РМК ҚАЗСТИН ФИЛИАЛДАРЫМЕН ҰЙЫМДАСТЫРЫЛҒАН АҒЫМДАҒЫ ЖЫЛДЫҢ 14 ЖӘНЕ 17 НАУРЫЗ АРАЛЫҒЫНДА ҚАЗАҚСТАННЫҢ 8 ӨҢІРІНДЕ "САПА МЕНЕДЖМЕНТІҢ ӨНДІРІСТЕ ЕНГІЗУ " АТТЫ ОҚЫТУ СЕМИНАРЛАР ӨТТІ

РМК ҚАЗСТИН ФИЛИАЛДАРЫМЕН ҰЙЫМДАСТЫРЫЛҒАН АҒЫМДАҒЫ ЖЫЛДЫҢ 14 ЖӘНЕ 17 НАУРЫЗ АРАЛЫҒЫНДА ҚАЗАҚСТАННЫҢ 8 ӨҢІРІНДЕ "САПА МЕНЕДЖМЕНТІҢ ӨНДІРІСТЕ ЕНГІЗУ " АТТЫ ОҚЫТУ СЕМИНАРЛАР ӨТТІ

2016 жылдың 14 наурызында Т. Рысқұлов атындағы Жаңа экономикалық университет базасында «ҚазСтИн» РМК Оңтүстік филиалымен Алматы қаласы  бойынша ТРМКД қатысуымен, өндірістік кәсіпорындар мен ұйымдардың 100-ден аса мамандарының қатысуымен, қоғамдық бірлестіктер, Алматы қаласының өңірлік акредиттеу субъектілерінің қатысуымен «Кәсіпорындарда менеджмент жүйелерін ендіру» тақырыбы бойынша оқыту семинары өткізілді.

Берілген семинарда ISO 14001-2015 «Экологиялық менеждмент жүйесі. Талаптар және қолданылуы бойынша нұсқаулық» және ISO  22004:2014 «Тағам өнімдерінің қауіпсіздігі менеджмент жүйелері. ИСО 22000 қолдану бойынша нұсқаулық» халықаралық стандарттарының жаңа нұсқалары бойынша пікірлер ұсынылды.

Өткізілген семинар шеңберінде экологиялық қауіпсіздік саласындағы ISO 14001 халықаралық стандарттың 2015 жылғы нұсқасындағы кейбір өзгертулер мен толықтырулармен қатысты түсініктемелер берілді, ролардың қатарына мыналар енгізілген: 1) заңнамалық талаптардың орнына (міндетті талаптар мен ерікті талаптардың бірігуі) табиғатты қолдану міндеттерінің сәйкестігі; 2) тәуекел талдауы негізінде сәйкестік бағасына келтіру (тәуекел және мүмкіндіктер); 3) басшылардың көсбасшылығы; 4) өнімнің өмірлік кезеңінің талдауы; 5) міндетті экологиялық шарттардың болуы, оның ішінде «әрекет ету/қоршау саласында» сыртқы және ішкі аспектілердің болуы, оларға мекеме әсерін тигізеді немесе мекемеге әсерін тигізуі мүмкін (қоршаған ортаның жай-күйі мен ерекшеліктері), 6) мүдделі тараптармен (ішкі) ақпарат алмасу мәндерінің күшеюі.

Сонымен қатар семинар тыңдаушыларына ISO 22004-2014 стандартын қолдану бойынша келесі мәселелер қарастырылды:

- тәуекелді бақылауға арналған қосымша мүмкіндіктер;

- мониторинг, ыерификаттау және валидтеу арасындағы айырмашылықтарды сипаттау;

- ISO 22000 стандартының нақты қажеттіліктерге бейімделуі.

2016  жылы наурыз айының 14 Павлодар қ. «Кәсіпорындарда менеджмент жүйелерін енгізу өңірлік (салалық) оқыту семинарын өткізу» тақырыбы бойынша аймақтық оқыту семинары өтті.

Семинардың ұйымдастырушысы   «Қазақстан стандарттау және сертификаттау институты» РМК.

Семинар мақсаты: 2015-2019 жылдарға арналған Қазақстан Республикасының индустриялық-инновациялық даму мемлекеттік бағдарламасын іске асыру, 2020 жылға дейін техникалық реттеу және метрология жүйесін жетілдіру кешенді жоспарын, 2014-2018 жылдарға арналған Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігінің Стратегиялық жоспарын жөніндегі іс-шаралар жоспарын іске асыру.

Семинарда менеджмент жүйелері бойынша халықаралық стандарттарды түсіндіру бойынша өзекті тақырыптар қаралды. Өңірлік оқыту семинар барысында халықаралық стандарттар қаралды:

- ISO 14001-2015 «Экологиялық менеджмент жүйесі. Талаптар және қолдану бойынша басшылық»;

- ISO 22004:2014  «Тамақ өнімдерінің қауіпсіздігі менеджмент жүйесі. ИСО 22000 қолдану жөніндегі басшылық».

Дәріскер Р.А. Исина - «ҚазСтИн» РМК Павлодар филиалының жетекші маманы, сапа менеджменті жүйесіне сәйкестікті растау жөніндегі сарапшы-аудитор, энергетикалық менеджменті жүйесіне сәйкестікті растау жөніндегі сарапшы-аудитор, Еуропалық Сапа Ұйымының сапа бойынша менеджері, менеджмент жүйелері бойынша халықаралық стандарттардың негізгі мазмұның жоғары кәсіби деңгейде түсіндірді.

Павлодар облысы кәсіпорындары мен ұйымдары басшылары мен мамандары үшін отандық кәсіпорындарда менеджмент жүйелерін енгізу семинарын өткізу, біліктілігі жоғары сарапшы-аудиторлардан ақпарат алу отандық өндірушілермен  бәсекелестік артықшылықтарына қол жеткізуге, ішкі және сыртқы нарықтарда әкімшілік кедергілерді төмендетуге, және де менеджмент жүйесін енгізген және сертификаттаған және қолданыстағы менеджмент жүйесінің тиімділігін арттыраттың мемлекеттік органдардың, ірі, орта және шағын бизнес кәсіпорындардың санының ұлғайуына ықпал етеді.

Тыңдаушыларға үлестірме материалдар берілді, семинар соңында тыңдаушыларға сертификаттар тапсырылды.

«Қазақстан стандарттау және сертификаттау институты» РМК Павлодар филиалы

тел.: 8 (7182) 32-79-41, е-mail: pvl_kazinst@mail.ru

14.03.2016ж. «Казпотребсоюз» Қарағанды экономикалық университетінің ғимаратында Қарағанды қаласы, «кәсіпорындарында менеджмент жүйесін енгізу» тақырыбында өңірлік семинар өтті.

ISO  14001-2015 «Экологиялық менеджмент жүйелері» мәселелері, ISO 22004: 2014 «азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін басқару жүйелері. Басқару жүйесі талаптардан түсініктемесімен бірге ISO 22000 қолдану бойынша «ҚазСтИн» РМК сарапшысы Г.К.Каримова дәріс оқыды.

Семинарға Қарағанды облысы бойынша 80 кәсіпорыннан 102 өкілдері қатысты.

Семинарға қатысушыларға  слайдтар көрсетіліп қызықты формат түрінде өтті.

Семинардың соңында қатысушылаға үлестірме материалдар мен бірге сертификаттар табыс етілді.

Оқытушы Кәрімова Г.К. және Қарағанды филиалының жетекші маманы Әжімова Ш.С. «Қазақстан-Қарағанды» теле арнасына сұхбаттарын берді.

Ағымдағы жылдың 14 наурызында Қызылорда облысының, Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік универститетінің алаңында «Кәсіпорындарға сапа менеджментін енгізу» бойынша өңірлік (салалық) оқыту семинары өткізілді.

Семинарды ұйымдастырушы:

- «Қазақстан стандарттау және сертификаттау институты» РМК.

Іс-шараны өткізудің мақсаты 2015-2019 жылдарға арналған Қазақстан Республикасының индустриалды-инновациялық даму бағдарламасын жүзеге асыру жөніндегі іс-шара Жоспарын, 2020 жылға дейінгі Техникалық реттеу және метрология жүйесін жетілдіру бойынша кешендік жоспарды, 2014-2018 жылдарға арналған Қазақстан Республикасының Индустрия және жаңа технологиялар министрлігінің Стратегиялық жоспарын жүзеге асыру болып табылады.

Бірыңғай экономикалық кеңістік аумағында нақты және қалыптасқан қазақстандық бизнес орталықтарынан өз орнын табуына мүмкіндік беретін, халықаралық стандарттардың талаптарына сәйкес отандық кәсіпорындарға сапа менеджментін енгізудің және сертификаттаудың санын арттыру.

Семинар баяндамашылары тындаушылардың назарына кәсіпорындарға сапа менеджментін енгізу жөніндегі келесідегідей халықаралық стандарттар бойынша баяндама ұсынды:

ISO 22004:2014  «Тамақ өнімдері қауіпсіздігінің менеджмент жүйелері. ИСО 22000 қолдану бойынша басшылық нұсқауы»,  ISO 14001-2015 «Экология менеджмент жүйелері. Талаптар мен басшылық нұсқауын қолдану бойынша».

Іс-шараға Қызылорда облысының бизнес-қауымы мен мемлекеттік органдардан 100-ден аса өкілдер қатысты.

Аталған материалдарды оқып үйрену отандық кәсіпорындардың нарықтағы бәсекелестігін арттыруға жетуге, ішкі және сыртқы нарықтардағы әкімшілік кедергілерді төмендетуге, сонымен қатар сапа менеджментін енгізген және сертификатталынған мемлекеттік органдардың, ірі, орта және кіші бизнестегі кәсіпорындардың санын арттыруға, қолданыстағы сапа менеджментінің тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Іс-шара сонында қатысушыларға сертификаттар табысталды.  

Инвестииялар және даму министрлігі Техникалық реттеу және метрология комитеті «Қазақстан стандарттау және сертификаттау институты» РМК (ары қарай - РМК «ҚазСтИн») Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылдың 10 маусым айындағы          № 635 қаулысымен бекітілген 2020 жылға дейінгі Техникалық реттеу және метрология жүйесін жетілдіру бойынша кешендік жоспардың 23 тармағын жүзеге асыру аясында, 2016 ж.   15 наурызында кәсіпорындарда сапа менеджментін ендіру бойынша аймақтық (салалық) семинар өткізілді.

Аймақтық семинарды кіріспе сөзбен «Техникалық реттеу және метрология Комитетінің  Алматы облысы бойынша департаменті» РММ басшысының орын басары Әбсамат  Әбжапарұлы Әкімов ашты.

«ҚазСтИн» РМК Алматы  облысы бойынша филиалының директоры Мария Жетыбаева, бұл семинарда  тыңдаушыларды  халықаралық стандарттардың жаңа нұсқаларымен таныстыру,  сапалы және қауіпсіз өнімдер өндіру үшін, кәсіпорындарда  жүйелі түрде және экологиялық тәуекелдерді және қауіпті факторларды тиімді басқаруға мүмкіндік береді деді.

Семинардың негізгі аудиториясы кәсіпорындардың сапа саласының менеджерлері, жоғары және орта буындарының менеджерлері, басқармалардың, құрылымдық бөлімшелердің жетекшілері болып табылады. Семинар бір күндік оқыту нысанда өтті.

Аймақтық (салалық) семинардың өткізілу мақсаты - Бірыңғай экономикалық кеңістік аумағында нақты және қалыптасқан қазақстандық бизнес - орталықтың өз орнын табуына мүмкіндік беретін, халықаралық стандарттардың талаптарына сәйкес отандық кәсіпорындарға сапа менеджментін ендірудің және сертификаттаудың санын арттыру.

Семинардың тақырыбын, жұмыс тәжірибесі мол, сапа менеджмент жүйесінің аудиторы, сондай-ақ консультациялық  қызметтер саласында менеджмент жүйелерін сертификаттауда, әзірлеуде, енгізуде және дайындауда  біліктілігі жоғары «Менеджмент жүйесін дамыту орталығы» ЖШС  бас директоры Шолпан Жанатқызы Алтайбаева ашты.

Семинарда кәсіпорындарда келесідей халықаралық стандарттар бойынша  сапа менеджментін ендіру талқыланды:

- ISO 14001:2015  «Экологиялық  менеджмент жүйелері.Қолдану жөніндегі талаптар мен басшылық;

·         Экологиялық  менеджмент жүйесінің процестері;

·        Экологиялық менеджмент жүйесін жүргізу PDCA циклына сәйкес,  ISO 9001:2015 ұқсас құрылымы;

·     ISO 14001-2015 Экологиялық менеджмент стратегиясы, басшылығының көшбасшысы, қоршаған ортаны қорғау, экологиялық көрсеткіштері, өмірлік цикл кезеңдері, өнім немесе қызметтің өзара іс-әрекет сұрақтарының, құжатталған ақпаратың түсінігі, стандарттың өзгерістері мен кеңейтілген талаптары;

- ISO 22004-2014 «Тамақ өнімдері қауіпсіздігінің менеджмент жүйесі ИСО 22000 қолдану жөніндегі басшылық»;

              • Тамақ өнімдерінің қауіпсіздігі  менеджмент жүйесінің  талаптарын түсіндіру;

·     Тәуекелдерді бақылау операциялық бағдарламаның алғышарттарын немесе қажетті бағдарламаның пайдалану шарттарының  қосымша мүмкіндіктері;

·     Верификаця және валидаця арасындағы айырмашылықтардың мониторингінің сипаттамасы;

·     ISO 22000 стандартының  нақты қажеттіліктеріне бейімдеу.

Аталған материалдарды оқып үйрену отандық кәсіпорындардың нарықтағы бәсекелестігін, ішкі және сыртқы нарықтардағы әкімшілік кедергілерді төмендетуге, сонымен қатар сапа менеджментін ендірген және сертификатталған  ірі, орта және кіші бизнестегі кәсіпорындардың санын арттыруға, қолданыстағы сапа менеджментінің тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Семинар ақысыз негізде өтті, аяқталуымен қатысушыларға сертификаттар табыс етілді.

Ағымдағы жылдың 16 наурызында Жамбыл облысының, М.Х. Дулати  атындағы Тараз мемлекеттік универститетінің алаңында «Кәсіпорындарға сапа менеджментін енгізу» бойынша өңірлік (салалық) оқыту семинары өткізілді.

Семинарды ұйымдастырушы: «Қазақстан стандарттау және сертификаттау институты» РМК-ы.

Бірыңғай экономикалық кеңістік аумағында нақты және қалыптасқан қазақстандық бизнес орталықтарынан өз орнын табуына мүмкіндік беретін, халықаралық стандарттардың талаптарына сәйкес отандық кәсіпорындарға сапа менеджментін енгізудің және сертификаттаудың санын арттыру.

Семинар баяндамашылары тындаушылардың назарына кәсіпорындарға сапа менеджментін енгізу жөніндегі келесідегідей халықаралық стандарттар бойынша баяндама ұсынды:

ISO 22004:2014  «Тамақ өнімдері қауіпсіздігінің менеджмент жүйелері. ИСО 22000 қолдану бойынша басшылық нұсқауы»,  ISO 14001-2015 «Экология менеджмент жүйелері. Талаптар мен басшылық нұсқауын қолдану бойынша».

Іс-шараға Жамбыл  облысының бизнес-қауымы мен мемлекеттік органдардан 100-ден аса өкілдер қатысты.

Аталған материалдарды оқып үйрену отандық кәсіпорындардың нарықтағы бәсекелестігін арттыруға жетуге, ішкі және сыртқы нарықтардағы әкімшілік кедергілерді төмендетуге, сонымен қатар сапа менеджментін енгізген және сертификатталынған мемлекеттік органдардың, ірі, орта және кіші бизнестегі кәсіпорындардың санын арттыруға, қолданыстағы сапа менеджментінің тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Іс-шара сонында қатысушыларға сертификаттар табысталды.  

Өскемен қаласында «Кәсіпорындарда сапа менеджментін енгізу» тақырыбына семинар өтті:

2016 жылдың 17 наурызында Өскемен қаласында «Қазақстан стандарттау және сертификаттау институтының» Шығыс Қазақстан филиалы Шығыс Қазақстан облысы бойынша «Метрология және техникалық реттеу комитетінің» департаментімен бірлесіп «Кәсіпорындарда сапа менеджментін енгізу» тақырыбына аймақтық үйретуші семинар өткізілді.

Семинардың мақсаты: сапа менеджмент стандарттарын енгізуді насихаттау, соның ішінде ISO 14001-2015 «Экологиялық менеджмент жүйелері. Қолдану бойынша нұсқаулық пен талаптары», ISO 22004:2014 «Тамақ өнімдері қауіпсіздігінің сапа менеджментері. ISO 22004 қолдану бойынша нұсқаулық» стандарттарының басты ережелерімен таныстыру.

Іс-шараға аймақтың тамақ өнірісі кәсіпорындарының технолог инженерлері, сынақ лабораторияларының, экологиялық қызметтердің мамандары мен басшылары қатысты. Семинардың бірінші бөлімі әрекеттегі сапа менеджменттерін дамытуға тырысушы кәсіпорындарға; ISO 14001 стандартын енгізу туралы шешім қабылдаушыларға; қайта сертификаттауға дайындалушыларға; немесе экологиялық менеджменттің басқа сапа менеджменттерімен бірігуіне қажеттілік туындаушыларға пайдалы болды.

Дәріскер халықаралық стандарттарға сәйкес экологиялық менеджмент жүйесіне деген талаптар жайында, анықтамалар, кәсіпорындардың экологиялық ортасына ықтимал ететін сараптама  мен факторларды бағалау (экологиялық аспекттер) жайында  түбегейлі түсіндірме берді.

Семинардың екінші жартысында HACCP-ISO 22004:2014 «Тамақ өнімдері қауіпсіздігінің сапа менеджменті. ИСО 22000 қолдану жөніндегі басшылық» қағидалары негізінде құрылған халықаралық стандарттың негізгі ережелері талқыланды. Тамақ өнімдерінің қауіпсіздігі негізгі құрамдауыш сапаның бірі болып табылады. Сондықтан тамақ өнеркәсібінде өндірудің барлық кезеңдерінде тамақ өнімдерінің қауіпсіздігін және мүмкін деген тұтынушылар қатерін төмендетуді қамтамасыз ететін менеджмент жүйесін дамыту алдыңғы орында тұр. Мұндай жүйе НАССР (қауіп-қатерлер сараптамасы және сындық бақылау нүктелері анықтау) қағидаларына неізделіп құралған.

Семинар барысында дәріскерге экологиялық қауіп-қатерлер мен мүмкіндіктерді нәтижелі басқару жүйесі, НАССР қағидаларына сәйкес өндірістік бақылауды ұйымдастыру, тамақ өнімдерінің қауіпсіздігі  менеджмент жүйесінің құжатталған жосығын дайындау жайында сұрақтар қойылды.

Семинардың пікірсайыс және тыңдаушылармен тәжірибе алмасу ретінде өтуі алынған білімнің нәтижелілігін арттыра түсті. Семинар аяғында тыңдаушыларға сертификаттер табысталды.Лектор подробно рассказала о требованиях к  системе экологического менеджмента в соответствии с международным стандартом, об определении, анализе и оценке факторов (экологических аспектов), потенциально влияющих на экологическое окружение предприятия.

2016 жылдың 17 наурызында Өскемен қаласында «Қазақстан стандарттау және сертификаттау институтының» Шығыс Қазақстан филиалы Шығыс Қазақстан облысы бойынша «Метрология және техникалық реттеу комитетінің» департаментімен бірлесіп «Кәсіпорындарда сапа менеджментін енгізу» тақырыбына аймақтық үйретуші семинар өткізілді.

Семинардың мақсаты: сапа менеджмент стандарттарын енгізуді насихаттау, соның ішінде ISO 14001-2015 «Экологиялық менеджмент жүйелері. Қолдану бойынша нұсқаулық пен талаптары», ISO 22004:2014 «Тамақ өнімдері қауіпсіздігінің сапа менеджментері. ISO 22004 қолдану бойынша нұсқаулық» стандарттарының басты ережелерімен таныстыру.

Іс-шараға аймақтың тамақ өнірісі кәсіпорындарының технолог инженерлері, сынақ лабораторияларының, экологиялық қызметтердің мамандары мен басшылары қатысты. Семинардың бірінші бөлімі әрекеттегі сапа менеджменттерін дамытуға тырысушы кәсіпорындарға; ISO 14001 стандартын енгізу туралы шешім қабылдаушыларға; қайта сертификаттауға дайындалушыларға; немесе экологиялық менеджменттің басқа сапа менеджменттерімен бірігуіне қажеттілік туындаушыларға пайдалы болды.

Дәріскер халықаралық стандарттарға сәйкес экологиялық менеджмент жүйесіне деген талаптар жайында, анықтамалар, кәсіпорындардың экологиялық ортасына ықтимал ететін сараптама  мен факторларды бағалау (экологиялық аспекттер) жайында  түбегейлі түсіндірме берді.

Семинардың екінші жартысында HACCP-ISO 22004:2014 «Тамақ өнімдері қауіпсіздігінің сапа менеджменті. ИСО 22000 қолдану жөніндегі басшылық» қағидалары негізінде құрылған халықаралық стандарттың негізгі ережелері талқыланды. Тамақ өнімдерінің қауіпсіздігі негізгі құрамдауыш сапаның бірі болып табылады. Сондықтан тамақ өнеркәсібінде өндірудің барлық кезеңдерінде тамақ өнімдерінің қауіпсіздігін және мүмкін деген тұтынушылар қатерін төмендетуді қамтамасыз ететін менеджмент жүйесін дамыту алдыңғы орында тұр. Мұндай жүйе НАССР (қауіп-қатерлер сараптамасы және сындық бақылау нүктелері анықтау) қағидаларына неізделіп құралған.

Семинар барысында дәріскерге экологиялық қауіп-қатерлер мен мүмкіндіктерді нәтижелі басқару жүйесі, НАССР қағидаларына сәйкес өндірістік бақылауды ұйымдастыру, тамақ өнімдерінің қауіпсіздігі  менеджмент жүйесінің құжатталған жосығын дайындау жайында сұрақтар қойылды.

Семинардың пікірсайыс және тыңдаушылармен тәжірибе алмасу ретінде өтуі алынған білімнің нәтижелілігін арттыра түсті. Семинар аяғында тыңдаушыларға сертификаттер табысталды.

2016 жылдың 15 наурызда Шымкент қаласында Қазақстан Республикасының Инвестициялар және даму министрлігі Техникалық реттеу және метрология комитеті «Қазақстан стандарттау және сертификаттау институты» РМК (ары қарай – РМК «ҚазСтИн») Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылдың 10 маусым айындағы № 635 қаулысымен бекітілген 2020 жылға дейінгі Техникалық реттеу және метрология жүйесін жетілдіру бойынша кешендік жоспардың 23 тармағын жүзеге асыру аясында 2016 жылға кәсіпорындарға сапа менеджментін ендіру бойынша аймақтық (салалық) семинарларды өткізді.

Семинардың баяндамашылары сапа менеджмент жүйесінің және түрлі салаларда, білім және медицина, мемлекеттік салада, сонымен қатар сапа менеджментін әзірлеу, ендіру, сертификаттаудан өткізуге дайындау бойынша консультация беру қызметі саласында үлкен тәжірибеге ие аудиторлар болып табылады.

Семинарда кәсіпорындарға келесідегідей халықаралық стандарттар бойынша  сапа менеджментін ендіру талқыланады:

- ISO 14001:2015 (ISO DIS-2014) «Экологиялық менеджмент жүйелері. Талаптар және қолдану бойынша басшылыққа алу». Экологиялық менеджмент жүйелерінің процестері.  ISO 9001:2015 ұқсас PDCA цикліне сәйкес эксологиялық менеджмент жүйелерінің құрылымын көрсету.

- ISO 22004:2014 «Тамақ өнімдерінің қауіпсіздік менеджмент жүйелері. ISO 22000 қолдану бойынша басшылыққа алу». Тамақ өнімдерінің қауіпсіздігі менеджмент жүйелеріне талаптарды түсіндіру.

Аталған материалдарды оқып үйрену отандық өндірушілердің нарықтағы бәсекелестік басымдылыққа жетуге, ішкі және сыртқы нарықтардағы әкімшілік кедергілерді төмендетуге, сонымен қатар менеджмент жүйелерін ендірген және сертификатталған мемлекеттік органдардың, ірі, орта және кіші бизнестегі кәсіпорындардың санын арттыруға, қолданыстағы менеджмент жүйелерінің тиімділігін арттыруға ықпал етеді.