Осы «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне сәйкестікті бағалау мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңы жобасының тұжырымдамасы «Сәйкестікті бағалау туралы» Қазақстан Республикасының Заңы жобасының шеңберінде әзірленді.
Президент Қ.Тоқаев 2020 жылғы 1 қыркүйектегі Қазақстан халқына жолдауында отандық өнеркәсіптік әлеуетті толық ашу қажеттігін атап өтіп, сапалы жаңа ұлттық индустрияны дамыту жаңартылған заңнамалық базаны талап ететінін атап өтті.
Мәселен, бірқатар мемлекеттік органдар жұмыс жағдайын жақсартуға, сондай-ақ мемлекетке қолдау көрсетуге бағытталған реттеуші саланы дамытудың Ұлттық жобаларын әзірлеуде.
Тиісінше, Заң жобасы ұлттық индустрияны нарықтың үздік жағдайда жұмыс істеуіне мүмкіндік бере отырып, жоғарыда аталған құрамдас бөліктерді көрсетеді, бұл шығарылатын өнімдердің сапасын арттырады.
Сәйкестікті бағалау саласын жетілдіру Мемлекет басшысының сайлауалды бағдарламасын іске асыруға бағытталатын болады, өйткені бұл сәйкестікті бағалау және техникалық реттеу саласын жаңғыртудың басталған процесінің жалғасы болады.
Қазақстан Республикасы Президентінің «Игілік баршаға! Сабақтастық. Әділдік. Өрлеу» сайлауалды бағдарламасында, Үкіметке ішкі нарықты сапасыз, жалған, контрабандалық және контрафактілік өнімдерден, оның ішінде кедендік әкімшілендіруді және шекарадағы бақылаудың басқа да түрлерін (ветеринарлық, фитосанитарлық және т. б.) жақсарту арқылы қорғау жөнінде шаралар кешенін қабылдау тапсырылды.
Бұдан басқа, Қазақстан Республикасы Премьер-Министрі отырысының 2018 жылғы 6 ақпандағы № 5 хаттамасымен мемлекеттік органдарға техникалық реттеуді дамытудың құқықтық тетіктерін заңнамалық деңгейде жетілдіру жөніндегі жұмыстарды жалғастыру тапсырылды.
Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің бірінші орынбасарында өткен кеңестің 2017 жылғы 22 желтоқсандағы № 17-/4 хаттамасымен техникалық реттеу саласындағы заңнаманы жетілдіруді көздейтін заң жобасын әзірлеу тапсырылды:
1) сәйкестікті растау және аккредиттеу рәсімдерінің дұрыстығын қамтамасыз ету;
2) техникалық регламенттердің талаптарына сәйкес келмейтін өнімнің қадағалануын қамтамасыз ету;
3) импорттаушылардың «шартты шығару» рәсімі бойынша міндеттемелерді орындауын қадағалау тетігін пысықтау;
4) тауарлар мен қызметтерді сертификаттау мәселелерін жетілдіру тетігін жетілдіру.
2020 жылғы желтоқсанда қабылданған «Техникалық реттеу туралы» заң (бұдан әрі – Техникалық реттеу туралы Заң) сәйкестікті бағалау мәселелері жөніндегі заңнаманы дамыту үшін негізгі қағидаттар мен ережелерді белгіледі.
Сонымен қатар, Қазақстан Республикасы мүшесі болып табылатын сәйкестікті бағалау саласындағы халықаралық ұйымдарға қатысу ((IAF халықаралық аккредиттеу форумы, менеджмент жүйесін сертификаттау жөніндегі органдарды аккредиттеу жөніндегі IAF MLA көпжақты тану туралы келісім, Тынық мұхиты аккредиттеу жөніндегі PAC ынтымақтастығының толық мүшесі, PAC көпжақты тану туралы келісім, APLAC зертханаларын аккредиттеу жөніндегі Азия - Тынық мұхиты ынтымақтастығының толық мүшесі және APLAC MRA өзара тану туралы келісімге қол қоюшы) белгілі бір міндеттемелер жүктейді және сол арқылы ұлттық заңнаманы олардың шарттары мен стандарттарына сәйкес келтіру қажеттілігін талап етеді.
Бұл ретте сәйкестікті бағалау саласындағы реттеу Еуразиялық экономикалық одақтың (бұдан әрі – ЕАЭО) ұлтүсті құқықтық базасына және аккредиттеу жөніндегі халықаралық ұйымдардың стандарттарына сәйкес жүргізілетінін ескере отырып, ұлттық заңнама тұрақты жаңғыртуды және өзектілендіруді қажет етеді. Бұл отандық нарық қатысушыларының мүдделерін қорғауға ықпал етеді және оларға жаңа нарықты игеруге мүмкіндік береді, сондай-ақ ұлттық өндірушілер мен тұтынушылардың мүдделерін қорғайды.
Техникалық реттеу жүйесін одан әрі реформалау сәйкестікті бағалау объектілерінің техникалық реттеу саласындағы нормативтік құқықтық актілердің талаптарына сәйкестігін айқындау жөніндегі қызмет ретінде сәйкестікті бағалаудың барлық регламенттеуші ұғымдары мен тетіктерін қамтитын "Сәйкестікті бағалау туралы" сапалы жаңа заңды қабылдау арқылы сәйкестікті бағалау жөніндегі қызметтің мәртебесін арттыру арқылы нарыққа қатысушылармен өзара іс-қимылдың жаңа моделіне көшуді талап етеді.
«Сәйкестікті бағалау туралы» заң жобасы саланы цифрландыру арқылы сәйкестікті бағалау органдарының рәсімдерін жүргізу сапасын жақсартуға, сәйкестікті бағалау процестерін автоматтандырылған режимде мониторингтеуге бағытталған, бұл олардың жұмысының нәтижелерін қадағалау бойынша жұмыс жүргізуге және олардың тарапынан бұзушылықтарға жол беруді қысқартуға мүмкіндік береді. Бұл жағдай өндірілетін отандық өнімнің сапасын арттыруға да әсер етеді.
Осыған байланысты, сәйкестікті бағалау жөніндегі нормативтік-құқықтық актілерге өзгерістер мен толықтырулар енгізу қажет, атап айтқанда:
1) сәйкестікті бағалаудың отандық және шетелдік объектілерінің сәйкестігін бағалау рәсімдерінің сәйкестігін күшейту;
2) нарыққа қатысушылардың импорттық-экспорттық қызметінің сәйкестігін бағалау рәсімдерінің дұрыстығын арттыру;
3) нарыққа сапасыз, жалған, контрафактілік өнімдердің енуіне қарсы іс-қимылды күшейту.
Бұдан басқа, "Сәйкестікті бағалау туралы" заң жобасын іске асыру сәйкестікті бағалаудың ұлттық жүйесін айқындау және дамыту жөніндегі барлық мәселелерді шешудің жүйелі тәсілін қамтамасыз ету үшін Қазақстан Республикасының бірқатар нормативтік құқықтық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізуді талап етеді.
|
№ р/с |
Проблемалық мәселе |
Туындаған проблеманың негізгі себептері |
Сипатталған проблеманың деңгейі мен маңыздылығын көрсететін аналитикалық ақпарат |
|
Стандарттау саласында |
|||
|
1. |
Шығарылатын өнімнің сапасы мен қауіпсіздігінің төмендігі |
Шығарылатын өнімнің сапасы мен қауіпсіздігін арттыру, техника мен материалдардың мүлдем жаңа түрлерін жасау және өндіріске енгізу стандарттаумен, сәйкестікті растаумен және өлшем бірлігін қамтамасыз етумен тығыз байланысты. Дәл осы үш компонент өнімнің сапасы мен қауіпсіздігін жақсарту, инновацияларды жедел енгізу және озық технологиялық шешімдерді қамтитын өнімді жаппай өндіру құралдарын бере алады. Стандарттау жүйесі жаңғыртуды қажет етеді, оның негізгі аспектілерінің бірі стандарттау жөніндегі ұлттық органның рөлін арттыру болып табылады: 1) отандық өнімдердің (жұмыстардың, қызметтердің) бәсекеге қабілеттілігін арттыру; 2) стандарттау және техникалық реттеу саласындағы тиімді халықаралық интеграцияны қамтамасыз ету үшін жағдайлар жасау; 3) стандарттау жөніндегі жұмыстардағы бизнестің рөлін күшейту; 4) тұтынушыны адастыратын әрекеттердің алдын алу.
|
Аккредиттеу органының 2021 жылғы 1 жартыжылдықтағы деректеріне сәйкес сәйкестікті растау жөніндегі органдар кері қайтарып алды: ҚР 5 сәйкестік сертификаты; 138 ЕАЭО сертификаты; ЕАЭО сәйкестігі туралы 152 декларация. Жоғарыда көрсетілген деректерден нарыққа белгіленген талаптарға сай келмейтін өнім келіп түскенін атап өтуге болады. Сондай-ақ, сәйкестікті бағалау органдары тарапынан тиісінше қызметтер сапасыз көрсетілгенін атап өткен жөн. Бұл әрекеттер жалпы сәйкестікті бағалау жүйесінде көрінеді және өнім сапасының төмендеуіне әкеліп соғады, өндірушілердің өздері шығаратын өнімнің сәйкестігі туралы жаңылыстырады. Іс-қимылдардың одан әрі тізбегі нарықты сапасыз тауарлармен толтыруға, отандық тауарлардың бәсекеге қабілеттілігінің төмендеуіне әкеледі. Сонымен қатар, сәйкестікті бағалау органдары тарапынан көрсетілетін қызметтердің сапасын арттыру қажет. Бұзушылықтар анықталған кезде қателердің техникалық бөлігі де байқалады, бұл бұзушылықтардың жүйелілігіне әкеледі. |
|
2. |
Заманауи стандарттар мен оларды әзірлеуде ынталандырудың болмауы |
Белгілі бір салаларда көп жағдайда бизнес жұмысының қызметін жақсартатын және жалпы дамуға ықпал ететін салалық стандарттардың жетіспеушілігі бар. Заманауи озық стандарттарды әзірлеу отандық өнімді таяу және алыс шетелдерге экспорттау мақсатында қажет және өткізу нарықтарын кеңейтуге ықпал етеді. Бұл ретте осы стандарттарды әзірлеуде бизнесті ынталандыру талап етіледі, өйткені стандарттарды әзірлеудің қымбаттығына байланысты отандық кәсіпорындар өнімнің жаңа түрлеріне стандарттарды әзірлеу мүмкіндігінен айырылған, өйткені өнімнің қажетті сапалық көрсеткіштеріне қол жеткізу үшін ғылыми-зерттеу жұмыстарын, өнімді зертханалық сынауды, технологияларды пысықтауды, техникалық қайта жарақтандыруды жүргізу қажет. Шығындар өтелген жағдайда кәсіпорындар бәсекеге қабілетті отандық өнім өндірісін ұлғайта отырып, өнімнің жаңа түрлеріне арналған стандарттарды әзірлей алады. Шығындарды өтеу Қазақстан Республикасының ұлттық стандарттарын ғана емес, сондай-ақ мемлекетаралық стандарттарды әзірлеу үшін қажет, бұл отандық кәсіпорындарға ЕАЭО нарықтарына шығуға мүмкіндік береді. |
Қазақстан стандарттау және метрология институтының ақпараты |
|
Метрология саласында |
|||
|
3. |
Ғылымды қаржыландыру деңгейінің төмендігі және ғылыми саланы тиімді басқарудың жеткіліксіздігі |
Жыл сайын әлемде 200 миллиардтан астам Өлшем жүзеге асырылады. Метрологиялық саланың негізгі міндеттері: 1) өлшем дәлдігін арттыру арқылы кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру; 2) өндіріс, процестер, қызметтер саласына толыққанды метрологиялық қызмет көрсету; 3) метрологиялық саланың инфрақұрылымын, бірінші кезекте, ғылыми және қолданбалы зерттеулер саласында, сондай-ақ инновациялық технологияларды әзірлеу және енгізу саласында дамыту, 4) Қазақстан Республикасының эталондық және сынақ базасын тұрақты дамыту; 5) Техникалық реттеу және метрология құралдары арқылы отандық және әкелінетін өнімнің сапасы мен қауіпсіздігін арттыру. Бұл инфрақұрылым көлік және денсаулық сақтау жүйелерінің, энергетикалық және байланыс кешендерінің, елдің өнеркәсіп және қорғаныс салаларының, сауда және ТКШ, ғылым мен білім берудің және т.б. сенімді және тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Қандай да бір елде жүзеге асырылған өлшемдер мен сынақтардың нәтижелерін тану қабылданған халықаралық қағидаттар мен қағидалар бойынша қолданылатын метрологиялық инфрақұрылым болған кезде ғана мүмкін болады.
|
Қазақстан стандарттау және метрология институтының ақпараты. Сауданың өсіп келе жатқан жаһандануы және ғылымды қажет ететін жаңа салалардың пайда болуы олардың өсуін қолдау үшін жоғары дәлдіктегі өлшемдерге көбірек тәуелді болады. Экономиканы дамытудың кейбір мақсаттары үшін ғылыми метрология (бастапқы эталондарды немесе бастапқы әдістерді әзірлеу), өнеркәсіптік метрология (өлшем құралдары мен жұмыс эталондарын калибрлеуді қоса алғанда, өнеркәсіптік өлшеу техникасына тиісті техникалық қызмет көрсету және бақылау) мен заңнамалық метрология (техникалық регламенттерде айқындалған өлшемшарттарға сәйкес коммерциялық операциялар кезінде пайдаланылатын өлшем құралдарын салыстырып тексеру) арасында айырмашылық бар. Заңды мәмілелер кезінде тұтынушылардың құқықтарын қорғау мақсаттарынан басқа, сапаға байланысты мәселелерде нақты өлшеу трансұлттық деңгейде жұмыс істейтін компаниялармен және бүкіл әлемдегі жергілікті жеткізушілермен өндірістің жаһандануы жағдайында маңызды бола түсуде. Бұл ретте өлшеу жүйесі мен бірліктері өлшеу нәтижелері талқыланғанға дейін айқындалуы тиіс. Баламалы халықаралық жүйені үйлестіру және құру қажеттілігі тек техникалық мәселелерде ғана емес, халықаралық экономикалық ынтымақтастық саласында да айқын болды. Жоғарыда айтылғандарға байланысты, заң жобасы жоспарлануда: 1) нормативтік құқықтық актілерге ғылыми - техникалық даму, білім беру мекемелерінің қызметі және әртүрлі салаларда техникалық мамандарды даярлау бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу; 2) жүргізілетін өлшемдердің дәлдігін қамтамасыз етуге қойылатын талаптарды енгізу арқылы өлшемдердің дәлдігін арттыру бойынша нормаларды енгізу; 3) өлшем жұмыстарын жүргізу бөлігінде сәйкестікті бағалау процестеріне метрологиялық қызмет көрсетуді жүргізу әдістері мен кезеңдерін регламенттеу; 4) ұлттық эталон базасын дамыту жөніндегі нормаларды енгізу. |
|
4. |
Ғылым саласында, әсіресе мемлекеттік бюджет қаражатын базалық, бағдарламалық-нысаналы және гранттық қаржыландыруға бөлуге қатысты қабылданатын шешімдер ашықтығының болмауы |
||
|
|
Ғылыми-зерттеу орталықтары мен зертханалардың материалдық базасының сапасының төмендігі |
||
|
№ р/с |
Проблемалық мәселе |
Шешімнің ұсынылған нұсқасы |
Ұсынылған шешімнің (шешімдердің) оң салдары |
Ұсынылған шешімнің (шешімдердің) теріс салдары |
|
Стандарттау саласында |
||||
|
1. |
Шығарылатын өнімнің сапасы мен қауіпсіздігінің төмендігі |
1. «Қазстандарт» РМК-ға Сапа жөніндегі ұлттық орган мәртебесін беру. "Стандарттау туралы" ҚР Заңының 11-бабына сәйкес стандарттау жөніндегі ұлттық орган қазірдің өзінде стандарттау саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыруды, стандарттау жөніндегі жұмыстарды үйлестіруді жүзеге асыратын мемлекеттік заңды тұлға болып табылады. Сонымен қатар, "Стандарттау туралы" ҚР Заңы стандарттау жөніндегі құжаттарда талаптарды белгілеу арқылы өнімге қойылатын талаптарды көздейтінін атап өтеміз. "Стандарттау туралы" ҚР Заңда 1-баптың 8) тармағында "өнім-материалдық-заттай нысанда ұсынылған және шаруашылық және өзге де мақсаттарда одан әрі пайдалануға арналған қызмет нәтижесі" ұғымы айқындалған. Бұдан басқа, 1-баптың 14) тармағында "стандарттау – стандарттау объектілерінің қауіпсіздігі мен сапасын қамтамасыз етуге және нақты бар және ықтимал міндеттерге қатысты жалпыға бірдей, көп мәрте пайдалану үшін ережелер белгілеу арқылы стандарттау объектілеріне қойылатын талаптарды ретке келтірудің оңтайлы дәрежесіне қол жеткізуге бағытталған қызмет" деп айқындалған. Осылайша, НОС-ға сапа жөніндегі орган мәртебесін беру стандарттау саласындағы заңнама шегінде көзделген. |
Стандарттау жөніндегі ұлттық орган стандарттау және метрология, шығарылатын өнімнің сапасы мен бәсекеге қабілеттілігін арттыру саласында мемлекеттің техникалық саясатын жүргізуге арналған болады. Стандарттау жүйесі жаңғыртуды қажет етеді, оның негізгі аспектілерінің бірі стандарттау жөніндегі ұлттық органның рөлін арттыру болып табылады: 1) отандық өнімдердің (жұмыстардың, қызметтердің) бәсекеге қабілеттілігін арттыру; 2) стандарттау және техникалық реттеу саласындағы тиімді халықаралық интеграцияны қамтамасыз ету үшін жағдайлар жасау; 3) стандарттау жөніндегі жұмыстардағы бизнестің рөлін күшейту; 4) тұтынушыны жаңылыстыратын әрекеттердің алдын алу. . |
Жоғарыда аталған артықшылықтарды ескере отырып, теріс салдарлар қабылданбайды. |
|
|
|
2. Халықаралық ұйымдардағы техникалық саясат мәселелері бойынша Қазақстанның ұстанымын үйлестіру және әзірлеу тетігін бекіту. Заң жобасында қоғамдық бірлестіктер, бизнес өкілдерінің, сондай-ақ сарапшылық қоғамдастық өкілдерінің халықаралық ұйымдар шеңберінде, оның ішінде ЕАЭО алаңында комиссиялардың (сарапшылық топтар, жұмыс топтары, жұмыс органдары және т.б.) жұмысына қатысуын заңнамалық бекіту көзделеді. Стандарттау, метрология, техникалық реттеу және сәйкестікті бағалау жөніндегі ұлттық саясатты іске асыруға қатысты мәселелерді қарау кезінде халықаралық процестерге қоғамдық қатысудың рөлін арттыру талқыланатын мәселелерді жан-жақты қарауды қамтамасыз етеді, сондай-ақ Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуы бойынша өзекті қоғамдық ұстанымды білдіруге мүмкіндік береді. |
Бұл шешім өндірушілерді қарау, тауарларды өндіру саласында шешім қабылдау кезінде егжей-тегжейлі естуге мүмкіндік береді. Себебі саланы, салалардың ерекшелігін тікелей білу нарық туралы көбірек түсінік береді және оның одан әрі дамуын тұтастай көрсетеді. Тетікті заңнамалық деңгейде бекіту бизнес-қоғамдастық өкілдерінің нақты функционалын (қатысуын) айқындау арқылы қабылданған құжаттардың тиімділік деңгейін арттыруға мүмкіндік береді. Бұдан басқа, заңнамалық шаралар бұдан әрі техникалық реттеу, стандарттау және метрология қызметіне белсенді қатысуға бизнес құрылымдарды ынталандыру құралдарын көздеуге мүмкіндік береді. Қазіргі уақытта бизнес құрылымдар тарапынан ынталандырудың болмауына байланысты "енжарлық" бар. Бизнес құрылымдар соңғы кезеңде мәселелерді талқылауға қосылады, бұл техникалық реттеу, стандарттау және метрология саласындағы мәселелерді шешуге теріс әсер етеді. |
Бұл теріс әсер етпейді, өйткені қатысуға қызығушылық пен құштарлық көп болады. |
|
|
|
3. Сәйкестікті бағалау объектілерін (тауарларды, жұмыстарды, процестер мен көрсетілетін қызметтерді) есепке алу және қадағалау жүйесін біріздендіру үшін сәйкестікті бағалау объектілерін электрондық паспорттауды енгізу, сондай-ақ сатып алынатын өнімге (жұмыстарға, көрсетілетін қызметтерге) қойылатын техникалық талаптарды қалыптастыруды оңайлату көзделеді. |
Сәйкестікті бағалау объектілерін электрондық паспорттауды енгізу сатып алынатын өнімге (жұмыстарға, қызметтерге) қойылатын техникалық талаптарды қалыптастыруды оңайлатуға мүмкіндік береді. Электрондық паспорттауды енгізу нормасы өнімге қатысты барлық қажетті параметрлер мен ақпаратты көрсететін ЕЭС № 35 процесіне ұқсас электрондық есепке алуды қамтиды. Бұл өнімнің қауіпсіздік көрсеткіштерін қысқартуды немесе жеңілдетуді білдірмейді. |
|
|
|
|
4. Терминологияның біртұтастығын қамтамасыз ету үшін заң жобасында техникалық реттеу, метрология және стандарттау аспектілеріне жатпайтын құжаттарға қатысты заңнамада «стандарт» сөзін қолдану алынып тасталады.
|
«Стандарт» ұғымы бірнеше нұсқада анықталған, мысалы, ұлттық стандарт, әскери стандарт, ұйым стандарты және т.б. «Стандарт» ұғымын қолдануға жол бермеу нормасы, ең алдымен, біркелкі қолдану және түсіну үшін ұсынылады. Мысалы, құжаттардағы "стандарт" сөзін қолдану құжаттарды пайдаланушыларды жаңылыстыратын «эталон» немесе «үлгі» ретінде қолданылады. Осыған байланысты, техникалық реттеу, өлшем бірлігін қамтамасыз ету және стандарттау саласына жатпайтын құжаттарға қатысты «стандарт» сөзін қолдану осы терминді біріздендіруге мүмкіндік береді. |
Бұл термин қолданылатын үлкен заңнамалық базаны ескере отырып, бұл терминнің дұрыс түсіндірілмеуіне әкелуі мүмкін. Заңнамаға сәйкестендіру мақсатында осы терминді басқа терминологияға ауыстыру талап етіледі. |
|
|
|
5. Мемлекетаралық стандартқа сәйкес стандарттау жөніндегі нормативтік-құқықтық актілерге сілтеме ережелерін реттеу.
|
Актілер мен құжаттардың әртүрлі түрлерінде стандарттарға сілтемелерді қолдану жалпыға бірдей танылған халықаралық практика болып табылады және БҰҰ ЕЭК ұсынған (нормативтік реттеу мәселелері бойынша стандарттау және ынтымақтастық саласындағы саясат бойынша ұсынымдар). Осы ұсыныстарға сәйкес, реттеуші органдар өздерінің ерікті сипатына сәйкес келетін "стандарттарға сілтеме жасау" әдістерін қолдануға тырысуы керек, мысалы: - стандартты қолданудың ерікті сипатын сақтайтын сілтемелік сілтеме; - сілтемелік сілтемені пайдалану қолайсыз деп саналған жағдайда ғана реттеуші органдар стандартты немесе Стандарттың бөліктерін міндетті ететін айрықша сілтемені пайдалануы тиіс. Осылайша, Қазақстан нормативтік-құқықтық актілерге өзгерістер енгізуді жеңілдететін стандарттарға сілтемелерді қолдану мен ресімдеудің халықаралық тәсілін пайдалануға тиіс. Тауарларға, жұмыстарға және көрсетілетін қызметтерге қойылатын бірыңғай талаптарды қамтамасыз ету үшін, сондай-ақ сапаны арттыру мақсатында нормативтік құқықтық актілердегі сілтеме ережелерін реттеу жөніндегі норманы енгізу сәйкестікті бағалауға тікелей қатысы бар. Стандарттау саласындағы заңнама стандарттау объектілерінің қауіпсіздігі мен сапасын қамтамасыз етуді және нақты бар және ықтимал міндеттерге қатысты жалпыға бірдей, көп мәрте пайдалану үшін ережелер белгілеу арқылы стандарттау объектілеріне қойылатын талаптарды ретке келтірудің оңтайлы дәрежесіне қол жеткізуді көздейді. Көрсетілген талаптар сәйкестікті бағалау арқылы, тиісті сынақтар жүргізу жолымен (әдетте стандарттау жөніндегі құжаттарда келтірілген) іске асырылады. Бұдан басқа, өнімге қатысты белгіленген міндетті талаптар стандарттау жөніндегі құжаттар арқылы іске асырылады, олар қажет болған кезде тиісті өзгерістерге, оның ішінде өнімнің бірыңғай тізбесіне де ұшырайды. |
Теріс салдары жоқ. |
|
|
|
6. Тұтынушылардың құқықтарын қорғауды қамтамасыз ету мақсатында, сондай-ақ нормативтік-құқықтық базаны жаңғыртуды, сапа жөніндегі ұлттық кеңесті есепке алуды, мониторингілеуді және ұйымдастыруды қамтитын өмір сапасы жүйесінің инфрақұрылымын құру үшін заң жобасымен құқықтық алаңға «өмір сапасы» жүйесі ұғымы енгізілетін болады. Қазіргі таңда ҚР СТ 2725-2015 «Қалалық қызметтер мен өмір сүру сапасының көрсеткіштері» ұлттық стандарты қолданылады. Стандарт халықтың өмір сүру сапасына, соның ішінде экономика, білім беру, энергетика, қоршаған ортаға қатысты барлық салаларда талаптарды белгілейді.
|
Терминдерді енгізу өмір сапасын жақсартуға бағытталған орталықтандырылған тәсіл қажеттілігіне байланысты. Қазіргі таңда Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде "өмір сапасы" ұғымы регламенттелмеген, алайда индикатор ретінде өмір сапасының көрсеткіші белгіленген бағдарламалық құжаттар бар. ҚР ҰЭМ Статистика комитеті Төрағасының 2016 жылғы 9 қарашадағы бұйрығымен өмір сүру сапасын есептеу әдістемесі бекітілді, ҚР Үкіметінің 2017 жылғы 29 қазандағы № 790 қаулысымен Қазақстан Республикасының Мемлекеттік жоспарлау жүйесі (бұдан әрі – МЖ) бекітілді. МЖ бағдарламалық құжаттардың мазмұнын, оның ішінде нысаналы индикаторларды көздейді. Шығарылатын өнімнің сапасы мен қауіпсіздігін арттыру, техника мен материалдардың мүлдем жаңа түрлерін жасау және өндіріске енгізу стандарттаумен, сәйкестікті растаумен және өлшем бірлігін қамтамасыз етумен тығыз байланысты. Осы үш құрауыш өнімнің сапасы мен қауіпсіздігін арттыру, инновацияларды жедел енгізу және озық технологиялық шешімдері бар тауарды сериялық өндіру үшін жағдай жасауға мүмкіндік береді. Халықтың өмір сүру сапасына, оның ішінде экономикаға, білімге, энергетикаға, қоршаған ортаға қатысты барлық салаларда талаптар белгілеу қажет. |
Теріс салдары жоқ. |
|
Метрология саласында |
||||
|
2. |
Ғылымды қаржыландыру деңгейінің төмендігі және ғылыми саланы тиімді басқарудың жеткіліксіздігі |
Нормативтік құқықтық актілерге ғылыми - техникалық даму, білім беру мекемелерінің қызметі және әртүрлі салаларда техникалық мамандарды даярлау бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу;
Жүргізілетін өлшемдердің дәлдігін қамтамасыз етуге қойылатын талаптарды енгізу арқылы өлшеулердің дәлдігін арттыру бойынша нормаларды енгізу;
Өлшеу жұмыстарын жүргізу бөлігінде сәйкестікті бағалау процестеріне метрологиялық қызмет көрсетуді жүргізу әдістері мен кезеңдерін регламенттеу;
Ұлттық эталон базасын дамыту жөніндегі нормаларды енгізу.
|
Нормалар әртүрлі салаларда техникалық мамандар даярлауды жүзеге асыратын білім беру мекемелері қызметінің тиімділігін арттыруды көздейді. Метрология байланысты ғылым екенін ескере отырып, ол білім беру бағдарламалары мен бағыттарының барлық пәндерінде бар.
Оның негіздерін қызметтің басқа түрлеріне қосу салалық мамандықтардың құралдарын пайдалану арқылы өлшемдердің дәлдігін арттыру үшін жалпы талаптарды барынша қамтуға мүмкіндік береді. Ұлттық эталондық базаны дамыту барлық мүдделі ұйымдарды техникалық қолдау үшін ең маңызды (кейде басты) құралдардың бірі болып табылады. Техникалық бағыттағы жаңғыртылған, заманауи әдістер шығарылатын өнімнің, процестер мен қызметтердің сапасын арттыру үшін негіз болып табылатыны белгілі. Бүгінде Қазақстан әлемдік қоғамдастықта туындап отырған барлық жаңа техникалық талаптарға жауап бермейді. Мұның бір себебі-ҚР-дағы техникалық базаның дамуынан "артта қалу". Жаңа жабдықтарды сатып алуға ұмтылу үшін мамандардың, тек метрологтардың ғана емес, жалпы техникалық бағыттардың да білімін арттыруға қажеттілік бар. Сәйкестікті бағалауды ең алдымен техникалық пәндердің дағдылары мен білімі (тәжірибесі), жабдықты қолдану, белгісіздікті есептеу және т.б. білетін мамандар жүргізеді. Осыған байланысты білім беру мекемелерінің мәселесі сәйкестікті бағалауға тікелей байланысты. |
Теріс салдары байқалмайды. Жалпы алғанда дамудың аралас салаларына оң әсер етеді. |
|
3. |
Ғылым саласында, әсіресе мемлекеттік бюджет қаражатын базалық, бағдарламалық-нысаналы және гранттық қаржыландыруға бөлуге қатысты қабылданатын шешімдер ашықтығының болмауы |
|||
|
4. |
Ғылыми-зерттеу орталықтары мен зертханалардың материалдық базасының сапасының төмендігі |
|||
Заң жобасын іске асыру мемлекеттік бюджеттен қосымша қаржы шығындарын талап етпейді.
жоқ.
|
№ п/п |
Мақсатты топ |
Мақсатты топқа әсер ету (тікелей/ жанама) |
|
1. |
Аккредиттеу субъектілері |
Тікелей әсер ету Заңның қабылдануы мақсатты топқа тікелей әсер етеді, өйткені кейбір ережелер қосымша реттеледі, бұл олардың тікелей қызметіне әсер етеді. |
|
2. |
СИМ жанындағы аккредиттелген қауымдастықтар (жеке кәсіпкерлік мәселелері жөніндегі сараптамалық кеңес) |
Жанама әсері Заң жобасының ережелері сараптамалық кеңестің құрамына кіретін қауымдастықтардың қатысушыларына тікелей қатысты. |
|
3. |
Сәйкестікті бағалау саласының аккредиттелмеген қатысушылары |
Тікелей әсер ету Заң жобасының нормалары нарықтың аккредиттелмеген қатысушыларына тікелей әсер етеді |
|
4. |
Ел халқы |
Жанама әсері Көрсетілетін қызметтердің деңгейі, тауарлар мен жұмыстардың сапасы артады. |
Хабарлама мақсатты топтары арқылы жүзеге асырылатын болады:
– ашық нормативтік актілер порталы (е-үкімет)
– мемлекеттік органның ресми сайты – ҚР Ссауда және интеграция министрлігі, Техникалық реттеу және метрология комитеті, "Қазстандарт" РМК, "ҰАО"РМК;
– әлеуметтік желілер (Телеграм- NCA_KZ_BOT, Instagram – NCA.KZ, Телеграм чат-ТРМК/СРО: Сертификат және сәйкестік декларациясы);
– ақпараттық жүйе (Qoldau-Е-аккредиттеу, Е-сертификаттау, E-Cabinet);
– "Атамекен" ҚР ҰКП хабарламасы.
Жария талқылау "Ашық НҚА" порталы арқылы 15 жұмыс күні ішінде жүргізіледі.
Жария тыңдаулар БАҚ-ты тарта отырып, әлеуметтік желілерде, онлайн-конференциялар арқылы онлайн трансляциялау арқылы.
|
№ р/с |
Ағымдағы жағдай |
Халықаралық тәжірибе |
Ұсынылатын реттеу |
|
В сфере стандартизации |
|||
|
1. |
Шығарылатын өнімнің сапасы мен қауіпсіздігін арттыру, техника мен материалдардың мүлдем жаңа түрлерін жасау және өндіріске енгізу стандарттаумен, сәйкестікті растаумен және өлшем бірлігін қамтамасыз етумен тығыз байланысты.
|
Стандарттау туралы заңнаманы өзектендіру бөлігіндегі халықаралық тәжірибе. Стандарттау жөніндегі ұлттық органдардың техникалық комитеттерінің (бұдан әрі - ТК) хатшылықтарын жүргізу. Стандарттау саласындағы халықаралық тәжірибе дамыған елдерде стандарттау жөніндегі Ұлттық органдар ТК хатшылықтарын жүргізуді қоса алғанда, техникалық комитеттердің қызметін толық үйлестіруді жүргізетінін көрсетеді. Мұндай тәжірибе Испания, Франция, Германия және Ұлыбритания сияқты алдыңғы қатарлы елдерде бар, Қытайдың стандарттау жөніндегі ұлттық органы стандарттау жөніндегі ТК қызметін үйлестіреді (ҚХР салалық стандарттарын әзірлеу жөніндегі ТК-ны ҚХР-ның тиісті мемлекеттік органдары жүргізеді). Испания (UNE), Франция (AFNOR), Ұлыбритания (BSI) ұлттық стандарттау органдарында жоба менеджерлері ТК жұмыстарын бақылаумен және үйлестірумен айналысады. ТК хатшылары ТК жұмысын ұйымдастыруды қамтамасыз ететін UNE қызметкерлері болып табылады (ТК отырыстарын ұйымдастыру, ТК жоспарын қалыптастыру, стандарттарды әзірлеуді үйлестіру, консенсусқа қол жеткізу және т.б.). Сапа жөніндегі ұлттық орган бөлігінде. 2006 жылдың тамызында ГФР-да нормаларды бақылау жөніндегі Ұлттық Кеңес (нем. - Nationaler Normenkontrollrat) Федералдық канцлер ведомствосында "әкімшілік кедергілерді төмендетуде және реттеу саласындағы сапаны арттыруда үкіметті қолдау" міндеті қойылған. Қытай Халық Республикасында - Қытай Халық Республикасының Сапаны қадағалау, инспекциялау және карантин жөніндегі Бас басқармасы (AQSIQ) құрылды. Бұл ҚХР Мемлекеттік кеңесіне тікелей бағынатын министрлік әкімшілік орган, ол ұлттық сапаға, метрологияға, кіру және шығу кезіндегі тауарларды тексеруге, кіру және шығу кезіндегі денсаулық жағдайына жауап береді. карантин, жануарлар мен өсімдіктерді әкелу-әкету, азық-түлік өнімдерінің карантині, импорт-экспорты, сертификаттау және аккредиттеу, стандарттау, сондай-ақ әкімшілік құқық қолдану. |
Ұлттық заңнаманы халықаралық талаптарға бейімдеу.
|
|
2. |
Заманауи стандарттар мен оларды әзірлеуде ынталандырудың болмауы. Белгілі бір салаларда көп жағдайда бизнес жұмысының қызметін жақсартатын және жалпы дамуға ықпал ететін салалық стандарттардың жетіспеушілігі бар. Заманауи озық стандарттарды әзірлеу отандық өнімді таяу және алыс шетелдерге экспорттау мақсатында қажет және өткізу нарықтарын кеңейтуге ықпал етеді. Бұл ретте осы стандарттарды әзірлеуде бизнесті ынталандыру талап етіледі, өйткені стандарттарды әзірлеудің қымбаттығына байланысты отандық кәсіпорындар өнімнің жаңа түрлеріне стандарттарды әзірлеу мүмкіндігінен айырылған, өйткені өнімнің қажетті сапалық көрсеткіштеріне қол жеткізу үшін ғылыми-зерттеу жұмыстарын, өнімді зертханалық сынауды, технологияларды пысықтауды, техникалық қайта жарақтандыруды жүргізу қажет. Шығындар өтелген жағдайда кәсіпорындар бәсекеге қабілетті отандық өнім өндірісін ұлғайта отырып, өнімнің жаңа түрлеріне арналған стандарттарды әзірлей алады. Шығындарды өтеу Қазақстан Республикасының ұлттық стандарттарын ғана емес, сондай-ақ мемлекетаралық стандарттарды әзірлеу үшін қажет, бұл отандық кәсіпорындарға ЕАЭО нарықтарына шығуға мүмкіндік береді. |
Ресей Федерациясында субсидиялар заңды тұлғаларға стандартты әзірлеу шығындарының 75% мөлшерінде беріледі. Тұтастай алғанда, шығындарды өтеу ұлттық немесе мемлекетаралық стандарттарды әзірлейтін шағын және орта бизнесті дамыту үшін ынталандыру болып табылады. |
Басқа елдердің тәжірибесін ұлттық заңнамада қолдану. |
|
Метрология саласында |
|||
|
3. |
Өлшем бірлігі туралы заңнаманы өзектендіру қажеттілігі |
2019 жылы «Өлшем бірлігін қамтамасыз ету туралы» Беларусь Республикасының Заңына жаңа редакцияда қол қойылды. Осы Заң Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) туралы Шарттың және оған қоса беріліп отырған өлшем бірлігін қамтамасыз ету саласында келісілген саясатты жүргізу туралы Хаттаманың ережелеріне жауап береді, ТМД-да осы салада жүргізілетін саясатты жалғастырады, метрология жөніндегі халықаралық ұйымдардың (халықаралық заңнамалық метрология ұйымы және т.б.) құжаттарын, Еуропалық Одақтың тәжірибесін ескереді. Өзгерістер метрологиялық бақылап отыруды қамтамасыз ету; өлшем құралдарына (ӨҚ) және стандартты үлгілерге міндетті метрологиялық талаптарды белгілеу және оларды нарықта орналастыру, сақтау және пайдалану; заңнамалық метрология саласын (ЗМС) және ЗМС-да пайдаланылатын ұйымдардың ӨҚ салыстырып тексеруге уәкілеттік беру тәртібін жетілдіру; мемлекеттік салыстырып тексерушілерге қойылатын талаптарды белгілеу қағидаларына қатысты болады. Мемлекеттік метрологиялық қызметтің, басқа заңды тұлғалардың (олардың метрологиялық қызметтерінің) және өзге де субъектілердің реттелетін (ЗМС) және реттелмейтін салаларда өлшем бірлігін қамтамасыз ету жөніндегі жұмыстарды орындау жөніндегі өкілеттіктерінің аражігі көп дәрежеде ажыратылған. Бүгінгі таңда шетелдік тәжірибе Халықаралық заңнамалық метрология ұйымының Д 1 "Метрология туралы заңның негізгі ережелері" халықаралық құжатының негізгі талаптарына сүйенеді. Оған сәйкес, мемлекеттік реттеу саласы өлшем бірліктеріне, өлшем нәтижелеріне (мысалы, орамдағы өлшеп-оралған тауарларға қатысты), өлшеу құралдары мен жүйелеріне қатысты ережелерге қолданылады. Бұл ережелер өлшем нәтижелері мен өлшем құралдарына, сондай-ақ Үкімет немесе оның тапсырмасы бойынша жүзеге асырылатын заңнамалық бақылауға қатысты заңнамалық міндеттемелерді қамтиды. Тауарлар мен қызметтерді сатып алу және сату өнімдердің санын және/немесе сапасын, сондай-ақ ішіндегі заттың массасын, санын немесе көлемін көрсете отырып, қаптамалардағы өлшеп-оралған тауарларды өлшеуді немесе өлшеуді, сондай-ақ қызметтерді көрсету кезіндегі өлшеулерді (мысалы, уақытты, қашықтықты өлшеу) қамтиды. Бұл қызметті заңдар мен регламенттермен қамтамасыз ету, нарықты бақылау арқылы өлшеулерді бақылауды жүзеге асыру, осы өлшемдердің дәлдігін қолдауға қабілетті инфрақұрылымды дамыту және қамтамасыз ету (мысалы, қадағалау негізінде) мемлекет жұмысында маңызды рөл атқарады. Өлшеп-орау, сату және импорттау кезінде буып-түйілген тауарларға, сондай-ақ иеліктен шығарылатын операциялардың санына мемлекеттік бақылау Германия "Өлшем бірліктері және өлшеу ісі туралы", Молдова "Метрология туралы заң", Түркия "Өлшеу және калибрлеу туралы", Украина "метрология және метрологиялық қызмет туралы"сияқты елдерде заңнамалық деңгейде белгіленген.
|
|
|
№ р/с |
Ағымдағы көрсеткіштер |
1 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін) |
2 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін) |
3 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін) |
4 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін) |
5 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін) |
|
1. |
Бизнес субъектілеріне шығындарды өтеу (%, жыл сайын) |
5% |
5% |
5% |
5% |
5% |
|
2. |
Процестерді автоматтандыру-40 % |
50% |
60% |
100% |
– |
– |
|
3. |
Стандарттарды әзірлеу процесіне бизнесті тарту (%, жыл сайын) |
10% |
12% |
15% |
17% |
20% |