мемлекеттерде қалған 3 кедергіні жою жұмыстары жалғасуда (РБ – 2, ҚР-1). Біріктірілген бұл кедергілер жылына әлеуетті экспортта 150 миллион долларға дейін бағаланады.

Мемлекет басшысының «бестік» Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңесінің отырысы шеңберінде Иранмен еркін сауда туралы келісімге қол қойылды. Осындай келісімге Сингапурменде қол қойылды, ол күшіне ену үшін мемлекетішілік рәсімдерден өтеді. Египет, Индонезия және БАӘ-мен еркін сауда аймағын құру туралы келіссөздер жүргізілуде. Қолданыстағы еркін сауда аймағы туралы келісімдер қазірдің өзінде өз әсерін көрсетті. Мәселен, Вьетнаммен тауар айналымы 7 жылда 2,5 есеге (5 525,7 млн. дейін), Иранмен уақытша келісімнің 3 жыл ішінде 38% - ға (5 521 млн. дейін), Сербиямен келісім қолданылған жылы 3,2 есеге (7 73,8 млн. дейін) өсті.

Осы жылдың 25 мамыры ЖЕЭК отырысында Қазақстан Президенті «Солтүстік-Оңтүстік» көлік дәлізін Транскаспий бағытымен біріктіруге қатысты маңызды тақырыптық бастамаларды жариялады.

Министрліктің бастамасымен ЕАЭО шеңберінде көлік саласындағы басым интеграциялық инфрақұрылымдық жобалардың тізбесі Қазақстан Республикасының жобаларымен толықтырылды. Мысалы, «Солтүстік-Оңтүстік» шығыс халықаралық көлік дәлізін дамыту, Дарбаза-Мақтаарал теміржол желісін салу, Қазалы-Арыс учаскесінде екінші теміржол рельстерін салу.

Жалпы, ЕАЭО-ның бар әлеуетін толық пайдалану үшін Үкімет Қазақстанды ЕАЭО-ның логистикалық хабы ретінде алға жылжытуды көздеп отыр.

Министрлік жұмысының үшінші негізгі блогы – шикізаттық емес экспортты дамыту және ілгерілету.

Үкімет 2025 жылға қарай тауарлар мен қызметтердің ресурстық емес экспортын 41 миллиард долларға дейін ұлғайту бойынша мақсатты индикатор қойды. «KazakhExport» ЭСК АҚ-мен бірлесіп Экспорттық несие агенттігін құруды көздейтін заң жобасы әзірленді (17 қарашадан бастап ол Сенат қарауында).

Жыл сайын 450-ден астам компания қызмет көрсету шараларын, 80 экспорттаушы қаржылық шараларды алады. Бұл компаниялардың 80 пайызы шағын және орта бизнес субьектілері. Бенефициарлардың басым бөлігі (65%) тамақ өнеркәсібінің экспорттаушылары, одан кейін машина жасау (13,2%) және химия (6,7%).

Қытаймен өзара тауар айналымын 40 миллиард долларға дейін ұлғайту жоспарлануда. ҚХР-мен жұмыс істеудің негізгі бағыты аймақтандыру қағидаты бойынша әр провинциядан атаулы жұмыс болады, қазір Хубэй, Сычуань провинцияларымен май өнеркәсібі, астық өңдеу саласындағы жобалар белсенді пысықталуда.

Орталық Азия елдерімен өзара іс-қимыл жалғасады. Өзбекстанмен шекарада «Орталық Азия» Халықаралық өнеркәсіптік кооперация орталығының құқықтық шеңбері айқындалды. Бұл жаңа өндірістерді ашуға, қайта өңдеуді жолға қоюға, тауарларды тасымалдау үшін логистикалық қызметтерді қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Оңтүстік Азия мен Таяу Шығыс нарықтарына, Үнді мұхитының порттарына шығу мақсатында сауда-экономикалық бағыттарды әр-тарап-тандыру жоспарлары іске асырылуда.

Азық-түлік және органикалық өнімдер үшін Еуропалық Одақ нарығы маңызды бағыт болып қала береді, ал Қазақстанның ақпараттық технолигиялық қызметтерін ілгерілету үшін АҚШ нарығы маңызды бағыт болып табылады.

Экономиканың экспорттық кірісінің драйверлерінің бірі қызмет экспорты болып табылады. Дамыған елдерде (ЕО) қызмет көрсету саудасының үлесі жалпы ішкі өнімнің 27%-ын құраса, Қазақстанда бұл көрсеткіш 11%-ды құрайды.

Министрлік отандық қызмет көрсетушілерге алғашқы паспорттауды жүргізді, тізілім жасалды, оған 300 сервистік компания кірді.

Министрлік «Атамекен» ҰКП-мен бірлесіп экспорт мәселелері бойынша жедел штаб жұмысын бастады. Штабтың өзекті күн тәртібі теміржол тасымалы болды. Біз белгілі бір маусымдарда экспорттық тиімділігі жоғары өнімге назар аудара отырып, экспорттық тауарларды тасымалдау әдістемесін әзірлеп, ұлттық теміржол тасымалдаушысына жұмысқа жібердік.

Халықаралық сауда орталығының техникалық қолдауымен бизнес және сауда процедураларын жеңілдету үшін tradeinfo.kz бірегей ұлттық ақпараттық порталы іске қосылды.

Президенттің тапсырмасы бойынша қазір екі стратегиялық құжат әзірленуде – бұл 2050 Стратегиясы және 2029 жылға дейінгі ұлттық даму жоспары. Олар сауданы дамытудың негізгі контурларын толығырақ сипаттайтын болады.

Оларды қабылдағаннан кейін, сондай-ақ бүгінгі талқылауды және сіз берген ұсыныстарды ескере отырып, біз жақын арада менің бұйрығыммен орта мерзімді кезеңге арналған тиісті тұжырымдаманы қабылдаймыз.

Бүгінде Министрліктің алдында 2027 жылға дейін қол жеткізуді жоспарлап отырған бірқатар стратегиялық міндеттер тұр.

 

Анықтама үшін:

- қазіргі заманғы сауда форматтарының үлесін 31%-дан 56%-ға дейін арттыру;

- электрондық сауда үлесін 13,4%-дан 16%-ға дейін көтеру;

- биржалық сауда үлесінің 2023 жылғы көрсеткіштен 20%-ға өсуі;

- ұлттық стандарттарды қолдануды 61%-ға дейін жеткізу;

- тұтынушылардың өз құқықтарын қорғауға қанағаттану деңгейін 77,1-ға дейін ұлғайту

- шикізаттық емес тауарлар мен көрсетілетін қызметтер экспортының көлемін 46,5 млрд.долларға жеткізу;

- белсенді экспорттаушылар санын 760-тан 1250-ге дейін арттыру.