Тәуелсіз Қазақстанның ветеринария саласындағы заңнамасының қалыптасуы мен дамуы
Қазақстанның тәуелсіздігі кезеңінде ветеринария жүйесінде елеулі өзгерістер мен реформалар болды. Елдің ветеринарлық қызметінің бұрын қолданыста болған нормативтік құқықтық базасы құқықтық вакуумға және ветеринарлық мамандар мен қызметтердің функциялары мен жұмысын жаңа жағдайларда – ауыл шаруашылығының неғұрлым қазіргі заманғы шындықтарында нарықтық қатынастарда, совхоздар мен колхоздардың жеке фермерлік және шаруа қожалықтарына көшуін және ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының 95% - дан астамында жеке ауыл шаруашылығы құралымдарының құрылуын реттейтін және регламенттейтін ветеринариялық заңнаманың болмауына тап болды.
Осы сәттен бастап «Ветеринария туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасын әзірлеу және қабылдау жұмыстары басталды.
1993 жылғы 12 наурызда Мәскеу қаласында бұрынғы Одақтың ветеринариялық заңнамасын уақытша қолдануды көздейтін ТМД-ға мүше мемлекеттердің ветеринария саласындағы ынтымақтастық туралы үкіметаралық келісімге қол қойылды.
1993 жылы Қазақстан Халықаралық эпизоотия бюросына кірді.
1995 жылдың 25 шілдесінде Қазақстан Республикасы Президентінің «Ветеринария туралы» заң күші бар жарлығы қабылданды.
Республикадағы ветеринарлық қызмет үш тармаққа бөлінді:
ветеринария саласындағы бірыңғай саясатты қамтамасыз ететін және мемлекеттік ветеринариялық қадағалаудың барлық функцияларын орындайтын мемлекеттік ветеринариялық қызмет;
өз ведомствосы шегінде ветеринариялық іс-шаралармен айналысатын ведомстволық ветеринариялық қызмет;
Қазақстан Республикасының Үкіметі бекіткен аурулардан басқа, халықтың мал шаруашылығына жеке негізде ветеринариялық қызмет көрсететін жеке-кәсіпкерлік ветеринариялық қызмет.
2002 жылғы 10 Маусымда «Ветеринария туралы» Қазақстан Республикасының жаңа Заңы (бұдан әрі – Заң) және оны іске асыру үшін нормативтік құқықтық актілер қабылданды. Заңның басты сәті ветеринарияда жүзеге асырылатын бақылау-қадағалау және өндірістік функцияларды бөлу болып табылады.
Заң ветеринария саласындағы қызметті жүзеге асырудың құқықтық, ұйымдастырушылық және экономикалық негіздерін айқындайды және елдің ветеринариялық-санитариялық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған.
2006 жылғы 10 қаңтарда «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне мемлекеттік басқару деңгейлері арасындағы өкілеттіктердің аражігін ажырату мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының қабылдануымен ветеринария саласындағы бірқатар функциялар жергілікті атқарушы органдардың құзыретіне берілді (халықтың денсаулығын жануарлар мен адамға ортақ аурулардан қорғауды ұйымдастыру, ветеринариялық қызметті лицензиялау, ауру жануарларды санитариялық союды ұйымдастыру, мал қорымдарын (биотермиялық шұңқырларды) салу және оларды ветеринариялық нормативтерге сәйкес күтіп-ұстауды қамтамасыз ету, бас мемлекеттік ветеринариялық инспектордың ұсынуы бойынша карантинді және шектеу іс-шараларын белгілеу немесе алып тастау туралы шешімдер қабылдау).
Жергілікті атқарушы органдардың мемлекеттік ветеринариялық ұйымдар құру құқығы алынып тасталды.
2009 жылғы 24 шілдеде «Ветеринария туралы» Қазақстан Республикасының Заңына және тиісті нормативтік құқықтық актілерге өзгерістер мен толықтырулар қабылданды.
Заңмен мемлекеттік басқару деңгейлерінің арасында олардың қайталануын болдырмау мақсатында өкілеттіктердің аражігі ажыратылды. Осыған байланысты уәкілетті органның және жергілікті атқарушы органдардың функциялары кеңейтілді, ал жекелеген позициялар бойынша нақтыланды.
Сонымен қатар, жергілікті атқарушы органдарға мемлекеттік ветеринарлық ұйымдар құруға мүмкіндік беретін норма пайда болды.
2009-2010 жылдары Кеден одағы шеңберінде Кеден одағына қатысушы елдермен бірлесіп ветеринария саласындағы нормативтік құқықтық актілер қабылданды.
2010 жылғы 30 маусымда «Кеден одағының ветеринариялық-санитариялық шаралар жөніндегі келісімін ратификациялау туралы» Қазақстан Республикасының Заңы қабылданды.
2010 жылғы 1 шілдеден бастап Кеден одағының Комиссиясы бекіткен ветеринариялық-санитариялық шаралар мәселелері бойынша Кеден одағының мынадай нормативтік құқықтық актілері қолданысқа енгізілді.
Бақылау-қадағалау және іске асыру функцияларының аражігін ажырату жөніндегі одан әрі әкімшілік реформа шеңберінде ветеринария саласындағы бақылау-қадағалау функцияларын жүзеге асыру үшін жергілікті жерлердегі аумақтық бөлімшелермен Ветеринариялық бақылау және қадағалау жөніндегі комитет Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің жеке ведомствосы құрылды.
Бұдан басқа, республика аумағын жануарлардың жұқпалы ауруларының әкелінуі мен таралуынан қорғау, сондай-ақ Кеден одағының заңнамасын сақтау мақсатында Заңда жеке және заңды тұлғаларды диагностикалық зерттеулер мен ветеринариялық өңдеулер жүргізу үшін күнтізбелік 30 (отыз) күн ішінде жаңадан келген, әкелінген, сатып алынған жануарларды оқшаулап ұстауға міндеттейтін норма көзделген.
2012 жылы әкімшілік кедергілерді азайту мақсатында ветеринария саласындағы лицензияланатын төрт қызмет түрінен екі түрді (ветеринариялық мақсаттарға арналған дәрілік заттарды, биологиялық препараттарды өткізу және ветеринариялық емдеу-профилактикалық қызмет) алып тастайтын норма енгізілді.
Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 30 қаңтардағы Заңымен Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Жануарлардың саулығы жөніндегі дүниежүзілік ұйым арасындағы Жануарлардың саулығы жөніндегі дүниежүзілік ұйымның Аусыл бойынша субөңірлік үйлестіру кеңсесін Астана қаласында құру туралы келісім ратификацияланды.
2019 жылы «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне агроөнеркәсіптік кешенді реттеу мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының заңына сәйкес, жергілікті атқарушы органдар мен кеден органдарынан бақылау-қадағалау функцияларын беру жолымен (Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2020 жылғы 20 қаңтардағы № 6 қаулысы) Ауыл шаруашылығы министрлігіне ветеринария саласындағы барлық бақылау-қадағалау функцияларын шоғырландыру, сондай-ақ республика аумағын қауіпсіз емес және ветеринариялық-санитариялық талаптарға сай келмейтін өнімді әкелуден қорғау мақсатында, оның ішінде Ресей Федерациясымен және Қырғызстан Республикасымен шекара маңындағы Ветеринариялық бақылау бекеттері құрылып, жұмыс істейді, бұл әкелінетін және орны ауыстырылатын өнімдерге тек мемлекеттік шекара периметрінде ғана емес, Қазақстан Республикасының аумағында да бақылау мен қадағалауды күшейтуге мүмкіндік берді.
Республика аумағының эпизоотиялық ахуалының нашарлауына, оның ішінде Қазақстан Республикасының аумағында алғаш рет немесе жаңадан анықталған жануарлардың аса қауіпті, экзотикалық ауруларын оқшаулау және (немесе) жою үшін тауарлар, жұмыстар, көрсетілетін қызметтер сатып алу арқылы жедел ден қою жөнінде шаралар қабылданды.
2021 жылғы 5 қаңтарда «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне ветеринария мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңы қабылданды.
Осы Заңда Ветеринариялық паспортты электрондық форматта беру бойынша мемлекеттік қызмет көрсету мүмкіндігі бекітілген. Бұл қызметті автоматтандыру бұрын қағаз форматта дайындауға жіберілетін бюджет қаражатын үнемдеуге мүмкіндік береді, адами фактордың әсерін болдырмайды, осы құжатты беруді жеңілдетеді және алуды тездетеді.
Ветеринария саласындағы заңнаманы жетілдіру бойынша жоғарыда баяндалған жұмыс ветеринариялық-санитариялық салауаттылықты, халықтың денсаулығын жануарлар мен адамға ортақ аурулардан қорғауды, аумақты жұқпалы және экзотикалық аурулардың әкелінуі мен таралуынан қорғауды қамтамасыз етті, жануарлардан алынатын өнімдер мен шикізаттың қауіпсіздігін қамтамасыз етті.
Ветеринария саласындағы халықаралық қызмет
Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына қатысушы мемлекеттермен ынтымақтастық 1993 жылғы 12 наурызда қол қойылған «Ветеринария саласындағы ынтымақтастық туралы» келісім негізінде жүзеге асырылады. Келісім ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің ветеринария саласындағы ынтымақтастық мәселелерін регламенттейтін негізгі құжат болып табылады.
Келісімде ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің ветеринариялық бақылаудың (қадағалаудың) бақылауындағы тауарларды тасымалдау кезінде бір қатысушы мемлекеттің аумағынан басқа қатысушы мемлекеттердің аумағына жануарлардың аса қауіпті ауруларының таралуын болдырмау жөніндегі ынтымақтастығы көзделеді.
Дүниежүзілік жануарлар денсаулығы ұйымына (ХЭБ) мүше ел ретінде Қазақстан Республикасының қосылуы 1993 жылы өтті. Қазақстан ХЭБ-ке кірген сәттен бастап тұрақты негізде белсенді жұмыс жүргізілуде.
2012 жылы Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Дүниежүзілік жануарлар денсаулығы ұйымы арасында ынтымақтастық бағдарламасы туралы келісімге қол қойылды.
2013 жылы Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Жануарлардың саулығы жөніндегі дүниежүзілік ұйым арасындағы Жануарлардың саулығы жөніндегі дүниежүзілік ұйымның Аусыл бойынша субөңірлік үйлестіру кеңсесін Астана қаласында құру туралы келісім ратификацияланды (Қазақстан Республикасының 30 қаңтардағы Заңымен ратификацияланған 2015 жыл).
2015 жылы ХЭБ-ке мүше елдер Ассамблеясының (Париж қ.) 83-ші Бас сессиясында Қазақстанға 9 облыс (Ақмола, Қарағанды, Павлодар, Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Атырау, Маңғыстау облыстары) бойынша вакцинациясыз аусылдан бос ел мәртебесін алғаны туралы Сертификат ресми түрде табыс етілді.
2016 жылы ХЭБ-тің 84-ші Бас сессиясында жылқының африкалық обасы бойынша Қазақстан Республикасының әл-ауқаты мәртебесінің сертификаты табыс етілді. Сондай-ақ, Қазақстан Республикасының аусылын бақылау бағдарламасы мақұлданды.
2017 жылы ХЭБ-ке мүше елдер Ассамблеясының (Париж қ.) 85-ші Бас сессиясында Қазақстанға 5 облыс (Алматы, Шығыс Қазақстан, Жамбыл, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан облыстары) бойынша вакцинациялаумен аусылдан бос ел мәртебесін алғаны туралы Сертификат ресми түрде табыс етілді.
Қазақстан Республикасының ветеринариялық қызметі 2018 жылдың соңында Дүниежүзілік жануарлар денсаулығы ұйымына шошқаның африкалық обасынан (ШАО) еркін ел мәртебесі бойынша өзін-өзі декларациялауды жолдады. 2019 жылғы ақпанда ХЭБ-тің ресми сайтында WAHIS ақпараттық жүйесінде Қазақстан Республикасы ШАО-дан азат ел ретінде елдер тізіміне енгізілгені туралы ақпарат жарияланды.
2019 жылы ХЭБ делегаттарының 87-ші Бас Ассамблеясында Қазақстанға вакцинациясыз 9 облыстың аумағы бойынша бөлінген 5 аймаққа қолайлы мәртебе берілді.
2019 жылғы 22 қазанда ХЭБ-тің ресми сайтында өзін-өзі декларациялау жарияланды және жоғары патогенді құс тұмауы бойынша әл-ауқат мәртебесі берілді.
2020 жылы шошқаның классикалық обасы бойынша Қазақстан Республикасының салауаттылық мәртебесі берілді.
Қазақстан Республикасы Еуразиялық экономикалық одаққа мүше мемлекет болып табылады.
Еуразиялық экономикалық одақ (бұдан әрі - Одақ) шеңберінде 2014 жылғы 29 мамырдағы одақ туралы шарт және Еуразиялық экономикалық комиссияның басқа да халықаралық шарттары мен актілері негізінде ветеринариялық-санитариялық шараларды қолдану саласында тұрақты негізде келісілген саясат жүргізіледі.
Ветеринариялық-санитариялық шараларды қолдану саласындағы интеграциялық процестердің негізгі мақсаты Одаққа мүше мемлекеттер арасында тауарлардың еркін қозғалысы үшін жағдайлар жасау, Одақ нарығында айналымдағы тауарлардың қауіпсіздігін арттыру, сондай-ақ ішкі және сыртқы нарықтарда өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыру болып табылады.
Осы салада Одақ шеңберінде бақылауға жататын тауарларға бірыңғай талаптар қолданылады, ветеринариялық құжаттардың бірыңғай нысандары қолданылады, ветеринариялық-санитариялық бақылаудың және уәкілетті органдардың өзара іс-қимылының бірыңғай тәртіптері белгіленген.
Үшінші елдердің нарығында тірі жануарлар мен мал шаруашылығы өнімдерінің экспортын ашу мақсатында тұрақты негізде жоспарлы жұмыстар жүргізілуде.
Бүгінгі таңда Қытай, Иран, Біріккен Араб Әмірліктері, Сауд Арабиясы Корольдігі, Моңғолия, Жапония, Түркия, ЕО елдеріне тірі жануарлар мен жануарлардан алынатын өнімдер экспорты ашылды.
1993 жылғы 19 сәуірден бастап Дүниежүзілік жануарлар денсаулығын сақтау ұйымы (OIE, халықаралық эпизоотиялық бюро) сияқты халықаралық ұйымдардың мүшесі бола отырып, ветеринариялық қызметтердің 1-ші Еуразиялық конференциясының меморандумы, 2001 жылғы 20-21 желтоқсанда Ыстамбұл қаласында, Түркияда, 11 елде (Албания, Әзірбайжан, Босния және Герцеговина, Грузия, Ирак, Қазақстан, Қырғызстан, Сирия, Түркия, Өзбекстан және Украина); Кеден одағы (2010 жылғы 1 шілде); Дүниежүзілік сауда ұйымы (2015 жыл) Қазақстан Республикасы ветеринария саласындағы өзекті мәселелерді халықаралық деңгейде қарауға қатысады.
Қазіргі уақытта ұлттық заңнаманы халықаралық шарттарға сәйкес халықаралық нормалармен үйлестіру бойынша жұмыс жалғасуда.