Сәлеметсіз бе, құрметті оқырман. Бұған дейін біз «Аккредиттелген Халал сертификаттаудың түзілген жүйесі – Қазақстанда Халал секторының дамуының негізі» " тақырыбында мақала жазған болатынбыз (http://www.nca.kz/info/articles/media/vystroennaya-sistema-akkreditovannoy-khalal-sertifikatsii-osnova-razvitiya-khalal-sektora-v-kazakhst/ ). Сонымен, бүгін біз осы тақырыпты жалғастырып, шешуге қажетті мәселелердің аумағын кеңейткіміз келеді.
Алдында айтқанымыздай, халал аккредиттеу жүйесін құрудың, дамытудың басталуы 2020 жылдармен байланысты. Сол кезде халықаралық стандарттарға сүйене отырып, халал аккредиттеу жүйесін қабылдау және енгізу туралы түпкілікті шешім қабылданды.
Алдыңғы мақалада біз Қазақстандағы Халал нарығы, Халал жүйесінің дамуы мен қалыптасуының басталуы және елдегі және әлемдегі қазіргі жағдай туралы жаздған болатынбыз.
Бұл мақалада біз Халалдың толық дамыған жүйесін оның барлық деңгейлерінде қалай іске қосу туралы айтып кеткіміз келеді.
Халал саласының деңгейлері деген кезде, біз не туралы айтқымыз келеді?
Халал жүйесін, кейбір оқырмандар, тек аккредиттеу және сертификаттау жүйесіне жатқызады, ал кейбіреулері текХалал өнімдерінде шошқа етінің болмауына жатқызуы мүмкін.
Бірақ, Халал жүйесі біз бұрын айтқанымыздай, персоналды оқытудан, персоналдың сәйкестігін растаудан және одан әрі өнімді жобалаудан, өндіруден, қызмет көрсету мен өнімдерді сатудан және одан әрі өңдеуден бастап Халал өнімдерін жасаудың бүкіл тізбегін байланыстырады. Яғни, Халал жүйесін толыққанды іске асыру үшін, Халал өндірістері мен қызметтерін аккредиттелген сертификаттау жұмыстарын іске қосу үшін Қазақстан Республикасында оқу орталықтары үшін, содан кейін персоналды сертификаттау жөніндегі органдар үшін платформа дайындау қажет.
Шынында да, тек оқытылған, құзыретті және сертификатталған персоналдың көмегімен ғана өндіріс немесе қызмет стандарттарының талаптарына сәйкес келетін өндіріске қол жеткізуге болады.
Оқу орталықтары сәйкестікті бағалау жүйесін құрудың ажырамас бөлігі болып табылады. Кез-келген саланың дамуы құзыретті персоналдың болуына байланысты екенін ескеру қажет. Ал қызметкерлер өз кезегінде оқытудан өту арқылы құзыреттілікке ие болады.
Аккредиттеудің жаңа бағыттарын құру және дамыту кезінде аккредиттеу, сертификаттау және зертханалық жұмыстарды бастау үшін оқу орталықтары да жүйені қатар дайындауы керек.
Оқу орталықтары сарапшы-аудиторларға кандидаттарды оқыту бөлігінде ғана емес, сонымен қатар Халал өндірістеріндегі әртүрлі мамандандырулар үшін, мысалы, заңнама талаптары мен Халал талаптары бойынша мал союдың барлық нормаларын ескере отырып, сою цехының мамандары үшін де құрылуы тиіс. Халал оқу бағдарламаларында тамақ қауіпсіздігі, тамақ өнімдерінің қауіпсіздігі стандарттарының талаптары, өнімнің жекелеген түрлеріне қойылатын талаптар, Халал стандарттарының талаптарын ескере отырып, онымен шектелмей санитарлық-эпидемиологиялық ережелер мен нормалар және Ислам нормалары тақырыптары болуы керек.
Авторизацияланған оқу орталықтарында жаңа бағыттарды дамытуда мәселелер бар.
Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрінің 2021 жылғы 31 мамырдағы № 377-НҚ «Оқу орталықтарына қойылатын талаптарды, оларды техникалық реттеудің мемлекеттік жүйесінің деректер тізіліміне енгізу қағидаларын бекіту туралы» бұйрығының 1-қосымшасының 4-тармағының 3 тармақшасына сәйкес «сәйкестікті растау (өнімнің, көрсетілетін қызметтің, менеджмент жүйесінің, персоналдың), тауардың шығарылған елін, Еуразиялық экономикалық одақ тауарының немесе шетелдік тауардың мәртебесін анықтау бойынша жұмыс жасайтын сарапшы-аудиторлардан тұратын, сәйкестікті растау саласындағы жұмыс өтілі кем дегенде 5 (бес) жылды құрайтын және ҚР СТ 1.45 "Техникалық реттеу саласындағы мамандарды даярлауды (қайта даярлауды) және біліктіліктерін арттыруды жүзеге асыратын ұйымдар. Жалпы талаптар" белгіленген тәртіпте тестілеуден өту арқылы 3 (үш) жылда бір рет өз құзыреттілігін растайтын, оқыту саласына байланысты оқу жоспарына сәйкес тыңдаушыларды даярлауды және біліктілігін арттыруды жүзеге асыратын оқытушылар құрамы болуы тиіс.» (бұдан әрі - оқу орталықтарына қойылатын талаптар), талаптарын ескере отырып оқу орталықтарының біліктілік курсы, сәйкестікті бағалаудың жаңа бағыттары бойынша оқу жоспарларын ҚР техникалық реттеу жүйесінде аттестатталған сәйкестікті растау жөніндегі сарапшы-аудитор пайда болғанға дейін кеңейтуге мүмкіндігі жоқ.
Сонымен қатар, Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрінің 2021 жылғы 8 маусымдағы № 399-НҚ «Сәйкестікті растау жөніндегі сарапшы-аудиторларға қойылатын рұқсат беру талаптарын, оларға сәйкестікті растайтын құжаттар тізбесін, сондай-ақ сәйкестікті растау жөніндегі сарапшы-аудиторларды аттестаттау, аттестаттарының қолданысын ұзарту және "Сәйкестікті растау жөніндегі сарапшы-аудиторды аттестаттау" мемлекеттік қызмет көрсету қағидаларын бекіту туралы» ((бұдан әрі – Аттестаттау қағидалары) бұйрығына сәйкес сарапшы-аудиторларға кандидаттарынан «Техникалық реттеу саласындағы мамандарды даярлауды (қайта даярлауды) және олардың біліктілігін арттыруды жүзеге асыратын ұйымдардың тізіліміне енгізілген ұйымда мәлімделетін аттестаттау бағытында даярлау (қайта даярлау) курстарынан өту.
Өнімнің сәйкестігін растау жөніндегі сарапшы-аудиторға үміткер жеке тұлғаларды даярлау жөніндегі курстарды өткізу ұзақтығы сексен академиялық сағаттан кем емес уақытты құрайды».
Әрине, "Қазақстан Республикасында аттестаттаудың жаңа бағыттары бойынша даярлау, қайта даярлау курстарынан өту үшін жағдайлар болмаған жағдайда, Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде кемінде қырық академиялық сағат көлемінде курстардан өтуге жол беріледі" деген мүмкіндік бар.
Алайда, шетелдік оқытудың құнын, сондай-ақ жаңа бағыттардың экономикалық орындылығын, олардың ҚР-дағы еріктілігін ескере отырып, сәйкестікті растау жөніндегі көптеген органдар шетелде жаңа бағыттар бойынша қызметкерлерді даярлау идеясынан алшақ ұстанады.
Осы мәселелерді ескере отырып, Халал жүйесін құру үшін оқу орталықтарына қойылатын талаптарды қайта қарап, оқу орталықтарының халықаралық аккредиттеу форумы тек ҚР-ның толыққанды мүшесі болып табылатын IAF және ILAC зертханаларын аккредиттеу жөніндегі халықаралық ұйым сияқты халықаралық аккредиттеу жөніндегі ұйымның толық құқылы мүшелері болып табылатын аккредиттеу органдарында аккредиттелген сертификаттау жөніндегі органдардан сәйкестікті бағалаудың әртүрлі бағыттары бойынша шетелдік сарапшыларды тарту мүмкіндігін көздеу қажет.
Осылайша, Қазақстан Республикасының Халықаралық ұйымдарға толыққанды мүшелігінен пайда көріп, қатар пайдалануға мүмкіндік туындайды.
Одан бөлек, Халал саласындағы Халал өнімдерін дайындау, сою, өндіру, сақтау, сату және қызмет көрсету кезіндегі іс-әрекеттердің дұрыстығына жауап беретін персоналдың маңыздырөлін атап өткім келеді. .
Осыған байланысты Халал өндірістерінің келесі персоналын;
Бұл мамандықтар салалар қызметінің қолданыстағы жүйелерінде бар болғандықтан, оларды оқыту кей жағадайларда тек Халал талаптарына сәйкестігін растау мәселесі қарастыруы мүмкін.
Персоналдың сәйкестігін растау мәселелерімен, Қазақстан мұсылмандарының діни басқармасы айналысса, өте қолайлы болар еді. Өйткені, олардан басқа мұндай құзыреттілікті өз мойнына ала алатын мекеме жоқ деп ойлаймыз.
Осы мәселені шешу үшін ҰАО Қазақстан мұсылмандары діни басқармасымен келіссөздер мен кездесулер өткізуде. Қазірдің өзінде жалпы түсінік бар, тек ерікті шешім қажет болып отыр.
Жоғарыда айтылғандарды қорытындылай келе, жоғарыда аталған құжаттарда белгіленген нормалар елде және әлемде қолданыстағы бағыттар бойынша оқытуды, тағылымдамадан өтуді көздейді, немесе ел аумағында оқудан өту мүмкіндігі болмаған кезде шетелдік оқу орталықтарына, сертификаттау жөніндегі органдарға жүгінуге мүмкіндік береді деп айтуға болады.
Бір сөзбен айтқанда, нормалар тек әзірленген бағыттарға бағытталған. Олай болса, Қазақстанда НОУ-ХАУды қалай дамытуға және әлемге таратуға болады? Өкінішке орай, сәйкестікті бағалаудың жаңа схемаларын әзірлеу, егер Халал сияқты нормалар болса, мүмкін емес.
Біз бірінші мақалада Қазақстан Халал жүйесін түсінуде көптеген елдерден озып кеткенін айттық. Алайда, "мемлекет дін істеріне араласпайды", "Халал - ерікті сала" сияқты кейбір ұғымдарға және, әрине, жоғарыда аталған нормаларға байланысты, Қазақстан жаңа жүйенің шетелде қалыптасуын күтуге және шет елдерде стандарттау жүйесінің құрылуын күтіп, олардың тәжірибесін қабылдауға мәжбүр болды.
Осы себепті институционалдық дамуды ескере отырып, елдің өзінде жаңа бағыттардың дамуына ықпал ететін нормаларды ескеру қажет.
Жоғарыда аталған барлық мәселелер одан әрі тиімді шешімдерді талап етеді және оқу орталықтары үшін оқыту бағдарламасын кеңейту, аудиториялар үшін білікті мамандарды тарту мүмкіндігін ұсынады, бұл өз кезегінде сәйкестікті бағалаудың жаңа бағыттарын дамытуға, өнеркәсіп пен жалпы индустрияны дамытуға ықпал етеді.
Мақалада айтылған мәселелерді шешпей, Халал жүйесінің нәтижелеріне және толыққанды іске қосылуына қол жеткізу өте қиын болады.