Қазақстан Республикасының мал шаруашылығы және жемшөп өндірісі саласындағы аграрлық ғылымы

1 бөлім

Мал шаруашылығы және жемшөп өндірісі саласындағы аграрлық ғылым қазіргі кезеңде көптеген аяқталған әзірлемелерге ие. Қазақстандық ғалымдардың мал шаруашылығы селекциясы мен технологиясындағы ғылыми жетістіктері айтарлықтай салмақты, бұл олар құрған жоғары өнімді тұқымдарда, ауыл шаруашылығы жануарларының тұқымішілік және зауыттық түрлерінде, ресурс үнемдеу технологияларында растау тапты.

АӨК мал шаруашылығы саласында мал өнімділігін арттыру бойынша жұмыстар жалғасуда, жоғары өнімді тұқымдарды пайдалану кеңеюде, жануарларды азықтандыру және ұстау жүйелері, ұйымдастыру нысандары мен өнім өндіру технологиясы жетілдірілуде.

Асылдандыру жұмысының тиімділігі популяциялық генетика жетістіктерін практикаға кеңінен енгізуге, іріктеу және іріктеу әдістерін жетілдіруге, өндірісте отандық ауыл шаруашылығы жануарларының өнімділігі мен асыл тұқымдық сапасының генетикалық әлеуетін анықтауға және іске асыруға, қолда бар тұқымдарды, жоғары өнімді типтер мен желілерді одан әрі жетілдіруге және жаңа тұқымдарды шығаруға байланысты. Сонымен қатар, асыл тұқымды жұмыстар кешеніне жануарларды тамақтандырудың, ұстаудың және өсірудің ғылыми негізделген нормалары кіруі керек. Осы мақсаттарға қол жеткізу үшін Республикада табиғи ресурстарды ғылыми сүйемелдеудің де, ұтымды пайдаланудың да үлкен әлеуеті бар.

Осылайша, бүгінде республикада ғылыми-зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру және жүргізу, мал шаруашылығы, құс шаруашылығы және жемшөп өндірісі саласында ғылыми әзірлемелерді, инновациялық технологияларды енгізу бойынша елдің басты ғылыми-әдістемелік және үйлестіру орталығы болып табылатын қазақ мал шаруашылығы және жемшөп өндірісі ғылыми-зерттеу институты өз қызметін жүзеге асырады.

Институт бәсекеге қабілетті ауыл шаруашылығы малдарының, құстардың түрлері мен желілерін және жем-шөп дақылдарының сорттарын құрудың қазіргі заманғы әдістерін, сондай-ақ мал шаруашылығы өнімдері мен жем-шөп өндірісінің инновациялық технологияларын пайдалану негізінде Қазақстанның мал шаруашылығы салаларын дамытуды ғылыми қамтамасыз етеді.

Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі кезеңінде институт ғалымдары етті және сүтті мал шаруашылығы, қой шаруашылығы, жылқы шаруашылығы, құс шаруашылығы, жемшөп өндірісі мен жайылым саласын дамытуға лайықты үлес қосты.

Мал шаруашылығы саласында ғылыми зерттеулер сүтті және етті бағыттағы ірі қара малдың отандық тұқымдарының асыл тұқымдық және өнімділік сапасын жетілдірумен, сондай-ақ оларды күтіп-бағу мен азықтандырудың инновациялық технологияларын әзірлеумен байланысты.

30 жылдық кезең ішінде республикада 5 зауыттық желі сынақтан өткізіліп, келесідей селекциялық жетістіктерге патенттер алынды: Әулиекөл етті мал тұқымының «темекі 1350 ауыл-66», «Зенит–шұбаты 1165 Ауыл-66» зауыттық желілері, «макеттің зауыттық желісі 6527», «микрон зауыттық желісі 6191», қазақ ақбас тұқымының «Адонис зауыт желісі 3410».

Сүтті мал шаруашылығында отандық тұқым аналықтары және шетелдік гендік қор өндірушілері жаңа тұқымішілік типтерді сынақтан өткізді: Алатау тұқымындағы «Ақ Барыс» сүтті малының қоңыр типі, симментал тұқымындағы «Сайрам» қара ала мал түрі және симментал тұқымындағы «Ертіс» қызыл ала тип, олардың өнімділігі мен технологиялық көрсеткіштері бастапқы тұқым малдарынан 25-45%-ға артық. Малдың жаңа түрлерінің өмір бойы сүт өнімділігі импортталған сүт тұқымдарының көрсеткіштерінен 5 – 8% - ға жоғары.

Молекулярлық-генетикалық зерттеулердің арқасында институт ғалымдары елде өсірілетін барлық ірі қара мал тұқымдарының генетикалық профилін орнатуға мүмкіндік берді, бұл жануарларды, біріншіден, шығу тегі, екіншіден, тұқымына байланысты анықтауға мүмкіндік берді.

Бұдан басқа, институт қызметкерлері BLUP – әдіснамалар негізінде ірі қара малдың асыл тұқымдық құндылығын индекстік бағалаудың қазіргі заманғы жаңа, әлемдік талаптарға сәйкес әдістерін әзірледі, сүтті және етті мал популяциясы экстерьерінің желілік стандарттарын әзірледі, дұрыс асыл тұқымдық есеп жүргізу жүйесін әзірледі. Мұндай жаңа әзірлемелер Қазақстанда өсірілетін ірі қара мал популяциясын генетикалық жетілдіру жөніндегі селекциялық бағдарламаларды оңтайландырудың алғышарты болды.

Сондай-ақ, «Сыбаға» мемлекеттік бағдарламасы аясында асыл тұқымды ет бұқаларын жұтатын будандастыруда пайдалана отырып, жергілікті малды тұқымдық түрлендіру бойынша селекциялық тәсілдер пысықталды, бұл ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерге бұқаларды ҚР өңірлері бойынша түрлі шаруашылық құрылымдарында негізді пайдалануға мүмкіндік береді.

Бордақылау алаңдары мен түрлі қуаттылықтағы кешендер жағдайында етті малдың жас төлін өсірудің, өсірудің, бордақылаудың технологиялық тәсілдері зерделенді және жетілдірілді, мал өнімділігін 12-15% - ға арттыруға мүмкіндік беретін әртүрлі жыныстық-жас топтарындағы жануарларды, сүтті малды азықтандырудың егжей-тегжейлі нормалары мен оларды ұстаудың инновациялық тәсілдері әзірленді.

2 бөлім

Тәуелсіздік жылдарында республикада екі биязы жүнді тұқым құрылды: етті-жүнді етті меринос және жүнді-етті бағыттағы қазақстандық меринос; жартылай биязы етті-жүнді бағыттағы төрт тұқым: Қазақ етті-жүнді, кроссбредті жүнді жартылай биязы қазақ, ақжайық етті-жүнді, қазақтың ерте пісетін жартылай биязы етті; өнімділіктің етті-майлы бағытындағы екі тұқым: қазақтың құйрықты жартылай қылшық жүнді, сарыарқа құйрықты дөрекі шашты. Бұдан басқа, республиканың әртүрлі табиғи-климаттық және жем-шөп жағдайларына жақсы бейімделгіш қасиеттері бар өнімділіктің әртүрлі бағыттарындағы қойлардың 14 тұқым ішіндегі түрлері және қойлардың оншақты өнімділігі жоғары желілері сынақтан өткізілді. Олар қойлардың тауарлық табындарының өнімділігін арттыруға айтарлықтай әсер етті және әсер етті және тұтастай алғанда саланың дамуы үшін үлкен экономикалық маңызға ие.

Сонымен қатар, ДНҚ – технологиялар негізінде институт ғалымдары қойдың 5 тұқымын (ақжайық, еділбай, қазақтың биязы жүнді қойы, сарыарқа) генотиптеп, отандық еділбай тұқымының халықтық селекциямен өсірілгені анықталды. Оның генетикалық құрылымында басқа тұқымдардың гендері жоқ, бұл отандық тұқымның генотипінің бірегейлігін көрсетеді және оны басқа елдердің ғалымдары мойындайды. Мұның дәлелі-бұл тұқымның жақын шет елдердегі жануарларына айтарлықтай сұраныс.

Технологиялық аспектіде 30 жылдық кезеңде қой өсіруші ғалымдар қойларды азықтандыру мен күтіп-бағудың әртүрлі технологияларын әзірледі және оларға ғылым мен техниканың соңғы жетістіктерін енгізе отырып, 20 «модельдік» шаруашылық құрды.

Нарықтық экономика жағдайында ешкі шаруашылығын дамыту ерекше маңызға ие болып отыр, осы саланың өніміне, әсіресе жіңішке сұрыптардың мамығына (16,0 мкм-ге дейін) сұраныс артып келеді. Сондықтан, соңғы онжылдықтардағы зерттеулер кашемир түріндегі жұқа талшықты түбіті бар ешкілердің популяциясын және могер типіндегі біртекті жүнді, сондай-ақ селекциялық процесте зааненск гендік қорын және сүт өндірісінің басқа ешкі тұқымдарын қолдана отырып, ешкі сүтін құруға бағытталған және болашақта бағытталған.

Жылқы шаруашылығы саласында Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі кезеңінде құланды және қожамберді тұқымішілік типтері бар жылқылардың Мұғалжар тұқымы, Мейман, сары айғыр, Мерген, Арал, Құлан айғырларының зауыттық желілері құрылды. Аталған желілерді жалғастырушы өндірушілердің жалпы саны 300-ден астам басты құрайды, олар тұқым өсіру аймақтарында кең таралған.

Көшім тұқымында жылқылардың Жаңақала зауыттық түрі, асыл тұқымды айғырлардың, Байкалдың, айлакердің зауыттық желілері құрылды, олардың ізбасарлары аналық табындардың асыл тұқымды және өнімді көрсеткіштерін жақсарту үшін қарқынды қолданылады.

«Жабе» түріндегі қазақ тұқымында Сілеті зауыттық типі құрылды, Памир, білезік, зымыран, Задорный айғырларының зауыттық желілері сыналды, олардың жалғастырушыларында 350-ден астам айғыр өндірушілер бар.

Аталған Селекциялық жетістіктердің сызықтық жануарлары аналогтардан артықшылығы бар: тірі салмағы бойынша 8 – 12 %, лактация кезінде сүт сауу 300 – 400 кг, бордақылау төлінде сою өнімділігі 3 – 5%.

Сондай-ақ мамандар мәдени жайылымдарда жергілікті тұқымдардың төлдері мен жеребе биелерін ұстаудың жаңа тәсілдерін пайдалану элементтерімен жылқы шаруашылығы өнімдерін өндірудің қарқынды технологиясын әзірледі.

3 бөлім

Құс шаруашылығы саласында институт ғалымдары құс шаруашылығы саласын құрама жем дайындау, ауыл шаруашылығы құстарын азықтандыру және ұстау бойынша жаңа ғылыми әзірлемелермен қамтамасыз ету бойынша жұмыс істеуде.

Құс шаруашылығындағы селекциялық процестегі институттың негізгі әзірлемелері мен жетістіктері «Алатау» қос сызықты жұмыртқа кроссын, «Медеу» қос сызықты кроссын, Бейжің үйректерінің «Арман» жаңа жоғары өнімді кроссын, «Бескөл түсті» отандық үйрек тұқымын, жоғары өнімді: әкелік - БЦ-1 және аналық - БЦ-2 желілерін құру болып табылады.

Қазақстан мал шаруашылығын тиімді дамыту үшін зор мүмкіндіктерге ие. Жануарлар тұқымдарының тұқымдық аудандастырылуын сақтаудың әртүрлі табиғи-климаттық жағдайларын, ауыл шаруашылығы алқаптарының үлкен аудандарын пайдаланудың ұтымды ғылыми негізделген тәсілі ішкі нарықты мал шаруашылығы өнімдерімен молықтыру үшін де, оны экспортқа өткізу үшін де үлкен демеу болуға тиіс.

Республиканың жайылым ресурстары айтарлықтай, бірақ толық пайдаланылмайды. Қазіргі уақытта ауылдық елді мекендер маңындағы жайылымдарды шамадан тыс таптау халық тығыз орналасқан жерлерде, әсіресе елдің оңтүстік-шығыс бөлігінде жайылымдық жерлердің сарқылуына алып келген қалыптасқан проблемалардың бірі болып табылады. Статистикалық деректерге сәйкес шөлейттенген және тозған жерлердің ауданы ел аумағының 15% - дан астамын құрайды. 186,5 млн. гектар жайылымның 27,1 млн. гектары тозған.

2015-2017 жылдар кезеңінде республиканың 14 облысы бойынша «ГАЖ технологияларды пайдалана отырып, жайылым ресурстарын басқару» интерактивті картасы әзірленді. Бұл карта 5 қабаттан тұрады: азықтық жайылым ресурстары, жайылымдарды суландыру, жайылымдық учаскелерге малдың жүктемесі, босалқы жерлерде жайылымдардың болуы, табиғи-климаттық аймақтар бойынша жануарларды тұқымдық аудандастыру. Карталар масштабы 1:1 500 000 егжей-тегжейлі аңыздармен және түсіндірме жазбалармен.

Іс жүзінде осы карталардың деректерін пайдалана отырып, жайылымдардың белгілі бір учаскелері бар жайылымдық-жайылымдық мал шаруашылығын дамытумен айналысатын ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілер WEB-портал арқылы мыналарды анықтай алады: жемшөп ресурстарының қысқаша сипаттамасы бар түрлері: Бұл тип қай жерде кездесетінін (әкімшілік бірлік), қандай жағдайларда (аймақтар, топырақ, рельеф), жемшөп қатынасында өсімдік нысандарының шығымдылығы мен сапасы, пайдаланудың маусымдылығы, жайылымдардың ботаникалық құрамы; суландыру құрылыстарының саны, олардың орналасқан жері, типі, суландыру құрылыстарындағы судың минералдану дәрежесі.

Мал түрлері бойынша жануарлардың тиісті тұқымдарын іріктей отырып, олардың сапалық және сандық өнімділік көрсеткіштерін бағалай отырып, шалғайдағы мал шаруашылығын кеңейтілген дамыту үшін запастағы жерлердегі жайылымдардың болуы мен жай-күйінің толық көрінісін және оларды игерудің перспективалық алаңдарын, тұқымдардың таралу ареалын нақтылай отырып, әкімшілік аудандар бойынша табынның оңтайлы құрылымын айқындауды қамтиды. 100 га жайылымға, фондық және тозған жайылымдарға ауыл шаруашылығы жануарларының жол берілетін жүктемелері (оларды қойлардың шартты бастарына ауыстыру кезінде).

Құрылған сайт қалың бұқараға, фермерлерге және басқа да мүдделі тұлғаларға Қазақстанның жайылымдық мал шаруашылығын тұрақты және экономикалық тиімді дамыту үшін картографиялық материал мен ақпараттық-талдау базасын пайдалануға мүмкіндік береді.

4 бөлім

Мал шаруашылығын дамыту практикасы мал өнімділігінің генетикалық әлеуетін табысты іске асыру, инвестициялық жобаларды енгізу мықты азық базасын құрмай және жануарларды толық азықтандыруды ұйымдастырмай, далалық жемшөп өндірісін толық көлемде қалпына келтірмей, құрама жем кәсіпорындарының қызметін, мал шаруашылығы мұқтаждықтары үшін жоғары сапалы ірі және шырынды жемшөп дайындауды мүмкін еместігін көрсетті және көрсетті.

Қазіргі заманғы азық-түлік базасы егжей-тегжейлі ғылыми нормаларға сәйкес жануарлардың барлық түрлерін толық және теңгерімді тамақтандыруды ұйымдастыруға мүмкіндік бермейді. Олардың өнімділігінің генетикалық әлеуеті тәжірибеде тек 40-60% ғана пайдаланылады.

Институт селекционерлері жемдік дақылдардың бидай шөбі, шалғындық бетегелі, борозды бетегелі (бетегелі), кірпі, ақ жусан, жемдік мақсаттағы құмай, изен сияқты 32 отандық жемшөп сорттарын жасады. Изенаның перспективалы сорттары Искен мен Зебри 85 мемлекеттік сорт сынағынан өтуде.

Жаһандық жылыну аясында Азық-түлік тапшылығы байқалады, жемшөп дақылдарының құрғақшылыққа төзімді сорттарына сұраныс артып келеді. Осыған байланысты қуаңшылыққа төзімді еркекшөп, жоңышқа және эспарцет сорттарының бастапқы тұқым шаруашылығы бойынша жұмыстар жүргізілуде.

ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігімен «2017-2020 және 2020-2025 жылдарға арналған ауыл шаруашылығы жануарларын азықпен қамтамасыз ету жөніндегі тұжырымдама (азықтық теңгерім)» әзірленді.

Қазақстан фермерлерімен, ғалымдармен бірлесіп "Орталық Азия мен Түркияның қуаңшылыққа ұшыраған және тұзды ауыл шаруашылығы өндірістік ландшафттарындағы табиғи ресурстарды кешенді басқару"жобасы бойынша зерттеулер жүргізілуде. Жобаның басты мақсаты құрғақшылыққа төзімді жем-шөп дақылдарын кеңінен тарату болып табылады.

Осылайша, Қазақстанның аграрлық ғылымы практикалық маңызы бар және ауыл шаруашылығы жануарлары мен құстарының өнімділігін арттыруға, елдің азық-түлік қауіпсіздігін және оның аграрлық секторының бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етуде өз рөлін атқаратын өнімнің жалпы өндірісінің одан әрі өсуіне оң ықпал ететін республикадағы мал шаруашылығы, құс шаруашылығы салаларының дамуын нақты қамтамасыз етудің өзекті ғылыми проблемаларын шешеді.