ҚАЗАҚСТАНДА ВЕНЧУРЛІК ҚАРЖЫЛАНДЫРУ ҮШІН ҚОЛАЙЛЫ ЖАҒДАЙЛАР ЖАСАЛАТЫН БОЛАДЫ
Заңның қабылдануының нәтижесінде инновациялық-белсенді кәсіпорындардың өсуі күтілуде, венчурлік қаржыландыру нарығындағы қатысушылар инвестициялық жандандырылады, жаңа жұмыс орындары ашылады және халықтың кәсіпкерлік белсенділігі артады.
Ең алдымен, заң ұғымдық аппаратты енгізуді және венчурлік қорлардың құқықтық мәртебесінің ерекшеліктерін анықтауды көздейді. Осылайша, венчурлық қорға, венчурлік қаржыландыруға және венчурлық басқарушыға заңды түрде анықтама беріледі. Акционерлік қоғам, шаруашылық және қарапайым серіктестік түріндегі венчурлік қорларды құру нысандары бекітіледі. «Венчурлік қор» ұғымы индустриялық-инновациялық инфрақұрылымның элементтерінің бірі ретінде анықталады. Бұл қазақстандық инвесторларға және инноваторларға отандық юрисдикциядағы мәмілелерді құруға мүмкіндік береді, бұл инвестициялар мен инновациялардың шетелге кетуіне жол бермейді. Бүгінгі күні ЭЫДҰ елдерінде жеке венчурлік капитал инновациялық қызметті қаржыландырудың негізгі көзі болып табылады. Бұл жағдайда, көбінесе, әлемдік тәжірибеде ұлттық инновациялық жүйеге венчурлік инвестициялар жергілікті болып табылады.
Венчурлық инвестициялардың жоғары тәуекелдермен байланысты екенін ескере отырып, венчурлік қорлар қаржыландыратын инновациялық жобаларға мемлекеттік қолдаудың тиімділігін бағалау тәсілдері өзгерді. Атап айтқанда, мемлекеттік аудит және қаржылық бақылау барысында мемлекет қаржыландыратын венчурлік қор жобаларының барлық портфелінің нәтижелері ескеріледі. Осылайша, жеке инвесторлар дамудың бастапқы кезеңіндегі тәуекелді жобаларды сенімді түрде инвестициялау мүмкіндігіне ие болады. Тағы бір жаңа енгізілім - бұл өздерінің салымдарын біріктіріп және пайда алу үшін заңды тұлға құрусыз бірлескен венчурлік қаржыландыру қызметін жүзеге асыру мүмкіндігі. Бұл тәсіл бірлескен қызметті жүзеге асыру және оң экономикалық тиімділікке қол жеткізу үшін енгізілген венчурлік қор келісімшартының конструкциясын пайдалануға мүмкіндік береді.
Сондай-ақ, венчурлік қаржыландыру және ақпараттық-коммуникациялық технологиялар саласындағы басқа да институттарға венчурлік қаржыландыру функциялары бөлінді, мысалы, «Зерде» ұлттық холдингі IT технологиялар саласындағы кәсіпорындарды қаржыландыру үшін венчурлік қор құра алады.
Қазақстан Республикасының Инвестициялар және даму министрі Жеңіс Қасымбек Парламентте заңды таныстыру кезінде, ұзақ мерзімді келешекте жаңа енгізілім ғылыми-техникалық озықтықты, ЖІӨ-нің өсуін, елдің бәсекеге қабілеттілігін және «жаңа технологияларды және бизнес-шешімдерді дамытудағы кәсіпкерлердің санын көбейтуге» мүмкіндік беретінін атап өтті.
Инвесторлар, венчурлік басқарушылар, венчурлік қорлар және инноватор-кәсіпкерлердің өкілеттіктерін және міндеттерін орындаған кезде арасындағы өзара қарым-қатынастарды реттеу үшін заңмен корпоративтік құқықтың жаңа келісімшарттық құралдарын енгізу қарастырылған. Бұл түзетулер ағылшын заңының элементтерін заңнамаға енгізуге мүмкіндік береді. Аталған келісімшарттық құралдар мен құрылымдар венчурлік қаржыландыру үшін пайдаланылады, бірақ заң қабылданбағанша азаматтық заңнамамен толық реттелмейді. Оларды пайдалану мүмкіндігінің болмауы Қазақстанда венчурлық мәмілелерді жасауға қиындық тудырды.
Осылайша, «акционерлік келісім» («shareholders’ agreement») заңымен көзделген келісімшарттық құрал акционерлер арасында мүдделердің теңгерімін орнатуға, сондай-ақ осындай заңды тұлғаның қызмет ету тиімділігіне байланысты адамдар арасындағы мүдделер қақтығысын болдырмауға мүмкіндік береді (менеджерлер, компания директорлары, кредит беруші, тұтастай алғанда қоғам және т.б.). Бұл келісім классикалық көзқараста қоғамды басқару, акциялар айналымымен және басқаға қатысты мәселелердің кең ауқымды реттейді.
Заңның тағы бір жаңа енгізілімі серіктестікке қатысушылардың құқықтарын іске асыру туралы келісім болып табылады. Бұл келісімшарттық құрал серіктестер арасында келісілген «ойын ережелерін» бекіту, соның ішінде бизнеске «кіру» және «шығу» шарттары, сондай-ақ корпоративтік жанжалдардың тәуекелдерін азайту үшін арналған. Келісім қатысушыларға өз құқықтарын мүмкіндігінше қорғауға және жарғыда, серіктестіктің құрылтай шартында реттелмейтін аспектілерді реттеуге мүмкіндік береді. Келісімнің шарттарын оның қатысушыларының келісімінсіз өзгерту мүмкін еместігі басқа қатысушылардың мүдделерінің теңгерімін бұзбай миноритарлық акционерлердің құқықтарын тиімді қорғауға мүмкіндік береді.
Тағы бір жаңа құрал – опциондық шарт (stock option), шартты құрастырылым, оған орай басқа тараппен талаптарды ұсынған жағдайда тараптардың бірі өз міндеттемелерін орындауға міндеттенеді. Опциондық шартта міндеттемелерді орындау талап еткенге дейін қойылады. Stock option әлемдік тәжірибеде кеңінен қолданылады, венчурлік инвесторға инвестициядан «кіру» және «шығуды» одан әрі икемді құрылымдауға, ал стартаптарға негізгі қызметкерлерді стартап-жоба табысты болған жағдайда компанияның мүшесі болуға опционмен (құқықпен) ынталандырып, тартуға мүмкіндік береді.
Аса маңызды жаңа енгізілім - Қазақстан Республикасының заңнамасымен көзделген басқа да мүліктен басқа, венчурлік қордың қатысушыларына қатысушы серіктестіктің жарғылық капиталына салым ретінде қаржылық қарыздар (convertibleloan) бойынша серіктестікке талап ету құқығын пайдалану болып табылады.
Сондай-ақ, заңмен венчурлік қаржыландыру нарығының қатысушыларына шарттарға куәландырулар(representation) мен кепілдіктер (warranties) туралы ережелерді енгізу мүмкіндігі ұсынылады.
Куәландыру – оның негізінде куәландыру жасаған тұлғаның контрагенті мәміле жасаған фактілер туралы мәлімдеу. Келісімшарттық куәландырулар контрагентке залалдарды өтеуге кепілдікті ала отырып, заңды сараптама шеңберінде тиісті жағдайларды қайта қарау үшін аз уақыт пен күш жұмсауға мүмкіндік береді. Нәтижесінде транзакциялық ұсталатын шығындар үнемделеді.
Өз кезегінде, кепілдік – бұл өтініш, оның негізінде мысалы, бағасы, белгілі бір шектеулердің күшін сақтап қалу мерзімдері және т.б. сияқты шарттың осындай маңызды талаптары анықталады. Олардың бұзылуы инвесторға шартты бұзуды және залалдардың өтелуін талап ету құқығын береді.
Шартта көрсетілген жағдайлар туындаған жағдайда ысыраптардың өтелуі (индемнити) - бұл венчурлік қаржыландыру субъектілері үшін тағы бір жаңалық. Іскерлік қарым-қатынастарда жиі шарттың бір тарапы шарттың басқа тарапын залалдардан немесе үшінші тараптың алдындағы жауапкершіліктен қорғауға келіседі. Индемнити бұл келісімді білдіреді (бұл жеке шарт немесе жеке шарттың талабы болуы мүмкін), оған сәйкес бір тарап екінші тарапты үшінші тұлғаларға келтірілген залалдардан немесе үшінші тұлғалар алдындағы жауапкершіліктен қорғауға келіседі.
Жалпы заңның қабылдануы жеке венчурлік капитал нарығын дамытуды ынталандырады, цифрлық және басқа да инновациялық шешімдерді әзірлеушілердің өз экожүйесін қалыптастырады, шетелдік инвестицияларды және интеллектуалдық ресурстардың ағынын тартады.