Президент Қасым-Жомарт Тоқаев көрші елдермен сауда-экономикалық ынтымақтастықты кеңейте отырып, Қазақстанға Орталық Азия елдерінің бірыңғай тауар өткізгіш жүйесінің тірек нүктелері бола алатын шекара маңындағы сауда-экономикалық хабтар желісін ашу пайдалы болатынын бірнеше рет атап өтті. Бұл жобалар өзара тауар айналымына қалай әсер ете алады және олардың жүзеге асырылу сатысында – сауда және интеграция вице-министрі Қайрат Төребаевтың сұхбатында.
-Өткен жылдың шілде айында Шолпан-Атада Орталық Азия мемлекеттері басшыларының IV консультативтік кездесуінде сөйлеген сөзінде Қасым-Жомарт Тоқаев өзара сауданы ұлғайту жөніндегі орасан зор резервтер туралы айта отырып, экономикалық әлеуетті және тиімді географиялық жағдайдың артықшылықтарын толық пайдалану үшін құрылымдық және инфрақұрылымдық шектеулерді жою маңызды екенін атап өтті. Қайрат Қалмұқаметұлы, айтыңызшы, бұл үшін Қазақстан қандай шаралар қолданады?
-Өзара тиімді кооперациялық жобалар, көліктік-логистикалық маршруттарды дамыту және шекара маңындағы сауда үшін Қазақстан сауда-экономикалық орталықтар желісін құру бойынша жұмыс істейді, экспорттық кедергілерді алып тастайды, өнеркәсіптік кооперация үшін жағдай жасайды, сауда маршруттарының логистикасын жетілдіреді.
Соңғы жылдары бұл бағытта айтарлықтай нәтижелерге қол жеткізілді. Қазақстанның Орталық Азия елдерімен тауар айналымы бес жыл ішінде 73,5% - ға өсіп, 6,3 миллиард долларға жетті.
Осы мәселелерді шешуде біздің министрлік қырғыз және өзбек серіктестерімен ынтымақтастықта айтарлықтай ілгеріледі. Қазақстан-өзбек шекарасында "Орталық Азия" халықаралық өнеркәсіптік кооперация орталығының, Қазақстан-Қырғыз – индустриялық сауда-логистикалық кешенінің жобасы жүзеге асырылуда. Қытай және Ресей Федерациясымен шекарадағы орталықтарды жаңғырту жұмыстары жалғасуда.
– Көбінесе баспасөз "Орталық Азия" халықаралық өнеркәсіптік кооперация орталығының (ХШЫО) құрылыс барысы туралы хабарлайды, ол белсенді дамып келе жатқан "Солтүстік – Оңтүстік"Орталық Азия экономикалық дәлізінің басты алаңына айналуы тиіс. Қазақстанның дәл осы жобаға ерекше назар аударуы немен түсіндіріледі?
- ХҚКО-ның негізгі мақсаты-Өзбекстан мен Қазақстан арасындағы транзит және сауда мәселелерін шешу. Біздің алдымызға тауар айналымын 10 миллиард долларға жеткізу міндеті қойылды. Ағымдағы жылдың өзінде, егер біз қазіргідей 30 пайыздық өсіммен сауданы және жүктерді тасымалдауды жалғастыра берсек, біз 5 миллиард доллардан асамыз деп ойлаймын.
Тарихи тұрғыдан Қазақстан мен Өзбекстан – Орталық Азияның ең ірі мемлекеттері арасында тығыз сауда – экономикалық қатынастар қалыптасты. Өзбекстан-халқы көп ел, біздің бұрыннан келе жатқан экономикалық серіктесіміз, оның айналымын басқа көршілермен салыстыруға болмайды. Алайда, қазір Қазақстан-өзбек шекарасында жұмыс істеп тұрған өткізу пункттері қолда бар сауда көлеміне қызмет көрсете алмайды.
Өзара сауданың одан әрі дамуы тауарларды шекара арқылы өткізу тәртібін өзгерту қажет болады. Осыны болжай отырып, біз қазірдің өзінде жақсартып жатырмыз, өткізу пункттерін жаңартып жатырмыз. Мәселен," Сарыағаш " пунктін 24⁄7 режимінде темір жол көлігімен кесіп өтуге болады. Қалған өткізу пункттері – автомобиль. Олар сондай-ақ халықаралық, тәулік бойы жұмыс істейді.
Сауданың одан әрі дамуы енді шекаралық өткізу пункттерін кеңейтуге байланысты, бұл ұзақ және қымбат немесе тікелей шекарада жүк жасау. Сондықтан Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы ортақ аймақты ашуды жоспарлап отырмыз, оған екі жақтан да аралық тауар кіретін болады, содан кейін ХҚКО-ға соңғы өнім қалыптастырылады және дайын тауар ретінде Қазақстанға, Өзбекстанға не үшінші елге жөнелтіледі.
Тауар бірлескен күш - жігермен өндірілетіндіктен, кооперация негізінде транзиттік процедураларды қолдану қажеттілігі болмайды.
Қазір біз өзбек тарапымен ортақ бөлгішке келдік. Біздің елдеріміздің Премьер-министрлері ХҚКО құрылыс алаңына капсула салып, жобаны бастады. Оның құрылысының барысы екі мемлекет басшыларының бақылауында.
– Өкінішке орай, Өзбекстанның біздің акцизделетін тауарларымызға қатысты кемсітушілік шараларын әлі де қолданатынын естуге тура келеді. Мәселе неде?
- Қазақстандық экспорттаушы компаниялар кеденнен өткен кезде проблемалар жиі туындайды, алайда ХШДО енгізу оларды болдырмауға және қандай да бір қиындықсыз сауда жасауға мүмкіндік береді. Бірте-бірте өзбек жағы бұл кедергілерді алып тастайды, бірақ олар әлі де көп.
Өзбекстанның Салық кодексіне сәйкес алкоголь және темекі өнімдеріне акциздердің ставкалары ел ішінде өндірілетін импорттық тауарлар мен тауарлар үшін бөлек белгіленеді.
Бұл ретте 2021 жылғы 1 қаңтардан бастап Өзбекстан үшін ТМД кеңістігіндегі еркін сауда аймағы туралы Келісімнің ережелері күшіне енді, оған сәйкес импортталатын тауарларға акциздердің ставкалары ел ішінде өндірілген өнімге акциздік ставкалардан аспайтын деңгейде қолданылуы тиіс. Осыған байланысты жоғарыда аталған құжаттың ережелерін толыққанды имплементациялау бойынша жұмыс жүргізу қажет.
- Қайрат Қалмұқаметұлы, болашақта орталықтардың жұмысы "Азық-түлік инфляциясының" төмендеуіне әсер етуі мүмкін бе?
- Қазақстанға Өзбекстаннан көптеген жеміс-көкөніс өнімдері әкелінеді. Содан кейін ол Қазақстанда немесе Ресей Федерациясының аумағында сатылады. Бұл өнім бізге қалай жетеді? Дехкане бақшалар мен егістіктерден өнім жинап, оны автомобиль көлігімен жөнелтеді, сондықтан біздің шекарамыздағы ең жоғары сұранысқа үнемі үлкен жүк көтергіш кезектер пайда болады.
Ал сауда-экономикалық орталықтардың аумағында уақытша сақтау қоймалары болады. Мұнда тауарлар сақталады, өңделеді, топтамада жинақталады немесе басқа қоймаларға қайта бөлінеді. Орталықтар жүк ағындарын қабылдап, жаңаларын қалыптастырады.
Жүкті әртүрлі көлік түрлерімен жеткізуге және қайта бағыттауға болады. Теміржол орталықтарға жақындаған кезде және қазір ол барлық жерде жоқ болса, алушыларға жүктерді жедел жөнелту мүмкіндігі пайда болады. Бұл, әрине, біздің елдердегі азық-түлік бағасына әсер етеді.
Осылайша, тұтынушылар мен өндірушілерге зиян келтіретін шамадан тыс баға ауытқуларын болдырмауға болады. Ең бастысы, көптеген дилерлерді алып тастаңыз.
- Сауда-логистикалық хабтарды ашу жеткіліксіз бе? Көлік логистикасын одан әрі дамыту және транзит жағдайларын жақсарту қажет?
- Министрлікте трансшекаралық хабтарды дамыту Тұжырымдамасы әзірленді. Ол көлік тұжырымдамасына енгізілген. Ол қабылданған кезде, онда MCPT көрініс табады. Қазақстанның айналасында бесеуі жоспарлануда: Қытаймен, Қырғызстанмен, Өзбекстанмен, Ресей Федерациясымен және Каспиймен шекарада.
Мұндай орталықтарды құру және жұмыс істеу туралы сөз болғанда, фокус дұрыс логистикаға ауысады. Сіз бір жүк көлігімен А нүктесіне біртекті тауар әкеле аласыз немесе гетерогенді бола аласыз. Қазір олар гетерогенді тасымалдайды, кейде олар бұл өнімді жинауды ұзақ уақыт күтеді. Ал жүктерді шоғырландыруға және үлкен партиялармен жөнелтуге болады.
Мысалы, Дарбаза-Мақтаарал теміржол желісін іске қосу өткізу қабілетін екі есеге арттыруға және жүктерді тасымалдау мерзімін бір жарым есеге қысқартуға мүмкіндік береді. Бұл Қазақстанда бар инфрақұрылымды тиімді пайдаланудың мысалы.
Егер тауар Транскаспий бағыты бойынша кетсе, ол контейнерленуі тиіс. Өкінішке орай, қазір біздің барлық тауарларымыз контейнерлермен жөнелтілмейді, бұл тауарларды шоғырландыру нүктелері де жоқ.
Сонымен, бес орталық тауарларды контейнерлеуге және шоғырландыруға, автоматты түрде үлкен құрамға жинауға және үшінші елдерге жіберуге арналған. Орталықтарды құру Транскаспий көлік бағытын дамытуға да оң әсерін тигізеді.
- Қайрат Қалмұқаметұлы, Қырғызстанмен шекарада индустриялық сауда-логистикалық кешен салу жобасы қандай сатыда тұр?
– Қырғызстанмен біз де осы бағытта жақсы ілгеріледік. ЕЭК алаңында көптеген мәселелер шешілді. Кешеннің құрылысы өткен жылы басталған болатын. Біз кешеннің шешетін мақсаттарын бірден анықтадық, оның орналасқан жерін және терминалдың логистикалық стратегиясын анықтадық. Оның негізгі пайдаланушылары ауыл шаруашылығы өндірушілері болады.
Өткен аптада мен Бішкекте екіжақты келісімді аяқтау туралы келіссөздерге қайта оралдым. Қазір "Қарасу – Ақ-Тілек" өткізу пунктінде өзен арқылы өтетін автомобиль көпірін салу, оның құрылысына қатысушыларды анықтау және келісімге қол қою мәселесі тұр.
- "Қорғас" шекара маңындағы сауда орталығы ешқашан алтыншы сауда-экономикалық орталық бола ала ма?
- "Қорғас" шекаралық сауда орталығы-күрделі экожүйе. Мен "Қорғас" туралы айтатын болсам, "Қорғас"халықаралық шекара маңы ынтымақтастығы орталығына сілтеме жасаймын.
"Қорғас" ХШЫО-сауда, экономикалық, инвестициялық ынтымақтастық, туризмді дамыту кешені. Қазақстан мен ҚХР шекаралас аумақтарында орналасқан қазақстандық және қытайлық бөліктерден тұрады. Біздің тарапымыздан ол жеке тұлғалар арасындағы туризм мен сауданы дамытуға бағытталған. Ал "Қорғас-Шығыс қақпасы" АЭА логистика мен теміржол көлігін жетілдіруге бағытталған.
Иә, бізде оларды бір шаңырақ астына біріктіру идеясы бар, соның ішінде осы аумақта қытайлық өндірушілермен бірлесіп қазақстандық шикізаттан тауарлар шығару. Мұнда біздің мамандар жұмыс істей алар еді.
Сондықтан қазір "Қорғас" сауда-экономикалық орталықтардың бірі деп айту дұрыс емес. Бірақ болашақта ол болуы мүмкін.
- Қайрат Қалмұқаметұлы, әңгіме соңында Қазақстан тарапынан стейкхолдерлер немесе мүдделі қатысушылар туралы бірнеше сөз…
– Бұл жобада мен бірнеше мүдделі қатысушыларды көремін. Біз, ең алдымен, сауда және интеграция министрлігіміз, осы идеяны ұсынған және оны алға тартқан бастамашылар ретінде. Содан кейін тиісті нысандарды басқаратын кәсіпорын пайда болады.
Жерді бөліп, қажетті коммуникацияларды: электр энергиясын, сумен жабдықтауды және газды жеткізуге тура келетін жергілікті атқарушы органдарға үлкен рөл беріледі. Содан кейін ірі инвесторлар орталық аумағында бір немесе басқа кластерді дамыту үшін басқа серіктестерді тарта бастайды-мысалы, жүн, сүт өңдеу, сүт өнімдерін шығару.
Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігінің рөлі ең оңтайлы схема бойынша көлік инфрақұрылымын жеткізу болып табылады. Сауда басталған кезде санитарлық және фитосанитарлық бақылау қосылады. Ауыл шаруашылығы министрлігі осы қызметтердің жұмысын ұйымдастыруға, карантинге жатқызылған ауыл шаруашылығы өнімдерінің қозғалысын мониторингтеуге кіріседі.
ҰҚК Шекара қызметінсіз де мүмкін емес: шекаралардың қауіпсіздігін ешкім жойған жоқ, ал қызметтің міндеті – адамдар мен тауарлардың қауіпсіз және ашық қозғалысын қамтамасыз ету.
Объектілерді жеткілікті электр энергиясымен және газбен қамтамасыз ету үшін Энергетика министрлігі, жеңілдіктер мен салықтар беру үшін – қаржы министрлігі жауапты болады. Үшінші елдердің инвесторларын Сыртқы істер министрлігі тартатын болады. Осылайша, үкіметтің барлық бейіндік блогы осы жобаны жүзеге асыруға барынша тартылатын болады.